نقد و بررسی
نقد Take a Girl Like You | 1970
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
رویارویی خواسته‌ها در یک انگلستانِ در حال دگرگونی «Take a Girl Like You» به‌کارگردانی Jonathan Miller، اقتباسی از رمان Kingsley Amis است؛ قصهٔ آموزگار جوانی به نام جنی که برای آغاز زندگی حرفه‌ای خود به شهری در جنوب انگلستان می‌رود و در آنجا با پاتریک، مردی خوش‌گذران و پرادعا، آشنا می‌شود.
جنی به او کشش دارد، اما برای صمیمیت و تعهد معنایی قائل است که با نگاه آسان‌گیرانه و خودخواهانهٔ پاتریک تفاوت دارد. همین اختلاف، موتور اصلی فیلم را می‌سازد: نه معمایی برای گشودن، بلکه کشاکشی میان میل، اخلاق، قدرت و حق تعیین مرزهای شخصی. فیلم از همان ابتدا روشن می‌کند که این رابطه قرار نیست تصویری ساده و بی‌دردسر از دلدادگی باشد؛ مسئله، چگونگی برخورد دو نفر با خواسته‌هایی است که هم‌زمان نزدیک و ناسازگارند.
جنی؛ استقلالی که در معرض آزمون قرار می‌گیرد مهم‌ترین دستاورد فیلم، شخصیت جنی با بازی Hayley Mills است. او نه صرفاً معشوقه‌ای محتاط است و نه چهره‌ای پاک‌دامن که تنها برای مخالفت با مردان به داستان راه یافته باشد. جنی خواسته‌ای روشن دارد و می‌کوشد آن را در برابر فشار اجتماعی و عاطفی حفظ کند؛ در عین حال، احساس و کنجکاوی‌اش نسبت به پاتریک را نیز انکار نمی‌کند.
این دوگانگی به شخصیت او جان می‌دهد: استقلالش با بی‌احساسی یکی نیست و علاقه‌اش نیز به معنای چشم‌پوشی از مرزهایش نیست. بازی Mills در این نقش، ظرافت و وقاری دارد که از افتادن جنی به دام تیپ‌سازی جلوگیری می‌کند. او با سکوت‌ها، مکث‌ها و واکنش‌های کوچک، نشان می‌دهد که جنی چگونه هم‌زمان جذب می‌شود، می‌سنجد و مقاومت می‌کند.
« جنی؛ استقلالی که در معرض آزمون قرار می‌گیرد مهم‌ترین دستاورد فیلم، شخصیت جنی با بازی Hayley Mills است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این اجرا به‌ویژه در فیلمی اهمیت دارد که گاه نگاهش بیش از اندازه به خواسته‌های مردان نزدیک می‌شود. حضور جنی مرکز اخلاقی روایت است؛ حتی وقتی فیلم در تشخیص موضع خود نسبت به رفتار مردان دچار تزلزل می‌شود، بازیگر اجازه نمی‌دهد شخصیت او به صرف موضوع گفت‌وگوهای دیگران تقلیل یابد. پاتریک؛ جذابیت و آسودگیِ بی‌مسئولیتی Oliver Reed در نقش پاتریک، نیرویی پرحرارت و متناقض به فیلم می‌آورد.
او مردی است که حضورش صحنه را به تصرف درمی‌آورد: پرتحرک، شوخ‌طبع و در ظاهر آسوده‌خاطر. اما همین جذابیت، وجه ناخوشایند شخصیت را نیز برجسته می‌کند. پاتریک می‌خواهد رابطه را بر اساس میل و آسایش خودش تعریف کند و جنی را وادار سازد که با قواعد او کنار بیاید. Reed در نمایش این خودخواهی، از اغراق نمایشی سود می‌برد؛ پاتریک گاه خنده‌دار است، گاه نفرت‌انگیز و گاه به شکلی ناراحت‌کننده، هر دو در آن واحد.
جذابیت بازی Reed را نباید با تأیید رفتار شخصیت اشتباه گرفت. فیلم از توانایی او برای پرکردن قاب بهره می‌برد، اما این کاریزما گاهی خطرناک هم هست: ممکن است آزارگری و سماجت پاتریک را در پوششی از بازیگوشی بپوشاند. از این رو، تماشاگر امروز می‌تواند با دو واکنش هم‌زمان روبه‌رو شود؛ تحسین بازی پرقدرت Reed و دل‌زدگی از مردی که تصور می‌کند اصرارش نوعی دلبری است.
این فاصله میان جذابیت اجرایی و داوری اخلاقی، یکی از تنش‌های اساسی اثر است. طنز و رمانس؛ آمیختگی‌ای که همیشه کار نمی‌کند فیلم در مرز میان کمدیِ جنسی، رمانس و درام اجتماعی حرکت می‌کند، اما این مرز را همیشه با اطمینان طی نمی‌کند. موقعیت‌هایی که می‌توانند به طنزی تلخ دربارهٔ آداب معاشرت و مناسبات جنسیتی بدل شوند، گاهی چنان سبک اجرا می‌شوند که فشار واقعی تجربهٔ جنی کم‌رنگ می‌شود.
« این اجرا به‌ویژه در فیلمی اهمیت دارد که گاه نگاهش بیش از اندازه به خواسته‌های مردان نزدیک می‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
در مقابل، بخش‌هایی که نیازمند ریتم و کشش عاشقانه‌اند، زیر سایهٔ گفت‌وگوهای تکرارشونده و چرخش‌های روایی کند قرار می‌گیرند. حاصل، لحنی است که نه کاملاً هجوآمیز است و نه به‌تمامی رمانتیک. این ناهمواری لزوماً فیلم را بی‌ارزش نمی‌کند؛ بلکه نشان می‌دهد اثر در یافتن جایگاه دقیق خود میان سرگرمی و نقد اجتماعی مردد است.
مخاطب گاه دعوت می‌شود به رفتارهای مردان بخندد، اما همان لحظه ممکن است از آن رفتارها احساس انزجار کند. اگر طنز قرار است چیزی را برملا کند، باید روشن باشد که خنده متوجه چه کسی است. فیلم همیشه این تمایز را به‌خوبی حفظ نمی‌کند و در نتیجه، برخی صحنه‌ها به‌جای آنکه انتقادی گزنده باشند، صرفاً معذب‌کننده از آب درمی‌آیند.
تصویر جامعه و جنسیت‌زدگی روزمره پیرامون رابطهٔ اصلی، مردان دیگری نیز حضور دارند که توجهشان به جنی گاه بیشتر از آنکه شناختی واقعی از او باشد، نوعی تصاحب‌طلبی است. این فضای اجتماعی، از خانه و محفل‌های محلی تا محیط کار، برای جنی میدان تازه‌ای از آزادی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از نگاه‌ها و توقعاتی است که پیوسته او را در جایگاه موضوع میل دیگران قرار می‌دهند.
از این نظر، فیلم تصویری قابل‌تأمل از مناسبات جنسیتی دورهٔ خود ارائه می‌کند، حتی اگر نتواند همواره با فاصله‌ای انتقادی به آن بنگرد. امروز، همین وجه برای برخی تماشاگران دشوارترین بخش فیلم است. شوخی‌هایی که در زمان خود شاید بر پایهٔ هنجارهای رایجِ کمدی جنسی ساخته شده بودند، اکنون می‌توانند مزاحمت و فشار را عادی جلوه دهند.
« حاصل، لحنی است که نه کاملاً هجوآمیز است و نه به‌تمامی رمانتیک. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
فیلم گاهی رفتارهای زننده را افشا می‌کند، اما گاهی نیز از همان رفتارها برای پیشبرد کمدی بهره می‌برد؛ این دوگانگی تجربهٔ تماشا را پیچیده می‌سازد. جنی از درون داستان می‌کوشد ارادهٔ خود را حفظ کند، ولی روایت همیشه به اندازهٔ او حساس و دقیق نیست. فضاسازی، موسیقی و حال‌وهوای دوره یکی از امتیازهای ماندگار فیلم، حس‌وحال انگلستانِ اواخر دههٔ شصت و آغاز دههٔ هفتاد است.
فضای شهری، خانه‌ها، لباس‌ها و رفتارهای اجتماعی، جهان داستان را از پس‌زمینه‌ای خنثی به تصویری زمان‌مند بدل می‌کنند. این کیفیتِ ثبت‌شده، فیلم را همچون پنجره‌ای به دورانی می‌سازد که هنجارهای قدیمی هنوز پابرجا بودند، اما در معرض تغییر قرار داشتند. گاهی خودِ جزئیات محیط بیش از روایت اصلی سخن می‌گویند: از تفاوت طبقاتی و آداب محلی گرفته تا فاصلهٔ میان ظاهر آراسته و مناسباتی که زیر آن پنهان‌اند.
موسیقی نیز به ماندگاری اثر کمک می‌کند. ترانهٔ عنوانی و موسیقی متن، سبکی گوش‌نواز دارند و در برابر کندی بخش‌هایی از روایت، نیرویی خوشایند ایجاد می‌کنند. این موسیقی فقط تزئین نیست؛ حال‌وهوای پرجنب‌وجوش بیرونی را در کنار سردرگمی عاطفی شخصیت‌ها می‌نشاند. برای تماشاگرانی که از فیلم بیش از هر چیز خاطره‌ای حسی با خود می‌برند، ملودی‌ها و لباس‌ها شاید به‌اندازهٔ خودِ داستان در ذهن بمانند.
ریتم و انسجام روایی روایت با سرعتی آرام پیش می‌رود و گاهی به‌جای آنکه موقعیت‌ها را به‌تدریج دگرگون کند، بر همان اختلاف مرکزی مکث طولانی می‌کند. پیامد این انتخاب، افت‌وخیزهایی در کشش فیلم است: بعضی صحنه‌ها با حضور بازیگران و جزئیات محیط زنده می‌شوند، اما برخی دیگر حس می‌کنند بیش از اندازه درجا می‌زنند.
« جنی از درون داستان می‌کوشد ارادهٔ خود را حفظ کند، ولی روایت همیشه به اندازهٔ او حساس و دقیق نیست. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
خطوط فرعی و چهره‌های پیرامونی نیز همیشه به غنای داستان اصلی نمی‌افزایند؛ گاه فضایی اجتماعی می‌سازند و گاه تمرکز را از جنی و انتخاب‌هایش دور می‌کنند. با این همه، کندی فیلم را نباید تنها نقصی فنی دانست. گاهی مکث‌ها به تماشاگر فرصت می‌دهند فاصلهٔ میان آنچه شخصیت‌ها می‌گویند و آنچه واقعاً می‌خواهند را ببیند.
مشکل زمانی پدید می‌آید که همین مکث‌ها به تکرار بدل می‌شوند و روایت نمی‌تواند تنش عاطفی را به مسیری تازه ببرد. فیلم در آغاز نوید کاوشی تیزبینانه دربارهٔ رابطه و قدرت می‌دهد، اما در ادامه همیشه به همان اندازه هوشمند و متمرکز باقی نمی‌ماند. جمع‌بندی «Take a Girl Like You» اثری نابرابر اما قابل‌تأمل است؛ فیلمی که بهترین لحظه‌هایش را از تقابل بازی‌های Hayley Mills و Oliver Reed، فضاسازی دوره‌ای و موسیقی خوش‌حافظه به دست می‌آورد.
در مرکز آن، جنی ایستاده است؛ زنی که می‌خواهد میان میل، اعتماد و انتخاب شخصی سازگاری پیدا کند، بی‌آنکه خواستهٔ دیگران را جایگزین خواستهٔ خود سازد. با این حال، کندی روایت، ناهماهنگی میان کمدی و رمانس و نگاه گاه متزلزل فیلم به جنسیت‌زدگی، تجربه‌ای دوپهلو می‌سازند. تماشای فیلم امروز بیش از آنکه به تماشای یک رمانس دلپذیر شبیه باشد، مواجهه با اثری است که هم ردّ زمانهٔ خود را در خود دارد و هم ناخواسته محدودیت‌های همان زمانه را آشکار می‌کند.
جاذبهٔ اصلی آن نه در یکدستی، بلکه در همین اصطکاک است: میان بازی‌های پرقدرت و روایت ناهموار، میان موسیقی دلنشین و موقعیت‌های معذب‌کننده، و میان تصویری از عشق که می‌خواهد صمیمی باشد و مناسباتی که هنوز آن را با امتیاز و فشار اشتباه می‌گیرند.
« با این همه، کندی فیلم را نباید تنها نقصی فنی دانست. »
ثبت دیدگاه