وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت قهرمان نامتعارف «The Amateur» در ظاهر از الگوی آشنای تریلرهای جاسوسی و انتقام پیروی می‌کند: مردی که زندگی‌اش با خشونتی ناگهانی فرو می‌پاشد، در برابر نهادی قرار می‌گیرد که انتظار می‌رود از او حمایت کند، اما سرانجام ناچار می‌شود خود راهی برای پیگیری حقیقت بیابد. تفاوت فیلم در آن است که قهرمانش نه مأمور آموزش‌دیده‌ای است با مهارت‌های رزمی و غریزه‌ای بی‌خطا، بلکه رمزگشایی منزوی و کم‌حرف است؛ کسی که ابزار اصلی‌اش خواندن الگوها، پیوند دادن نشانه‌ها و فهمیدن اطلاعات پنهان است.

همین وارونگی، دست‌کم در آغاز، به فیلم هویتی متمایز می‌بخشد: ما با قهرمانی روبه‌رو هستیم که قرار نیست جهان را با قدرت بدنی تسخیر کند، بلکه باید بیاموزد چگونه در جهانی خشن، ضعف‌هایش را به شیوه‌ای تازه به کار بگیرد. فیلم از سوگ شخصی چارلی هلر آغاز می‌کند، اما خیلی زود آن را به معمایی جاسوسی پیوند می‌زند.

وقتی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا از پیگیری عاملان حمله سر باز می‌زند، چارلی تصمیم می‌گیرد خودش دست به کار شود. این نقطه شروع، زمینه‌ای مناسب برای پرسش‌هایی درباره وفاداری، عدالت و مرز میان انتقام و مسئولیت فراهم می‌کند؛ پرسش‌هایی که می‌توانستند اثر را از یک ماجرای تعقیب‌وگریز صرف فراتر ببرند.

با این همه، فیلم بیش از آنکه در پی کاوش عمیق این پرسش‌ها باشد، به حرکت مداوم قهرمان و خطرهایی که بر سر راهش قرار می‌گیرند تکیه می‌کند. رامی ملک و بدنِ ناآمادهٔ قهرمان جذاب‌ترین انتخاب فیلم، سپردن نقش چارلی به رامی ملک است. چهره و شیوه بازی او از ابتدا با تصویر قهرمانان مسلط و بی‌تزلزل ژانر فاصله دارد.

« فیلم از سوگ شخصی چارلی هلر آغاز می‌کند، اما خیلی زود آن را به معمایی جاسوسی پیوند می‌زند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

چارلی در نگاه نخست، آدمی است که بیشتر به میز کار و سکوت‌های طولانی خو گرفته تا درگیری مستقیم. ملک این ویژگی را با حرکات کنترل‌شده، مکث‌ها و نوعی گوش‌به‌زنگی عصبی به نمایش می‌گذارد؛ گویی ذهن شخصیت همواره در حال پردازش اطلاعات است، حتی هنگامی که بدنش هنوز نمی‌داند چه واکنشی نشان دهد.

حاصل، قهرمانی است که آسیب‌پذیری‌اش فقط یک مقدمه برای بدل شدن به ماشین کشتار نیست. این فاصله میان توان ذهنی و ناتوانی جسمانی، سرچشمه بخشی از تعلیق و گاه طنز تلخ فیلم است. چارلی در مواجهه با خشونت، نه همیشه سریع است و نه به‌طرزی جادویی از پس هر مانعی برمی‌آید. همین ناهمواری، صحنه‌های خطر را برای مدتی باورپذیرتر می‌کند: ممکن است شخصیت تصمیم درستی بگیرد، اما اجرای آن تصمیم همچنان دشوار و پرهزینه باشد.

نقدهای منتشرشده نیز به همین وجه نامتعارف بازی ملک و فاصله نقش او با قهرمان اکشن مرسوم اشاره کرده‌اند؛ هرچند برخی از آن‌ها معتقدند خود فیلمنامه توان بهره‌گیری کامل از این ظرفیت را ندارد. معما، جاسوسی و وعدهٔ تعلیق «The Amateur» می‌کوشد دو سازوکار روایی را هم‌زمان پیش ببرد: معمایی که از پیوند دادن سرنخ‌ها و رمزها شکل می‌گیرد، و مأموریتی که در آن هر حرکت می‌تواند چارلی را به خطر بیندازد.

این ترکیب در سطح ایده جذاب است، زیرا قهرمان برای یافتن مسیرش تنها به اطلاعات محرمانه دسترسی ندارد؛ باید آن اطلاعات را تفسیر کند. توانایی او در دیدن روابطی که از چشم دیگران پنهان می‌مانند، می‌تواند به جای تیراندازی و تعقیب، موتور اصلی تعلیق باشد. فیلم نیز در بخش‌هایی، با جابه‌جایی میان داده‌های پراکنده و پیامدهای عملی آن‌ها، چنین امکانی را به کار می‌گیرد.

« چارلی در نگاه نخست، آدمی است که بیشتر به میز کار و سکوت‌های طولانی خو گرفته تا درگیری مستقیم. »

شخصیت‌ها و اجرا

با این حال، معما همیشه از درون منطق شخصیت و جهان داستان برنمی‌آید. گاه پیشرفت روایت بیش از آنکه حاصل استدلال چارلی باشد، به هم‌زمانی‌های مساعد یا رخدادهایی وابسته است که راه را برای قدم بعدی باز می‌کنند. چنین میان‌برهایی از اهمیت مهارت اصلی قهرمان می‌کاهند: اگر قرار است نبوغ او ابزار کشف باشد، باید پیوند میان سرنخ و نتیجه برای تماشاگر نیز روشن و قانع‌کننده بماند.

پیچش‌ها می‌توانند غافلگیرکننده باشند، اما غافلگیری به‌تنهایی جای استحکام روایی را نمی‌گیرد. این کاستی در نهایت باعث می‌شود بخشی از تعلیق، به‌جای آنکه از خطر واقعی و تصمیم‌های دشوار زاده شود، بر خواست فیلم برای پیش بردن ماجرا تکیه کند. جهانِ سرد و صحنه‌های پرتنش فضای جاسوسی فیلم با دنیایی آراسته و پرزرق‌وبرق ساخته نمی‌شود؛ حس اصلی آن، سردی سازمانی است که افراد در آن به پرونده، دسترسی و ابزار تبدیل می‌شوند.

این فضا با انزوای چارلی تناسب دارد. او درون دستگاهی کار می‌کند که دانستن برایش حرفه است، اما وقتی به دانسته‌هایش نیاز دارد، نمی‌تواند از همان دستگاه انتظار حمایت بی‌قیدوشرط داشته باشد. این تضاد ظرفیت دراماتیک خوبی دارد: سازمانی که به اطلاعات تکیه می‌کند، در برابر پرسش اخلاقیِ اینکه با آن اطلاعات چه باید کرد، چندان شفاف و پاسخ‌گو نیست.

کارگردانی جیمز هاوز در صحنه‌های خطر، بیش از آنکه بر نمایش پیوسته و پرشتاب خشونت بنا شود، به لحظه‌های انتظار و فشار متکی است. فیلم در بخش‌هایی می‌تواند اضطراب موقعیت را به تماشاگر منتقل کند، به‌ویژه هنگامی که چارلی ناچار است با آمادگی ناکافی تصمیمی فوری بگیرد. اما این کیفیت همیشه با نظمی یکسان ادامه نمی‌یابد.

« با این حال، معما همیشه از درون منطق شخصیت و جهان داستان برنمی‌آید. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فاصله میان صحنه‌های پرتنش گاهی بیش از اندازه کش می‌آید و ضرباهنگ به الگویی تکراری نزدیک می‌شود: خطر، گریز، سرنخ تازه و خطری دیگر. در نتیجه، فضای تیره و صحنه‌های مهیج که در آغاز نیروی پیش‌برنده فیلم‌اند، در ادامه بخشی از اثرگذاری خود را از دست می‌دهند. سوگ و انتقام؛ احساساتی که مجال گسترش نمی‌یابند انگیزهٔ چارلی از دست دادن همسرش است، اما اهمیت این فقدان فقط در راه‌اندازی داستان نیست.

رابطه آن دو باید به تماشاگر نشان دهد که چه چیزی از زندگی قهرمان از میان رفته و چرا میل او به پیگیری ماجرا تا این اندازه نیرومند است. فیلم گاه برای ثبت اثر روانی سوگ مکث می‌کند و به جای آنکه چارلی را از همان ابتدا به قهرمانی بی‌احساس بدل سازد، آشفتگی و اندوه او را به رسمیت می‌شناسد.

این انتخاب به شخصیت انسانی‌تر بودن می‌دهد و باعث می‌شود مأموریت او صرفاً رشته‌ای از اهداف بیرونی نباشد. با این همه، رابطه عاطفیِ مرکزی فرصت محدودی برای شکل‌گیری مستقل دارد. همسر چارلی بیشتر از آنکه حضوری کامل در جهان داستان داشته باشد، در مقام خاطره و انگیزه ظاهر می‌شود. از همین رو، سوگ گاه بیش از آنکه از شناخت عمیق یک رابطه سرچشمه بگیرد، بر وزنِ رویدادی تکیه می‌کند که داستان برای حرکت قهرمان به آن نیاز دارد.

این مسئله بر قدرت اخلاقیِ انتقام نیز اثر می‌گذارد. فیلم ایده عدالت شخصی را مطرح می‌کند، اما کمتر درنگ می‌کند تا هزینه‌های انسانی و اخلاقی آن را بسنجد. نتیجه، روایتی است که اندوه را نشان می‌دهد، ولی همیشه نمی‌تواند آن را به تأملی ماندگار درباره عدالت تبدیل کند. بازیگران مکمل و شخصیت‌های کم‌عمق حضور بازیگران توانمند، از جمله ریچل برازناهان، لارنس فیشبرن و جان برنثال، وعده می‌دهد که جهان فیلم از شخصیت‌هایی با انگیزه‌ها و نگاه‌های متفاوت پر شود.

« این انتخاب به شخصیت انسانی‌تر بودن می‌دهد و باعث می‌شود مأموریت او صرفاً رشته‌ای از اهداف بیرونی نباشد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

اما این وعده به‌طور کامل محقق نمی‌شود. بسیاری از نقش‌های مکمل بیشتر به کارکرد روایی‌شان محدود می‌مانند: کسی باید راه را نشان دهد، مانعی ایجاد کند یا اطلاعاتی را در اختیار قهرمان بگذارد. در نتیجه، حتی بازیگرانی که ظرفیت ساختن شخصیتی پیچیده را دارند، کمتر مجال می‌یابند تا حضورشان از وظیفه داستانی فراتر برود.

این کم‌پرداختی، به‌خصوص در فیلمی که می‌خواهد درباره دستگاه‌های قدرت و مناسبات پنهان سخن بگوید، محسوس است. برای آنکه تعارض چارلی با سازمان معنای عمیق‌تری پیدا کند، لازم است چهره‌های درون آن سازمان صرفاً مخالف یا متحدِ موقت او نباشند؛ باید منطق و تناقض‌های خودشان را نیز داشته باشند.

وقتی چنین تمایزهایی کم‌رنگ می‌ماند، جهان جاسوسی فیلم گاه به مجموعه‌ای از ایستگاه‌های داستانی شبیه می‌شود، نه شبکه‌ای زنده از آدم‌هایی با منافع متعارض. این محدودیت، بار درام را بیش از اندازه بر دوش چارلی می‌گذارد و حتی بازی خوب ملک هم نمی‌تواند همه خلأهای آن را پر کند. جمع‌بندی «The Amateur» بر ایده‌ای جذاب بنا شده است: قهرمانی که به جای مهارت‌های معمول مأموران اکشن، با هوش تحلیلی و توانایی رمزگشایی وارد میدان می‌شود.

رامی ملک به این نقش رنگی نامتعارف می‌بخشد و ناآمادگی جسمانی چارلی را به بخشی از هویت او بدل می‌کند، نه نقصی که فیلم باید هرچه زودتر از میان بردارد. فضای سرد جاسوسی و برخی موقعیت‌های پرتنش نیز به اثر نیروی سرگرم‌کننده می‌دهند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش یادآوری می‌کند که تعلیق می‌تواند از فکر کردن و تفسیر نشانه‌ها برخیزد، نه فقط از برتری جسمانی قهرمان.

« این کم‌پرداختی، به‌خصوص در فیلمی که می‌خواهد درباره دستگاه‌های قدرت و مناسبات پنهان سخن بگوید، محسوس است. »

جمع‌بندی

اما این ظرفیت با داستانی که گاه به تصادف و راه‌حل‌های کم‌اقناع متوسل می‌شود، محدود می‌ماند. شخصیت‌های مکمل عمق کافی نمی‌یابند، سوگ چارلی بیش از اندازه در خدمت پیشبرد مأموریت قرار می‌گیرد و ریتم، با وجود لحظه‌های موفق، همیشه تعلیق را زنده نگه نمی‌دارد. از این رو، فیلم نه شکست کاملی در ژانر جاسوسی است و نه بازآفرینی چشمگیری از آن؛ بیشتر تریلری آشنا با قهرمانی است که چهره‌اش از خود الگوی داستانی تازه‌تر به نظر می‌رسد.

ارزش تماشای آن بیش از هر چیز در همین تفاوت نهفته است: دیدن مردی که نمی‌داند چگونه بجنگد، اما می‌کوشد با فهمیدن جهان، راهی برای مواجهه با خشونت پیدا کند.

« اما این ظرفیت با داستانی که گاه به تصادف و راه‌حل‌های کم‌اقناع متوسل می‌شود، محدود می‌ماند. »