نقد و بررسی
نقد شروع عشق (Start Love) | 2015
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
عاشقانه‌ای که از خاطره آغاز می‌شود فیلمی که گاه با عنوان «Start Love» شناخته می‌شود، همان «Love» ساختهٔ Gaspar Noé در سال ۲۰۱۵ است؛ اثری که عشق را نه در هیئت افسانه‌ای آرام‌بخش، بلکه به صورت تجربه‌ای جسمانی، متغیر و گاه ویرانگر به تصویر می‌کشد. فیلم از وضعیت اکنون Murphy آغاز می‌کند و سپس، با حرکت میان زمان حال و خاطرات، به رابطهٔ او با Electra بازمی‌گردد.
این انتخاب روایی از همان ابتدا بر فاصلهٔ میان تجربه و یادآوری تأکید می‌گذارد: آنچه می‌بینیم فقط تاریخچهٔ یک رابطه نیست، بلکه بازسازی ذهنی مردی است که گذشته را با حسرت، میل و خودسرزنشی به یاد می‌آورد. Noé در اینجا به جای آن‌که عشق را مسیری روشن و مرحله‌به‌مرحله بنمایاند، آن را مجموعه‌ای از لحظه‌های پراکنده، تصمیم‌های تکانشی و نزدیکی‌های کوتاه ترسیم می‌کند.
روایت غیرخطی با موضوع فیلم تناسب دارد؛ خاطره نیز معمولاً منظم و بی‌طرف نیست، بلکه از تصویرها و احساس‌هایی ساخته می‌شود که ناگهان بازمی‌گردند. بااین‌حال، این شیوه همیشه به عمق روانی بیشتر نمی‌انجامد. گاه پراکندگی روایت به‌جای آن‌که معنایی تازه بسازد، صرفاً رشتهٔ داستان را سست می‌کند.
عشق در قلمرو میل و آشفتگی رابطهٔ Murphy و Electra بر کششی پرقدرت استوار است، اما فیلم از تبدیل این کشش به پیوندی پایدار و فهم‌پذیر ناتوان می‌ماند. عشق در جهان اثر، آمیزه‌ای است از صمیمیت، حسادت، میل به تجربه و ناتوانی در پذیرفتن پیامدهای انتخاب‌ها. شخصیت‌ها به یکدیگر نزدیک می‌شوند، اما این نزدیکی الزاماً به شناخت متقابل نمی‌انجامد؛ گاهی حتی راه را برای سوءتفاهم و رنج هموارتر می‌کند.
« بااین‌حال، این شیوه همیشه به عمق روانی بیشتر نمی‌انجامد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
یکی از نکات قابل‌توجه فیلم، پرهیز آن از آرمانی‌سازی عاشقانه است. اینجا عشق نه نیرویی شفابخش است و نه ضمانتی برای بلوغ عاطفی. شخصیت‌ها می‌توانند هم‌زمان دلبسته و خودخواه، لطیف و بی‌ملاحظه باشند. این تناقض ظرفیت دراماتیک مهمی دارد، اما فیلمنامه غالباً به آن فرصت کافی برای رشد نمی‌دهد.
آشفتگی رابطه محسوس است، ولی علت‌های عمیق آن همیشه به همان اندازه روشن و پرداخت‌شده نیستند. روایت غیرخطی؛ خاطره یا تکرار؟ ساختار گسستهٔ فیلم در بهترین لحظه‌هایش، حس گرفتارماندن در گذشته را منتقل می‌کند. هر بازگشت به خاطره، بر تجربه‌ای که پیش‌تر دیده‌ایم سایه می‌اندازد و معنای آن را اندکی تغییر می‌دهد.
تماشاگر درمی‌یابد که گذشته برای Murphy صرفاً مجموعه‌ای از رویدادهای سپری‌شده نیست؛ چیزی است که در ذهن او همچنان ادامه دارد و اکنون را شکل می‌دهد. از این منظر، روایت غیرخطی نه یک بازی صوری، بلکه بیان وضعیت روانی شخصیت اصلی است. اما این ساختار به همان اندازه که می‌تواند شاعرانه باشد، در معرض تکرار نیز قرار دارد.
بازگشت‌های مکرر به لحظه‌های مشابه، در بخش‌هایی از فیلم اطلاعات یا بینش تازه‌ای به دست نمی‌دهند. به‌جای آن‌که هر خاطره لایه‌ای نو از شخصیت‌ها بگشاید، گاهی همان احساس را دوباره عرضه می‌کند. در نتیجه، ریتم فیلم نوسانی می‌شود: لحظه‌هایی تأمل‌برانگیز در کنار بخش‌هایی قرار می‌گیرند که بیش از اندازه کش‌دار به نظر می‌رسند.
« یکی از نکات قابل‌توجه فیلم، پرهیز آن از آرمانی‌سازی عاشقانه است. »
شخصیت‌ها و اجرا
پاریس؛ پس‌زمینه‌ای حسی و بی‌قرار پاریس در فیلم صرفاً محل وقوع داستان نیست؛ بخشی از بافت عاطفی آن است. خیابان‌ها، خانه‌ها و فضاهای شهری به رابطه حال‌وهوایی ملموس می‌دهند و تصاویر چشم‌نواز، حسی از زیباییِ آمیخته به بی‌قراری پدید می‌آورند. شهر در اینجا نه کارت‌پستالی و باشکوه، بلکه زیسته و روزمره است؛ مکانی که خلوت و هیاهو، آزادی و تنهایی در آن کنار هم قرار می‌گیرند.
تصویربرداری با تأکید بر نزدیکی بدن‌ها و فضای خصوصی، نگاه فیلم را به تجربه‌ای حسی بدل می‌کند. این انتخاب با موضوع اثر هماهنگ است، اما هم‌زمان فاصلهٔ تماشاگر با شخصیت‌ها را کم می‌کند و می‌تواند توجه را از روان‌شناسی رابطه به سطح دیداری آن بکشاند. زیبایی بصری فیلم در لحظه‌هایی موفق است که تصویر، احساس را کامل می‌کند؛ اما هرجا تصویر صرفاً بر تحریک حسی تکیه می‌کند، ظرافت دراماتیک کم‌رنگ می‌شود.
صمیمیت، بدن و مسئلهٔ تکرار فیلم از نمایش جسمانی رابطه پرهیز نمی‌کند و صحنه‌های جنسی در آن حضوری محوری دارند. در ابتدا، این صراحت می‌تواند همچون کوششی برای نشان‌دادن پیوند بدن و عاطفه فهمیده شود: نزدیکی جسمانی در کنار لطافت، وابستگی و آسیب‌پذیری قرار می‌گیرد. بعضی لحظه‌های آرام‌تر فیلم، درست به همین دلیل اثرگذارند؛ زیرا در میان آشفتگی، امکان مراقبت و همدلی را زنده نگه می‌دارند.
بااین‌همه، تکرار و امتداد صحنه‌های جنسی به‌تدریج از نیروی بیانی آن‌ها می‌کاهد. وقتی یک ابزار تصویری بارها به کار می‌رود بی‌آن‌که هر بار معنای تازه‌ای بیافریند، جسارت اولیه جای خود را به یکنواختی می‌دهد. مسئله این نیست که فیلم صریح است؛ مسئله آن است که صراحت همیشه به شناخت بیشتر شخصیت‌ها یا تحول رابطه منجر نمی‌شود.
« پاریس؛ پس‌زمینه‌ای حسی و بی‌قرار پاریس در فیلم صرفاً محل وقوع داستان نیست؛ بخشی از بافت عاطفی آن است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
گاهی بدن‌ها بیش از آن‌که حامل تجربهٔ درونی باشند، به مرکز توجهی مستقل تبدیل می‌شوند. بازی‌ها و دیالوگ‌ها بازی‌ها در مجموع بر بیان مستقیم و کم‌پیرایه تکیه دارند. این رویکرد در برخی لحظه‌های خصوصی، نوعی خامی و بی‌واسطگی ایجاد می‌کند که با جهان فیلم سازگار است؛ شخصیت‌ها بیش از آن‌که سخنانی سنجیده و ادبی بر زبان بیاورند، درگیر میل و آشفتگی خود به نظر می‌رسند.
بااین‌حال، اجراها همیشه از این سادگی به ظرافت نمی‌رسند و گاه تخت یا تصنعی جلوه می‌کنند. دیالوگ‌ها نیز میان صداقت عاطفی و تصریح بیش از اندازه در نوسان‌اند. برخی جمله‌ها تصویری روشن از خودفریبی، حسرت یا ناپختگی عاطفی می‌سازند؛ اما برخی دیگر چنان مستقیم‌اند که فضای تأمل را محدود می‌کنند.
فیلمی با این حجم از تصویر و سکوت، می‌توانست بیشتر به مکث‌ها و رفتارهای کوچک اعتماد کند. در عوض، گفت‌وگوها در مواردی احساس را توضیح می‌دهند، بی‌آن‌که آن را پیچیده‌تر کنند. شخصیت‌پردازی و محدودیت‌های فیلمنامه بزرگ‌ترین ضعف «Love» در فاصلهٔ میان ادعای عاطفی و میزان پرداخت شخصیت‌ها آشکار می‌شود.
Murphy محور یادآوری‌هاست، اما نگاه او الزاماً به شناختی کامل از دیگران نمی‌انجامد. Electra نیز با وجود اهمیتی که در تجربهٔ او دارد، گاهی بیشتر در قالب تصویری از میل و فقدان ظاهر می‌شود تا شخصیتی مستقل با جهان درونیِ به‌قدر کافی گشوده. همین محدودیت، عمق رابطه را کاهش می‌دهد؛ زیرا پیچیدگی یک پیوند تنها از شدت احساسات دو طرف حاصل نمی‌شود، بلکه به شناخت جداگانهٔ هر یک از آن‌ها نیز نیاز دارد.
« گاهی بدن‌ها بیش از آن‌که حامل تجربهٔ درونی باشند، به مرکز توجهی مستقل تبدیل می‌شوند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
فیلمنامه بیشتر به ثبت شور و پیامدهای آن علاقه‌مند است تا ساختن تحول تدریجی. ازاین‌رو، برخی انتخاب‌ها ناگهانی یا کم‌زمینه به نظر می‌رسند و رابطه، با همهٔ تنش‌هایش، همیشه از انسجام دراماتیک برخوردار نیست. فیلم لحظه‌های انسانی و لمس‌پذیری دارد، اما این لحظه‌ها به‌طور پیوسته در ساختاری محکم جای نمی‌گیرند.
جمع‌بندی «Love» اثری حسی، بی‌پروا و از نظر بصری متمایز است که می‌کوشد عشق را از روایت‌های آرمانی جدا کند و آن را در پیوند با میل، خاطره و خطاپذیری انسان ببیند. ساختار غیرخطی و فضای پاریسی به فیلم هویتی ویژه می‌بخشند و لحظه‌های لطیف آن نشان می‌دهند که زیر سطح آشفتگی، گاه صمیمیتی واقعی جریان دارد.
در مقابل، پراکندگی روایت، شخصیت‌پردازی نه‌چندان ژرف، بازی‌ها و دیالوگ‌های ناهموار و تکرار برخی صحنه‌ها مانع از آن می‌شوند که این ظرفیت به تجربه‌ای کاملاً منسجم بدل شود. فیلم بیش از آن‌که داستانی عاشقانه با تحول روشن باشد، تصویری طولانی و ذهنی از رابطه‌ای ناپایدار است؛ تجربه‌ای که ممکن است برخی تماشاگران را با جسارت و فضای حسی‌اش جذب کند و برخی دیگر را به سبب کش‌آمدن و کم‌عمقی دراماتیک خسته سازد.
ارزش آن در پرسش‌هایی است که دربارهٔ مرز میان عشق و میل، خاطره و واقعیت، و آزادی و مسئولیت پیش می‌کشد؛ محدودیتش نیز در این است که همیشه برای این پرسش‌ها پاسخ یا حتی شخصیت‌هایی به‌اندازهٔ کافی پرداخت‌شده فراهم نمی‌کند.
« فیلمنامه بیشتر به ثبت شور و پیامدهای آن علاقه‌مند است تا ساختن تحول تدریجی. »
ثبت دیدگاه