وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

قهرمانی که از امید آغاز نمی‌کند «سوپرگرل» به‌جای آن‌که قهرمانش را نسخه‌ای دیگر از ابرقهرمانِ خوش‌اقبال و آرامِ زمین نشان دهد، از زخمی قدیمی‌تر شروع می‌کند: کارا زورـاِل، برخلاف سوپرمن، تنها وارث امید نیست؛ او کسی است که فقدان را به یاد دارد و با پیامدهایش زندگی می‌کند. همین تفاوت، محور جذاب فیلم است.

کارا در این‌جا نه نمادی بی‌لکنت از نیکی، بلکه شخصیتی است که گاه تندخو، آشفته و از نظر عاطفی ناپایدار به نظر می‌رسد. فیلم می‌کوشد نشان دهد نجات‌دادن دیگران برای او همیشه از سر آرامش و وظیفه نیست؛ گاهی تلاشی است برای مهار خشم و اندوهی که درونش انباشته شده است. این رویکرد، هویت مستقلی به سوپرگرل می‌دهد و از سایه‌ی شخصیت مشهورترِ خانواده‌اش بیرون می‌آورد.

تفاوت میان این دو را می‌توان در تقابل «امید» و «تاوان» خلاصه کرد: یکی بیش از آن‌که گرفتار گذشته باشد، به امکان ساختن آینده دل می‌بندد؛ دیگری ناچار است گذشته را با خود به هر مقصدی ببرد. این تقابل ظرفیت دراماتیک خوبی دارد و فیلم هرگاه به آن وفادار می‌ماند، از قالب یک ماجرای ابرقهرمانی معمولی فراتر می‌رود.

بااین‌حال، این تمایز همیشه به عمقی که وعده می‌دهد نمی‌رسد؛ گاهی فیلم درد کارا را پیش می‌کشد، اما به‌جای کندوکاو در آن، دوباره به حرکت و درگیری پناه می‌برد. میلی آلکاک؛ نیرویی فراتر از قاب مهم‌ترین تکیه‌گاه فیلم بازی میلی آلکاک است. او کارا را با ترکیبی از صلابت و آسیب‌پذیری شکل می‌دهد؛ قهرمانی که در لحظه‌ای می‌تواند تهدیدآمیز و مهارنشدنی باشد و در لحظه‌ای دیگر، از شدت اندوه به خلوت خود عقب‌نشینی کند.

« این رویکرد، هویت مستقلی به سوپرگرل می‌دهد و از سایه‌ی شخصیت مشهورترِ خانواده‌اش بیرون می‌آورد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

آلکاک از نمایش اغراق‌آمیز رنج پرهیز می‌کند و به‌جای آن، شخصیت را از راه مکث‌ها، واکنش‌های کوتاه و لحن گزنده‌اش قابل‌باور می‌سازد. نتیجه، سوپرگرلی است که قدرت جسمانی‌اش هرگز تمام حقیقت او نیست. بااین‌همه، فیلم همیشه به اندازه‌ی بازیگرش جسارت ندارد. آلکاک حضوری زنده و متمایز به کارا می‌بخشد، اما بعضی بخش‌های روایت او را در چهارچوبی تنگ نگه می‌دارند: شخصیت گاه آماده‌ی تصمیمی پیچیده به نظر می‌رسد، اما داستان او را به واکنشی ساده‌تر سوق می‌دهد؛ یا فرصت می‌دهد خشمش دیده شود، بی‌آن‌که پیامدهای اخلاقی و عاطفی آن را به‌قدر کافی دنبال کند.

این ناهماهنگی میان بازی پرانرژی و روایت محافظه‌کارانه، یکی از محدودیت‌های اصلی فیلم است. ستاره‌ی فیلم از مواد خام شخصیت بهره می‌گیرد، اما فیلمنامه همیشه اجازه نمی‌دهد او تا انتهای ظرفیت نقش پیش برود. در جمع‌بندی شماری از نقدهای منتشرشده نیز بازی آلکاک برجسته‌ترین نقطه‌ی قوت فیلم دانسته شده، هرچند برخی منتقدان داستان را برای توانایی و شور او ناکافی ارزیابی کرده‌اند.

کریپتو و عاطفه‌ی بی‌واسطه رابطه‌ی کارا با کریپتو از ساده‌ترین و مؤثرترین عناصر فیلم است. این پیوند صرفاً برای افزودن لحظه‌های شیرین یا سبک‌کردن فضای داستان به کار نمی‌رود؛ حضور سگ، عاطفه‌ی کارا را از سطح شعار به رفتاری ملموس تبدیل می‌کند. قهرمان ممکن است در برابر بیگانگان و دشمنان کیهانی به نیرویی سهمگین بدل شود، اما در برابر موجودی که دوستش دارد، وابستگی و ترس خود را آشکار می‌کند.

همین فاصله میان قدرت و درماندگی، وجه انسانی‌تری به او می‌دهد. کریپتو همچنین کارکردی روایی دارد: ما را به انگیزه‌ی شخصی کارا نزدیک می‌کند و نشان می‌دهد تصمیم‌هایش تنها از یک آرمان کلی درباره‌ی عدالت سرچشمه نمی‌گیرند. عاطفه‌ی او خصوصی است؛ از دل رابطه‌ای مشخص برمی‌آید و به همین دلیل، تماشاگر آسان‌تر با آن همراه می‌شود.

« نتیجه، سوپرگرلی است که قدرت جسمانی‌اش هرگز تمام حقیقت او نیست. »

شخصیت‌ها و اجرا

البته این ابزار گاهی بر لبه‌ی احساساتی‌گری حرکت می‌کند و فیلم بیش از اندازه به واکنش عاطفی مخاطب تکیه می‌زند. بااین‌حال، پیوند میان این دو چنان صمیمانه ترسیم می‌شود که حتی در لحظه‌هایی که روایت شتاب می‌گیرد، بار احساسی خود را حفظ می‌کند. سفر میان‌ستاره‌ای و جهان‌هایی کم‌تمایز سفر میان سیاره‌ها به فیلم امکان می‌دهد از فضای آشنای شهرهای زمینی فاصله بگیرد و مقیاسی وسیع‌تر به ماجرا بدهد.

تعقیب دشمنی که آسیبی نزدیک به زندگی کارا وارد کرده، با جابه‌جایی میان محیط‌های بیگانه، به روایتی جاده‌ای در دل فضا تبدیل می‌شود. این ساختار برای تقابل کارا با همراه نامنتظره‌اش نیز مفید است: سفر، فرصت برخورد دو نگاه متفاوت را فراهم می‌کند و کشمکش را فقط به نبردهای تن‌به‌تن محدود نمی‌سازد.

اما وسعت جغرافیایی همیشه به تنوع بصری و حسی نمی‌انجامد. سیاره‌ها و ایستگاه‌های گوناگون باید حس تفاوت تمدن‌ها و زیست‌بوم‌ها را منتقل کنند؛ درحالی‌که فیلم در برخی مقاطع بیش از حد به جلوه‌های کلی و رنگ‌پردازی مشابه تکیه می‌کند. وقتی مکان‌ها شخصیت مستقل پیدا نمی‌کنند، سفر میان‌ستاره‌ای هم از نیروی کشف محروم می‌شود و به مجموعه‌ای از توقفگاه‌های روایی بدل می‌گردد.

بدین‌ترتیب، فیلم از نظر ایده بزرگ‌تر از چیزی به نظر می‌رسد که تصاویرش واقعاً عرضه می‌کنند. این فاصله میان مقیاس داستان و تنوع جهان‌سازی، حس تکرار را به بخش‌هایی از ماجرا راه می‌دهد. اکشن، موسیقی و نوسان لحن صحنه‌های اکشن فضایی از امتیازهای فیلم‌اند، به‌ویژه آن‌جا که نبردها تفاوت سوپرگرل را با قهرمانان متعارف برجسته می‌کنند.

« البته این ابزار گاهی بر لبه‌ی احساساتی‌گری حرکت می‌کند و فیلم بیش از اندازه به واکنش عاطفی مخاطب تکیه می‌زند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

کارا صرفاً نسخه‌ای مؤنث از یک ابرقهرمان آشنا نیست؛ خشونت و شتاب او رنگی شخصی دارد و از خلق‌وخویش جدا نمی‌شود. فیلم در بهترین لحظه‌هایش میان قدرت خارق‌العاده‌ی او و بی‌قراری درونی‌اش پیوند برقرار می‌کند، به‌گونه‌ای که حرکت و ضرباهنگ نبرد بخشی از شخصیت‌پردازی می‌شود. حضور لوبو نیز با لحن زمخت و شخصیت نامتعارفش به جهان فیلم رنگی دیگر می‌دهد، هرچند استفاده از او به‌اندازه‌ای نیست که بتواند به‌تنهایی مسیر روایت را تغییر دهد.

در مقابل، موسیقی و انتخاب ترانه‌ها همیشه با فضای صحنه‌ها هم‌خوان نیستند. آهنگی که قرار است لحظه‌ای را برجسته کند، اگر از نظر لحن یا ضرباهنگ با تصویر پیوند نداشته باشد، توجه را از احساس صحنه می‌گیرد و به خود انتخاب موسیقی معطوف می‌کند. این مسئله در فیلمی که پیوسته میان سوگ، خشونت، شوخی و ماجراجویی در حرکت است، حساسیت بیشتری دارد.

نوسان لحن می‌تواند بخشی از شخصیت آشفته‌ی کارا باشد، اما وقتی موسیقی یا تدوین به‌جای پیوند دادن این حالت‌ها، آن‌ها را کنار هم می‌چینند، انسجام عاطفی کاهش می‌یابد. عدالت، انتقام و بازنمایی پرسش اخلاقی اصلی فیلم در فاصله‌ی میان انتقام و عدالت شکل می‌گیرد. کارا سفری را آغاز می‌کند که انگیزه‌اش شخصی است، اما در مسیر با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که تصمیم‌گیری را دشوارتر می‌کنند.

این بستر می‌توانست زمینه‌ای مناسب برای بررسی این پرسش باشد که آیا رنج‌دیدن، به‌تنهایی مجوز پاسخ‌دادن با خشونت است یا نه. فیلم گاه به این مسئله نزدیک می‌شود، اما همیشه برای پیامدهای انتخاب‌های قهرمان مکث نمی‌کند. در نتیجه، کشمکش اخلاقی جذاب می‌ماند، ولی گاهی زیر فشار پیشبرد ماجرا و نیاز به صحنه‌های پرتحرک کم‌رنگ می‌شود.

« کارا صرفاً نسخه‌ای مؤنث از یک ابرقهرمان آشنا نیست؛ خشونت و شتاب او رنگی شخصی دارد و از خلق‌وخویش جدا نمی‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

یک کاستی دیگر، از منظر برخی مخاطبان، غیبت اشاره‌ای روشن به دوجنس‌گرا بودن کارا است. این انتظار اگر برای بیننده بخشی از تصویری باشد که از شخصیت در ذهن دارد، حذف آن می‌تواند به معنای کنارگذاشتن فرصتی برای بازنمایی باشد؛ فرصتی که می‌توانست بی‌آن‌که به محور اجباری داستان بدل شود، به پیچیدگی هویت او بیفزاید.

البته این غیبت به‌تنهایی کیفیت فیلم را تعیین نمی‌کند، اما در کنار دیگر محدودیت‌های شخصیت‌پردازی، این احساس را تقویت می‌کند که روایت در بعضی زمینه‌ها محافظه‌کارتر از قهرمانی است که روی پرده می‌بینیم. جمع‌بندی «سوپرگرل» فیلمی است با قهرمانی روشن و روایتی که گاه از اندازه‌ی او کوچک‌تر می‌ماند.

میلی آلکاک به کارا حضوری پرقدرت، زخمی و متمایز می‌دهد؛ پیوند او با کریپتو قلب عاطفی داستان را شکل می‌دهد؛ و تقابل میان سوپرگرل و سوپرمن، افقی تازه برای فهم این شخصیت می‌گشاید. در سوی دیگر، جهان‌های کم‌تمایز، انتخاب‌های موسیقایی ناهمگون و فرصت‌هایی که فیلمنامه برای بسط شخصیت از دست می‌دهد، مانع از آن می‌شوند که فیلم به تمام ظرفیتش برسد.

دستاورد اصلی اثر، نه بی‌نقص‌بودن ماجرای میان‌ستاره‌ای، بلکه معرفی قهرمانی است که امید را بی‌هزینه به دست نیاورده است. کارا از نظر عاطفی و اخلاقی به‌مراتب آشفته‌تر از الگوی کلاسیک ابرقهرمان است و همین آشفتگی می‌تواند پایه‌ی روایتی غنی‌تر باشد. فیلم گام مهمی در ساختن چهره‌ای مستقل از سوپرگرل برمی‌دارد، اما هنوز میان نیروی بازیگر، بلندپروازی جهان داستان و محدودیت‌های فیلمنامه فاصله‌ای محسوس باقی می‌گذارد.

« یک کاستی دیگر، از منظر برخی مخاطبان، غیبت اشاره‌ای روشن به دوجنس‌گرا بودن کارا است. »

جمع‌بندی

حاصل، اثری جذاب و گاه اثرگذار است که بیش از آن‌که کاملاً به مقصد برسد، وعده‌ی مسیرهای بهتری را در آینده می‌دهد.