نقد و بررسی
نقد State of Siege | 1972
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
گشودن بحران از دل یک خبر State of Siege با دوربینِ Costa-Gavras از همان آغاز به‌جای آن‌که مخاطب را با قهرمانی مشخص همراه کند، او را در دل آشوبی عمومی می‌اندازد. ایست‌های بازرسی، نیروهای مسلح و جست‌وجوی گسترده، پیش از آن‌که جزئیات ماجرا روشن شود، تصویری از جامعه‌ای می‌سازند که زیر فشار امنیتی و سیاسی نفس می‌کشد.
این شروع شبه‌خبری، نه فقط تمهیدی برای ایجاد تعلیق، بلکه اعلام موضعی فرمی است: آنچه می‌بینیم قرار نیست ماجرایی خصوصی و جدا از تاریخ باشد؛ هر کنش فردی در شبکه‌ای از قدرت، ترس و خشونت معنا پیدا می‌کند. فیلم بر پایه رویدادی واقعی شکل گرفته، اما به‌جای بازسازی صرفِ حادثه، از آن برای طرح پرسشی وسیع‌تر بهره می‌برد: در کشوری که حکومت به نام حفظ نظم خشونت می‌ورزد و مخالفان نیز به مبارزه مسلحانه روی می‌آورند، مسئولیت را چگونه باید میان افراد و نهادها تقسیم کرد؟
پاسخ فیلم ساده نیست و همین امتناع از داوری آسان، نیروی اصلی آن به شمار می‌آید. روایتِ اسارت و ساختار بازجویی ربوده‌شدن فیلیپ مایکل سانتور، مسیر داستان را به سوی بازجویی‌هایی می‌برد که هسته دراماتیک فیلم را تشکیل می‌دهند. پرسش‌ها ابتدا ظاهراً درباره زندگی و مأموریت او هستند، اما به‌تدریج از محدوده زندگی‌نامه فراتر می‌روند و به سازوکارهای حکومتی، آموزش نیروهای امنیتی و خشونت سازمان‌یافته می‌رسند.
هر پاسخ، یا گریز از پاسخ، لایه‌ای تازه بر تصویری می‌افزاید که تماشاگر از سانتور ساخته است. این ساختار به فیلم امکان می‌دهد اطلاعات را نه یک‌باره و نه در قالب توضیحی بیرونی عرضه کند. حقیقت، اگر بتوان چنین نامی بر آن گذاشت، در شکاف میان گفته‌ها، سکوت‌ها و شواهدی که آشکار می‌شوند شکل می‌گیرد.
« پاسخ فیلم ساده نیست و همین امتناع از داوری آسان، نیروی اصلی آن به شمار می‌آید. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بازجویی از این رو فقط وسیله‌ای برای پیشبرد پیرنگ نیست؛ صحنه‌ای است که در آن قدرت، زبان و اخلاق با یکدیگر درگیر می‌شوند. تماشاگر هم‌زمان جایگاه بازجو و بازجویی‌شونده را می‌سنجد و درمی‌یابد که فهمیدن حقیقت با یافتن یک پاسخ قطعی یکی نیست. سانتور؛ فردی درون یک دستگاه نقش‌آفرینی Yves Montand از مهم‌ترین عوامل پیچیدگی شخصیت سانتور است.
او را نه چون هیولایی بی‌چهره می‌بینیم و نه چون قربانی‌ای که بی‌درنگ سزاوار همدردی کامل باشد. بازی مونتان بر وقار، خویشتن‌داری و آسیب‌پذیری تکیه دارد؛ خصوصیاتی که شخصیت را انسانی و قابل‌فهم می‌کنند، بی‌آن‌که پرسش از مسئولیتش را از میان ببرند. همین دوگانگی، مسئله مرکزی فیلم را زنده نگه می‌دارد.
آیا کسی که در دستگاهی سرکوبگر کار می‌کند، صرفاً به دلیل اطاعت از وظیفه از مسئولیت اخلاقی معاف می‌شود؟ آیا می‌توان میان نقش رسمی و پیامدهای واقعی آن فاصله‌ای پاکیزه کشید؟ سانتور در نگاه نخست ممکن است کارمندی دور از میدان خشونت به نظر برسد، اما بازجویی‌ها پیوند میان عنوان اداری، مأموریت سیاسی و خشونت عملی را آشکارتر می‌کنند.
فیلم در عین حال اجازه نمی‌دهد این پیوند به تصویری تک‌بُعدی از شخصیت فروکاسته شود. خشونت دولتی و تناقضِ مبارزه یکی از دستاوردهای اثر آن است که خشونت را به کنش‌های پراکنده چند فرد فرو نمی‌کاهد. فیلم می‌کوشد نشان دهد چگونه سرکوب می‌تواند به روال اداری، شیوه آموزش و ابزار حفظ نظم تبدیل شود؛ چگونه زبانِ امنیت و ثبات، امکان توجیه اعمالی را فراهم می‌کند که در سطح انسانی ویرانگرند.
« سانتور؛ فردی درون یک دستگاه نقش‌آفرینی Yves Montand از مهم‌ترین عوامل پیچیدگی شخصیت سانتور است. »
شخصیت‌ها و اجرا
از این منظر، بحران سیاسی تنها در خیابان یا اتاق بازجویی رخ نمی‌دهد، بلکه در نهادهایی ریشه دارد که برای خشونت نامی مشروع می‌تراشند. با این همه، اثر مبارزه مسلحانه مخالفان را نیز صرفاً به نشانه‌ای قهرمانانه بدل نمی‌کند. چریک‌ها در موقعیتی اخلاقی دشوار قرار دارند: آنان با دستگاهی روبه‌رو هستند که ابزارهای برتر و پشتوانه حکومتی دارد، اما شیوه‌های مبارزه‌شان نیز پرسش‌برانگیز است.
فیلم همدلی را از داوری جدا می‌کند؛ می‌توان ریشه‌های مقاومت را فهمید، بی‌آن‌که همه اعمال آن را بی‌چون‌وچرا بپذیریم. این موازنه، هرچند گاه به نفع موضع سیاسی فیلم سنگینی می‌کند، مانع از آن می‌شود که داستان به جدالی ساده میان نیکان و بدان تبدیل شود. روایت شبه‌مستند و فاصله عاطفی لحن سرد و شبه‌مستند فیلم با قاب‌بندی‌های سنجیده، نماهای مکانی و انتقال میان فضای اسارت، واکنش‌های حکومتی و نگاه خبرنگاران تقویت می‌شود.
این جابه‌جایی‌ها ماجرا را از اتاقی بسته بیرون می‌آورند و نشان می‌دهند که تصمیم‌های سیاسی چگونه در جامعه بازتاب می‌یابند. خبرنگار در این میان نقشی بیش از ناظر دارد: او به مخاطب یادآوری می‌کند که آنچه درباره یک رویداد گفته می‌شود، خود بخشی از نبرد بر سر معنا و مشروعیت است. اما این انتخاب سبکی هزینه‌ای هم دارد.
فاصله‌گذاریِ سرد می‌تواند همدلی عاطفی را محدود کند؛ شخصیت‌ها گاهی بیش از آن‌که در زندگی روزمره‌شان شناخته شوند، حامل مواضع و موقعیت‌های سیاسی‌اند. صحنه‌هایی که از منظر روزنامه‌نگاری یا گزارش‌گری پیش می‌روند، به گسترش جهان فیلم کمک می‌کنند، ولی ممکن است پیوند احساسی تماشاگر با افراد را کاهش دهند.
« با این همه، اثر مبارزه مسلحانه مخالفان را نیز صرفاً به نشانه‌ای قهرمانانه بدل نمی‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
فیلم از مخاطب نمی‌خواهد فقط همراه شخصیت‌ها شود؛ می‌خواهد از بیرون نیز سازوکارهایی را ببیند که آنان را شکل داده‌اند. ریتم، گفت‌وگو و تعلیق تعلیق در State of Siege بیشتر از انتظار و داوری می‌آید تا حرکت پیوسته و حادثه‌های پرشتاب. تماشاگر می‌داند سرنوشت سانتور به تصمیمی سیاسی و اخلاقی گره خورده است، اما کشش اصلی در این است که اطلاعات تازه چگونه برداشت‌های قبلی را تغییر می‌دهد.
این شکل از تعلیق با مضمون فیلم هماهنگ است: آنچه اهمیت دارد فقط «چه رخ خواهد داد» نیست، بلکه «چه کسی مسئول است» و «تصمیم‌ها بر چه مبنایی گرفته می‌شوند» نیز هست. بااین‌حال، بخش‌هایی از روایت کندتر از آن‌اند که تنش را پیوسته حفظ کنند. گفت‌وگوهای توضیحی و بحث‌های سیاسی گاهی فضای درام را اشغال می‌کنند و به‌جای آن‌که از دل کنش شخصیت‌ها بجوشند، نقش انتقال مستقیم دیدگاه را می‌گیرند.
برای مخاطبی که انتظار تریلری پرضرباهنگ دارد، این بخش‌ها ممکن است کش‌دار باشند. در مقابل، تماشاگر علاقه‌مند به درام سیاسی احتمالاً این مکث‌ها را فرصتی برای سنجیدن زمینه و تناقض‌ها خواهد یافت. ارزش سیاسی و تجربه تماشاگر قدرت فیلم در آن است که سیاست را به پس‌زمینه‌ای تزئینی بدل نمی‌کند.
زمینه تاریخی و رقابت بر سر قدرت، نه فقط انگیزه شخصیت‌ها، بلکه شکل روایت و حتی کیفیت تعلیق را تعیین می‌کنند. اثر به ما نشان می‌دهد چگونه یک مأموریت ظاهراً فنی یا اداری ممکن است به نظامی از نفوذ و سرکوب متصل باشد؛ همچنین چگونه دولت، مطبوعات و مخالفان هر یک می‌کوشند روایت خود را به افکار عمومی تحمیل کنند.
« بااین‌حال، بخش‌هایی از روایت کندتر از آن‌اند که تنش را پیوسته حفظ کنند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
از سوی دیگر، موضع انتقادی فیلم آشکار است و همین آشکاری گاهی گفت‌وگوها را خطابی می‌کند. اگر مخاطب انتظار داشته باشد اثر همه دیدگاه‌ها را به یک اندازه بسط دهد، ممکن است توازن سیاسی آن را ناکافی بداند. اما فیلم بیش از آن‌که مدعی بی‌طرفی باشد، می‌خواهد سازوکارهای پنهان‌شده پشت زبان رسمی را به پرسش بکشد.
ارزش آن در ارائه پاسخی بی‌مناقشه نیست؛ در این است که تماشاگر را وادار می‌کند میان همدلی با فرد، داوری درباره کردار او و فهم ساختاری که در آن عمل کرده، تمایز بگذارد. جمع‌بندی State of Siege تریلری سیاسی است که هیجان را از فرار و تعقیب نمی‌گیرد، بلکه از تنگنای اخلاقی و کشف تدریجی حقیقت می‌سازد.
آغاز شبه‌خبری، بازجویی‌های چندلایه و بازی متین Yves Montand، اثری پدید می‌آورند که در آن هیچ جایگاه انسانی کاملاً از مسئولیت یا آسیب‌پذیری مبرا نیست. لحن سرد، ریتم نابرابر و غلبه گاه‌به‌گاه گفت‌وگوهای توضیحی می‌توانند فاصله‌ای میان مخاطب و داستان بسازند؛ بااین‌حال، همین فاصله بخشی از روش فیلم برای تبدیل تماشا به داوری آگاهانه است.
حاصل، اثری جدی و اندیشه‌برانگیز است که پرسش‌هایش از مرز زمان و مکان داستان فراتر می‌روند، بی‌آن‌که پاسخ‌های آسان عرضه کنند.
« از سوی دیگر، موضع انتقادی فیلم آشکار است و همین آشکاری گاهی گفت‌وگوها را خطابی می‌کند. »
ثبت دیدگاه