نقد و بررسی
نقد کارآگاه بانک (The Bank Dick) | 1940
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان قهرمان‌بازی و بختِ مساعد «The Bank Dick» کمدی‌ای است که از همان آغاز، قهرمانی را نه در شجاعت و تدبیر، بلکه در تصادف و سوءتفاهم جست‌وجو می‌کند. اگبرت سوسه، مردی عادی و بی‌اعتنا به تصویر محترمانه‌ای که دیگران از او انتظار دارند، ناخواسته در موقعیتی قرار می‌گیرد که اطرافیانش آن را شایستگی و شهامت می‌پندارند.
همین فاصله میان واقعیت و شهرت، موتور اصلی شوخی‌های فیلم است: هر بار که سوسه به دردسر می‌افتد، جهان پیرامونش به‌نحوی کج‌دارومریز راهی برای تبدیل آن به موفقیت پیدا می‌کند. فیلم با این سازوکار تنها ماجرای مردی بداقبال نیست؛ تصویری هجوآمیز از جامعه‌ای نیز هست که ظاهر ماجرا را آسان‌تر از حقیقت می‌پذیرد.
سوسه به‌جای آن‌که قهرمان باشد، قهرمان خوانده می‌شود؛ و این عنوان، بیش از آن‌که از کردار او برخاسته باشد، محصول برداشت دیگران است. طنز فیلم در همین شکاف میان آنچه رخ داده و آنچه مردم باور دارند شکل می‌گیرد. شخصیت اگبرت سوسه و هنر بازی فیلدز نقش‌آفرینی W. C. Fields تکیه‌گاه اصلی فیلم است.
او سوسه را با ترکیبی از بی‌حوصلگی، خودخواهی، اعتمادبه‌نفس ناموجه و نوعی سرسختی کمیک می‌سازد. شخصیتش نه قهرمان محبوبی است که برای دیگران ازخودگذشتگی کند، نه ضدقهرمانی پیچیده که قرار باشد دگرگونی اخلاقی بزرگی را از سر بگذراند. جذابیت او از آن‌جا می‌آید که تقریباً هیچ‌گاه خود را با موقعیت هماهنگ نمی‌کند؛ در عوض، موقعیت را وادار می‌کند به شیوه نامعقول او تن بدهد.
« طنز فیلم در همین شکاف میان آنچه رخ داده و آنچه مردم باور دارند شکل می‌گیرد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
فیلدز به‌خوبی می‌داند سکوت، مکث و نگاه گاه از خود شوخی مؤثرترند. او جمله‌ها را با لحنی ادا می‌کند که گویی هم‌زمان از شنونده دلخور است و از برتری خیالی خود اطمینان دارد. این بازی، بخش بزرگی از شوخی‌هایی را که روی کاغذ شاید ساده به نظر برسند، زنده می‌کند. سوسه با اطمینان حرف می‌زند، حتی وقتی آشکارا نمی‌داند چه می‌کند؛ و همین اطمینانِ بی‌پشتوانه، یکی از منابع پایدار خنده است.
ویژگی‌های این بازی با وجههٔ کمدی‌پردازِ بدبین و خودسرِ فیلدز پیوند دارد؛ او در ساخت شخصیت‌هایی که از جهان و اطرافیانشان دل خوشی ندارند، مهارتی ویژه داشت. طنز کلامی و شوخی با اعتبار بخش مهمی از لذت فیلم در گفت‌وگوها و شیوه بیان آن‌هاست. نام‌ها، عنوان‌های پرطمطراق و جمله‌هایی که با جدیتی بیش از اندازه ادا می‌شوند، فضایی می‌سازند که در آن زبان خود به ابزار کمدی بدل می‌شود.
فیلم بارها نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با اعتمادبه‌نفس، بی‌معناترین ادعا را همچون حقیقتی مسلم عرضه کرد. این شوخی‌ها فقط به بازی با واژه‌ها محدود نمی‌مانند؛ آن‌ها عادت آدم‌ها به پنهان‌کردن ناآگاهی پشت لحن رسمی و اصطلاحات آراسته را نیز نشانه می‌روند. در همین زمینه، شخصیت‌های پیرامون سوسه نقش مهمی دارند.
شیاد، صندوق‌دار و بازرس بانک هر یک به شکلی متفاوت نماینده دنیایی‌اند که در آن پول، اعتبار و اعتماد با سرعتی بیشتر از عقلانیت جابه‌جا می‌شوند. فیلم با قرار دادن سوسه در میان آن‌ها، موقعیت‌هایی می‌آفریند که در آن تقریباً هیچ‌کس کاملاً آگاه یا کاملاً مسلط نیست. بازیگران مکمل، به‌ویژه Franklin Pangborn در نقش بازرس، با دقتی سنجیده در برابر آشفتگی فیلدز قرار می‌گیرند؛ تضاد میان ظاهر منظم آنان و بی‌قاعدگی سوسه به طنز صحنه‌ها نیرو می‌بخشد.
« فیلدز به‌خوبی می‌داند سکوت، مکث و نگاه گاه از خود شوخی مؤثرترند. »
شخصیت‌ها و اجرا
ساختار اپیزودیک و پراکندگی روایت روایت «The Bank Dick» بیش از آن‌که بر یک مسیر داستانی فشرده و پیوسته استوار باشد، از موقعیت‌های کمیک و انحراف‌های پی‌درپی شکل می‌گیرد. ماجرای سوسه از یک فرصت اتفاقی به گرفتاری تازه‌ای می‌لغزد و مسیر فیلم گاه چنان ناگهانی عوض می‌شود که پیوند میان بخش‌ها سست به نظر می‌رسد.
این پراکندگی را می‌توان هم محدودیت ساختاری فیلم دانست و هم بخشی از منطق کمدی آن: جهان سوسه قرار نیست نظمی مطمئن داشته باشد، زیرا خود او نیز پیوسته در پی راهی برای گریز از پیامدهای تصمیم‌هایش است. با این حال، این انتخاب همیشه به سود فیلم تمام نمی‌شود. بعضی موقعیت‌ها پیش از آن‌که به اوج کمیک خود برسند، جای خود را به ماجرایی دیگر می‌دهند؛ در نتیجه، تماشاگر ممکن است حس کند فیلم بیش از آن‌که داستانی را پیش ببرد، رشته‌ای از طرح‌های مستقل را کنار هم گذاشته است.
حضور ماجرای فیلم‌سازی و سپس ورود سوسه به ماجرای بانک، از همین جابه‌جایی‌های ناگهانی بهره می‌برد. برای مخاطبی که انتظار روایتی منسجم با علت‌ومعلول روشن دارد، این ساختار می‌تواند نامتمرکز جلوه کند. ریتم و فاصله با سلیقه امروز ریتم فیلم به سنت کمدی‌های دوره‌ای تعلق دارد که در آن‌ها مکث، تکرار، بازی با واکنش چهره‌ها و طول‌دادن یک موقعیت بخشی از سازوکار خنده بود.
امروز ممکن است شماری از این مکث‌ها کش‌دار به نظر برسند، به‌خصوص اگر تماشاگر به کمدی‌هایی عادت داشته باشد که شوخی‌ها را با سرعتی بیشتر پشت سر هم می‌چینند. «The Bank Dick» همیشه در پی خنده‌ای فوری و پیوسته نیست؛ گاهی صحنه را نگه می‌دارد تا تماشاگر فرصت کند لحن یا تناقض موقعیت را دریافت کند.
« با این حال، این انتخاب همیشه به سود فیلم تمام نمی‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
همین تفاوت تاریخی سبب می‌شود تجربه فیلم از بیننده‌ای به بیننده دیگر تغییر کند. برخی شوخی‌ها هنوز به‌واسطه بازی فیلدز و دقت در زمان‌بندی مؤثرند؛ برخی دیگر، یا به‌سبب تکرار یا به‌دلیل وابستگی به قراردادهای کمدی زمانه، کمتر کار می‌کنند. بنابراین فیلم را بهتر است نه به‌عنوان رشته‌ای بی‌وقفه از خنده‌ها، بلکه به‌مثابه نمایشگاهی از لحن و شخصیت‌پردازی کمیک تماشا کرد.
هر جا فیلم به سوسه و واکنش‌های او نزدیک می‌شود، جان می‌گیرد؛ هر جا از او فاصله می‌گیرد، احتمال افت ریتم بیشتر است. خانواده و جهان پیرامون قهرمان خانواده سوسه فضای روزمره‌ای به فیلم می‌دهد که در تقابل با ماجراهای بانک قرار می‌گیرد. خانه برای او محل آسودگی نیست؛ فضایی است که در آن پیوسته با سرزنش، توقع و اصطکاک روبه‌رو می‌شود.
این فشار خانگی، شخصیت او را از یک آدم بی‌مسئولیتِ صرف فراتر می‌برد: سوسه نه فقط از پیامدهای کارهایش می‌گریزد، بلکه به‌طور کلی از نظمی می‌گریزد که می‌خواهد او را به نقش‌های متعارف وادار کند. با این همه، روابط خانوادگی در همه لحظات به یک اندازه پرورده نمی‌شوند. گاهی خانواده بیشتر کارکرد زمینه‌سازی برای شوخی‌ها را دارد تا آن‌که به خطی دراماتیک مستقل تبدیل شود.
فیلم نیز علاقه چندانی به حل‌وفصل جدی تنش‌های خانگی نشان نمی‌دهد؛ این رابطه‌ها عمدتاً برای روشن‌کردن خودخواهی، تنبلی و لجاجت سوسه به کار گرفته می‌شوند. از این رو، بخش خانوادگی فیلم گاه از نیروی کمدیِ ماجراهای بانکی کم‌فروغ‌تر است، اما به شکل‌گیری تصویر مردی کمک می‌کند که از هر سو می‌کوشد از تعهد بگریزد.
« همین تفاوت تاریخی سبب می‌شود تجربه فیلم از بیننده‌ای به بیننده دیگر تغییر کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
تعقیب‌وگریز و اوج آشوب در بخش پایانی، فیلم به تعقیب‌وگریزی می‌رسد که انرژی آن با آشفتگی عمومی داستان تناسب دارد. صحنه به‌جای آن‌که هیجانی واقع‌گرایانه بسازد، میان خطر و مضحکه تاب می‌خورد؛ حرکت‌ها و رخدادها پی‌درپی نظم را برهم می‌زنند و همین بی‌ثباتی سرچشمه خنده می‌شود. تعقیب‌وگریز، از این نظر، خلاصه‌ای از منطق فیلم است: شخصیت‌ها در میان بحرانی واقعی گرفتارند، اما هیچ‌کس آن‌قدر مسلط نیست که آن را به شکلی منظم اداره کند.
اهمیت این بخش فقط در شتاب و آشوب آن نیست. تعقیب‌وگریز فرصتی فراهم می‌آورد تا فیلم، بازی فیلدز با خطر را به شکل فیزیکی‌تری به نمایش بگذارد؛ همان فاصله میان ادعای تسلط و ناتوانی واقعی که پیش‌تر در گفت‌وگوها دیده می‌شد، این‌جا در حرکت و کنش نیز نمود پیدا می‌کند. فیلم از این راه پایان‌بندی‌ای پرتحرک‌تر می‌یابد، بی‌آن‌که لازم باشد لحن نامعقول خود را کنار بگذارد.
جمع‌بندی «The Bank Dick» اثری استوار بر حضور W. C. Fields، طنز کلامی و شخصیت مردی است که بخت بارها او را به جایگاهی می‌رساند که شایستگی‌اش را ندارد. فیلم در روایت گاه پراکنده می‌شود و همه شوخی‌هایش به یک اندازه اثر نمی‌گذارند؛ ریتمش نیز برای برخی تماشاگران امروز کند خواهد بود. با این حال، صدای بازیگر، زمان‌بندی دقیق او و هجوِ آرامش‌بخشِ شهرت و اعتبار، به اثر هویتی مشخص می‌بخشند.
بهترین راه نزدیک‌شدن به فیلم آن است که از آن انتظار قصه‌ای کاملاً فشرده یا خنده‌ای پیوسته نداشته باشیم. ارزشش بیشتر در تماشای مردی است که با وقاحت، بداقبالی و اعتمادبه‌نفسی ناموجه از دل هر آشفتگی عبور می‌کند، و در جهانی که اطرافش ساخته شده، تصادف گاهی از شایستگی معتبرتر است. پایان پرتحرک فیلم این منطق را به شکلی سرگرم‌کننده جمع می‌کند، بی‌آن‌که نیاز باشد راز یا نتیجه نهایی آن آشکار شود.
« اهمیت این بخش فقط در شتاب و آشوب آن نیست. »
ثبت دیدگاه