وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

رم؛ شهری در آستانه‌ی فرسایش در فیلم «سوبورا» ساخته‌ی استفانو سوللیما، رم نه پس‌زمینه‌ای باشکوه برای جنایت، بلکه نیرویی زنده و فرسوده است؛ شهری که باران بر خیابان‌هایش می‌بارد، اما آلودگیِ حاکم بر آن را نمی‌شوید. بناهای تاریخی و سیمای آشنای پایتخت ایتالیا در برابر جهانی قرار می‌گیرند که در آن قدرت سیاسی، منافع اقتصادی و خشونت زیرزمینی به‌تدریج از هم تمایزناپذیر می‌شوند.

فیلم با تکیه بر این تقابل، تصویری از رم می‌سازد که بیش از آنکه شهرِ میراث و شکوه باشد، میدان نبردی برای تصاحب نفوذ است. عنوان فیلم نیز با همین نگاه هم‌خوانی دارد: «سوبورا» یادآور محله‌ای از رم باستان است که در حافظه‌ی تاریخی شهر با ازدحام و فرودستی پیوند خورده است. فیلم از این پژواک تاریخی برای ساختن فضایی استفاده می‌کند که در آن فساد نه حادثه‌ای گذرا، بلکه سازوکاری ریشه‌دار به نظر می‌رسد.

نتیجه، فضایی تیره و سنگین است که از همان ابتدا لحن اثر را تعیین می‌کند و به بسیاری از لحظه‌های آن، حسی از فرورفتن در شهری بی‌پناه می‌بخشد. طرحی بزرگ و اتحادی شکننده هسته‌ی داستان بر پروژه‌ای عظیم در ساحل رم بنا شده است: سامورایی، گانگستری بانفوذ، می‌خواهد آن منطقه را به لاس‌وگاسی تازه بدل کند.

برای پیشبرد این طرح، گروه‌های خلافکار محلی و چهره‌هایی از جهان سیاست و اقتصاد ناچار می‌شوند با یکدیگر کنار بیایند. اما این هم‌پیمانی بیش از آنکه بر اعتماد استوار باشد، معامله‌ای موقت میان کسانی است که هرکدام سهم بیشتری از قدرت و منفعت می‌خواهند. فیلم از این ایده برای ترسیم شبکه‌ای از وابستگی‌ها بهره می‌گیرد.

« فیلم از این ایده برای ترسیم شبکه‌ای از وابستگی‌ها بهره می‌گیرد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

شخصیت‌ها در مسیری خطی و ساده حرکت نمی‌کنند؛ تصمیمی که در یک گوشه‌ی شهر گرفته می‌شود، ممکن است پیامدهایی در جایی دیگر داشته باشد و پای کسانی را به ماجرا باز کند که در ظاهر هیچ پیوندی با یکدیگر ندارند. این شیوه به روایت گستردگی می‌بخشد و حس می‌دهد که جنایت در «سوبورا» نه کار چند فرد منزوی، بلکه جزئی از یک سامانه‌ی پیچیده است.

در عین حال، انبوه خطوط داستانی گاه باعث می‌شود دنبال‌کردن نسبت شخصیت‌ها و انگیزه‌هایشان به تمرکز بیشتری نیاز داشته باشد. فساد به‌مثابه سازوکار قدرت یکی از وجوه مهم فیلم، پیوند دادن جهان تبهکاری به سازوکارهای رسمی است. «سوبورا» به خلافکارانی که در حاشیه‌ی جامعه پنهان شده‌اند بسنده نمی‌کند؛ نگاهش به سوی سیاستمداران، مناسبات اداری و کسانی نیز می‌رود که می‌توانند با تصمیمی قانونی یا معامله‌ای پشت‌پرده، راه را برای قدرت‌های غیررسمی باز کنند.

در این جهان، قانون و جرم دو قلمرو جداگانه نیستند، بلکه گاه در یک مسیر حرکت می‌کنند و گاه هرکدام نقابی برای دیگری می‌شوند. اهمیت این وجه در آن است که فیلم خشونت را تنها به زد‌وخورد و تهدید محدود نمی‌کند. خشونت می‌تواند در شکل تصویب یک طرح، بهره‌برداری از نفوذ یا قربانی‌کردن دیگری برای حفظ موقعیت نیز جلوه کند.

پروژه‌ی ساحلی، در سطح بیرونی وعده‌ی توسعه و رونق می‌دهد، اما زیر آن، رقابت بر سر مالکیت و کنترل جریان دارد. از این منظر، «سوبورا» داستان تلاش برای ساختن یک بهشت تفریحی نیست؛ تصویری است از سازوکاری که در آن رؤیای پیشرفت به پوششی برای گسترش فساد تبدیل می‌شود. شخصیت‌ها؛ آدم‌هایی در مدار منفعت فیلم چندین شخصیت را در میدان قدرت خود قرار می‌دهد و هرکدام را به شکلی با آن درگیر می‌کند.

« فساد به‌مثابه سازوکار قدرت یکی از وجوه مهم فیلم، پیوند دادن جهان تبهکاری به سازوکارهای رسمی است. »

شخصیت‌ها و اجرا

سامورایی در مرکز شبکه‌ای قرار دارد که دیگران یا باید با آن کنار بیایند یا در برابرش موضع بگیرند. حضور او از جنس هیاهوی مداوم نیست؛ بیشتر به تهدیدی آرام و ماندگار شباهت دارد. همین خویشتن‌داری، به شخصیت هیبتی سنگین می‌دهد و توضیح می‌دهد چرا نام او در گفتگوها می‌تواند به‌اندازه‌ی حضور فیزیکی‌اش اثرگذار باشد.

در کنار او، چهره‌های سیاسی و تبهکارانی قرار دارند که هرکدام به شیوه‌ای متفاوت با میل به قدرت، ترس از سقوط و وابستگی به دیگران دست‌وپنجه نرم می‌کنند. بعضی از شخصیت‌ها به‌سرعت با خشونت تعریف می‌شوند و فرصت چندانی برای آشکارشدن لایه‌های درونی‌شان نمی‌یابند. بااین‌حال، بازی گروهی در بخش مهمی از فیلم به تنوع این جهان کمک می‌کند.

بازیگران نقش‌ها را با شدتی کنترل‌شده پیش می‌برند و شخصیت‌ها را از تیپ‌های کاملاً یکسان دور می‌کنند؛ هرچند در روایتی با این تعداد چهره، طبیعی است که برخی از آنان بیش از آنکه مجال تحول پیدا کنند، به اجزای یک شبکه‌ی بزرگ‌تر بدل شوند. کارگردانی، تصویر و موسیقی استفانو سوللیما با انتخاب نگاهی سرد و جدی، به فیلم انسجام بصری می‌بخشد.

قاب‌ها اغلب جهان داستان را بسته، خیس و سنگین جلوه می‌دهند؛ گویی شخصیت‌ها در محیطی زندگی می‌کنند که راه خروج از آن دشوار است. نورهای نئونی و فضاهای شبانه در کنار باران و خیابان‌های خالی، رم را از تصویر کارت‌پستالیِ شهر بیرون می‌کشند و به جغرافیایی برای تعقیب، پنهان‌کاری و معامله بدل می‌کنند.

« سامورایی در مرکز شبکه‌ای قرار دارد که دیگران یا باید با آن کنار بیایند یا در برابرش موضع بگیرند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

در نتیجه، شهر فقط محل وقوع رویدادها نیست؛ بخشی از معنای آن‌ها را نیز حمل می‌کند. موسیقی الکترونیک و ضرباهنگ صوتی، به ساختن حال‌وهوای مدرن و پرتنش اثر کمک می‌کنند. بااین‌حال، پیوند موسیقی با تصویر همیشه یکدست نیست. بعضی قطعه‌ها به‌خوبی با سردی و خشونت جهان فیلم جور درمی‌آیند، اما در برخی لحظه‌ها موسیقی بیش از اندازه احساسی یا برجسته به نظر می‌رسد و توجه را از فضای تصویری می‌رباید.

استفاده از قطعه‌ی پایانی نیز ممکن است برای برخی تماشاگران ناهم‌خوان جلوه کند؛ انتخابی که به‌جای آنکه حس‌وحال فیلم را بی‌وقفه ادامه دهد، فاصله‌ای محسوس با آن ایجاد می‌کند. ریتم و مسئله‌ی شروع یکی از دشواری‌های «سوبورا» این است که برای جاانداختن شخصیت‌ها و روابط متعددش به زمان نیاز دارد.

روایت در آغاز با صحنه‌ای در کلاب پا می‌گیرد؛ شروعی که قرار است بی‌پروایی و فساد جهان فیلم را فشرده و فوری عرضه کند، اما ممکن است برای تماشاگر آشنا با آثار جنایی، آشنا و کم‌رمق به نظر برسد. فیلم پس از آن آرام‌آرام شبکه‌ی مناسباتش را می‌گستراند و از مخاطب می‌خواهد نام‌ها، وابستگی‌ها و انگیزه‌ها را در ذهن نگه دارد.

این آرام‌گرفتن اولیه در بخش‌هایی به کش‌آمدن روایت می‌انجامد. زمانی که فیلم بر روابط و معامله‌ها مکث می‌کند، تعلیق می‌تواند از حرکت بازبماند و رشته‌ی اصلی داستان برای مدتی کم‌رنگ شود. اما همین انباشت تدریجی اطلاعات، در ادامه به پیوند خوردن مسیرها کمک می‌کند و نشان می‌دهد که آشفتگی آغازین کاملاً بی‌هدف نیست.

« در نتیجه، شهر فقط محل وقوع رویدادها نیست؛ بخشی از معنای آن‌ها را نیز حمل می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

بااین‌حال، این دستاورد همیشه هزینه‌ی کندی را جبران نمی‌کند؛ «سوبورا» در لحظه‌هایی پرقدرت و گیراست و در لحظه‌هایی دیگر، بیش از اندازه به پراکندگی شخصیت‌ها و رخدادها اعتماد می‌کند. خشونت و جهان اخلاقی فیلم خشونت در این فیلم ناگهانی و تکان‌دهنده است، اما صرفاً برای ایجاد هیجان به کار نمی‌رود.

حضور آن نشان می‌دهد که در دنیای «سوبورا»، هر توافقی ممکن است با تهدید پشتیبانی شود و هر آرامشی در معرض فروپاشی قرار دارد. افزایش تنش و پیوند خوردن خشونت با رقابت‌های قدرت، فضای فیلم را تیره‌تر می‌کند و نوعی بی‌ثباتی دائمی می‌سازد؛ بیننده احساس می‌کند زیر ظاهر هر معامله، امکان انفجار نهفته است.

بااین‌همه، فیلم بیش از آنکه داوری اخلاقی صریحی عرضه کند، تماشاگر را درون جهانی می‌گذارد که در آن مرز میان قربانی، همدست و بهره‌بردار همیشه روشن نیست. این رویکرد به اثر پیچیدگی می‌دهد، اما گاهی فاصله‌ی عاطفی نیز می‌آفریند. وقتی بیشتر شخصیت‌ها در مدار منفعت و بقا حرکت می‌کنند، همدلی با آنان دشوار می‌شود و برخی از سرنوشت‌ها ممکن است بیش از آنکه تکان‌دهنده باشند، بخشی از منطق سرد این جهان به نظر برسند.

جمع‌بندی «سوبورا» تریلری جنایی با جاه‌طلبی اجتماعی است؛ فیلمی که فساد را نه عارضه‌ای در گوشه‌ای از شهر، بلکه شبکه‌ای درهم‌تنیده از سیاست، پول و تبهکاری می‌بیند. مهم‌ترین دستاوردش ساختن رمِ باران‌خورده و فرسوده‌ای است که همچون شخصیت دیگری در داستان حضور دارد، و نیز نمایش قدرت به‌عنوان رابطه‌ای که پیوسته میان افراد و نهادها جابه‌جا می‌شود.

« این رویکرد به اثر پیچیدگی می‌دهد، اما گاهی فاصله‌ی عاطفی نیز می‌آفریند. »

جمع‌بندی

بازی‌های جدی، طراحی بصری چشمگیر و فضای تیره‌ی فیلم، آن را به تجربه‌ای به‌یادماندنی بدل می‌کنند. در برابر این نقاط قوت، شروعی آشنا، ریتمی که گاه افت می‌کند، و روایتی با شخصیت‌های فراوان و تمرکز نابرابر قرار دارند. موسیقی نیز در همه‌ی لحظه‌ها با تصویر هم‌صدا نیست. بااین‌حال، فیلم در ساختن جهان خود موفق است: شهری که در آن آرامش شکننده است و توافق‌ها به‌سادگی دوام نمی‌آورند.

«سوبورا» بیش از آنکه درباره‌ی یک طرح ساختمانی یا چند گروه تبهکار باشد، درباره‌ی نظمی است که در آن فساد می‌تواند با چهره‌ای موجه ظاهر شود و خشونت، زبان نهاییِ حفظ قدرت باشد.

« بازی‌های جدی، طراحی بصری چشمگیر و فضای تیره‌ی فیلم، آن را به تجربه‌ای به‌یادماندنی بدل می‌کنند. »