وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

طرحی که از همان ابتدا وعده می‌دهد «Small Time Crooks» با طنزی سرراست و نقشه‌ای به‌ظاهر حساب‌شده آغاز می‌شود: ری و همدستانش می‌خواهند از زیرزمین مغازه‌ای کنار بانک تونلی تا گاوصندوق حفر کنند و فرنچی را پشت ویترین شیرینی‌فروشی بگذارند تا پوشش نقشه‌شان حفظ شود. این آغاز، موتور کمیک فیلم را روشن می‌کند؛ مردانی که خود را مجرمان کارکشته می‌پندارند، در عمل دست‌وپاچلفتی‌اند و هر قدمشان می‌تواند نقشه را به مسیری تازه بکشاند.

جذابیت افتتاحیه تنها از خود سرقت نمی‌آید، بلکه از فاصلهٔ میان جاه‌طلبی و توانایی شخصیت‌ها شکل می‌گیرد. ری لقب «مغز متفکر» را با غروری کودکانه به دوش می‌کشد، حال آن‌که رفتار و تصمیم‌هایش مدام نشان می‌دهد این عنوان چندان جدی نیست. فیلم در همین شکاف، کمدی خود را می‌یابد: آدم‌هایی کوچک با آرزوهایی بزرگ که در جهانی پیچیده‌تر از آنچه تصور می‌کنند دست‌وپا می‌زنند.

چرخش داستان و تغییر لحن یکی از تصمیم‌های مهم فیلم آن است که ماجرای دزدی را به مقصد نهایی خود بدل نمی‌کند. مغازه‌ای که قرار است فقط پوشش سرقت باشد، به‌واسطهٔ موفقیت شیرینی‌های فرنچی رونق می‌گیرد و زندگی زوج را به‌سرعت وارد مرحله‌ای تازه می‌کند. از این نقطه، فیلم از کمدی نقشه‌کشی و خرابکاری فاصله می‌گیرد و به قصه‌ای دربارهٔ ثروت ناگهانی، منزلت اجتماعی و دگرگونی رابطهٔ زناشویی بدل می‌شود.

این چرخش از نظر ایده غنی است. فیلم می‌پرسد اگر دو آدمی که برای بیرون‌آمدن از تنگنای زندگی نقشه‌ای خلاف قانون می‌کشند، ناگهان از راهی کاملاً متفاوت به ثروت برسند، با آرزوهای تازه‌شان چه خواهند کرد؟ اما تغییر مسیر، بهای روایی هم دارد. بخش نخست با هدفی روشن و تعلیقی کمیک پیش می‌رود؛ پس از موفقیت کسب‌وکار، قصه پراکنده‌تر می‌شود و تمرکز خود را میان روابط، معاشرت‌های تازه و شوخی‌های طبقاتی تقسیم می‌کند.

« جذابیت افتتاحیه تنها از خود سرقت نمی‌آید، بلکه از فاصلهٔ میان جاه‌طلبی و توانایی شخصیت‌ها شکل می‌گیرد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بنابراین، همان گسستی که از نظر مضمون جالب است، از نظر ریتم نیز احساس می‌شود. ری و فرنچی؛ زوجی با آرزوهای ناهم‌جهت رابطهٔ ری و فرنچی قلب عاطفی فیلم است، هرچند فیلم همیشه نمی‌تواند آن را به رابطه‌ای کاملاً باورپذیر و گرم تبدیل کند. ری به زندگی پیشین خود دلبستگی دارد: سادگی، رفاقت‌های قدیمی و رؤیای آسودگی در فلوریدا برایش بیش از تشریفات اجتماعی معنا دارند.

فرنچی، در مقابل، ثروت را فرصتی برای ورود به جهانی می‌بیند که پیش‌تر از آن دور بوده است؛ جهانی از آداب، ظاهر و پذیرفته‌شدن. تفاوت این خواسته‌ها ظرفیت دراماتیک قابل‌توجهی دارد، زیرا پول فقط وضعیت اقتصادی زوج را عوض نمی‌کند؛ آن‌ها را وادار می‌کند بفهمند چه تصویری از زندگی مشترک در ذهن دارند.

بااین‌حال، فیلم گاهی این تضاد را بیشتر به‌عنوان منبع موقعیت‌های طنز به کار می‌گیرد تا کشمکشی عمیق و پیوسته. در نتیجه، ری و فرنچی در بعضی لحظات به‌جای آن‌که زوجی با تاریخ و پیوندی ملموس باشند، دو قطب کمیک متضاد به نظر می‌رسند. این فاصله می‌تواند هم بخشی از شوخی فیلم باشد و هم نقطه‌ضعف آن.

بازی‌ها و نیروی بازیگران تریسی اولمن در نقش فرنچی حضوری پرتحرک و گیرا دارد. او شخصیت را با انرژی، تغییرپذیری و حسی از خودآرایی بازی می‌کند؛ فرنچی می‌خواهد از موقعیت تازه‌اش سر دربیاورد و این تلاش، هم خنده‌دار است و هم اندکی آسیب‌پذیر. اولمن به شخصیتش نیرویی می‌دهد که مانع می‌شود فرنچی صرفاً به موضوع شوخی دیگران تبدیل شود.

« بنابراین، همان گسستی که از نظر مضمون جالب است، از نظر ریتم نیز احساس می‌شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

الین می در نقش مِی نیز از برجسته‌ترین عناصر فیلم است. طنز او بیشتر از آن‌که متکی به شوخی‌های پرصدا باشد، از مکث، لحن و برداشت‌های غیرمنتظره‌اش از موقعیت می‌آید. حضورش گاه صحنه را از آن خود می‌کند، بی‌آن‌که نیاز داشته باشد در مرکز کنش باشد. وودی آلن ری را با همان عصبیّت و تندزبانی آشنا می‌سازد و نقش او با جهان فیلم هماهنگ است، هرچند گاهی این آشنایی به تکرار عادت‌های نمایشی بدل می‌شود.

هیو گرانت نیز با ظاهر موقر و جذابیت اجتماعی‌اش به فضای تازه‌ای که فرنچی وارد آن می‌شود، تضاد کمیکی می‌افزاید. دیالوگ و سازوکار کمدی بخش مهمی از لذت فیلم در گفت‌وگوهای تند و تیکه‌پرانی‌های آن نهفته است. شخصیت‌ها معمولاً با اعتمادبه‌نفس حرف می‌زنند، حتی هنگامی که آشکارا نمی‌دانند چه می‌کنند؛ از برخورد همین اطمینان با ناتوانی، شوخی‌هایی ماندگار پدید می‌آید.

فیلم همچنین در بازی با زبان منزلت اجتماعی موفق است: آدم‌هایی که تازه وارد محافل مرفه شده‌اند، می‌کوشند نشانه‌های فرهنگی آن محیط را بیاموزند، اما خودِ تلاششان برای آموختن به منبع کمدی بدل می‌شود. بااین‌همه، کیفیت شوخی‌ها یکنواخت نیست. بعضی دیالوگ‌ها دقیق و به‌یادماندنی‌اند، اما برخی دیگر خشک می‌مانند یا بیش از آن‌که از شخصیت و موقعیت بجوشند، شبیه جمله‌هایی مستقل برای خنداندن به نظر می‌رسند.

فیلم به‌خصوص در بخش‌هایی که از انرژی ماجرای سرقت فاصله گرفته، گاهی به شوخی‌هایی تکیه می‌کند که ضرباهنگ لازم را پیدا نمی‌کنند. این نوسان سبب می‌شود تجربهٔ تماشای فیلم بسته به میزان هم‌دلی مخاطب با سبک کلامی آن، بسیار متفاوت باشد. ثروت و کمدیِ تفاوت طبقاتی پول در این فیلم صرفاً جایزه‌ای برای موفقیت نیست؛ وسیله‌ای است که عادت‌ها و میل‌های پنهان شخصیت‌ها را آشکار می‌کند.

« الین می در نقش مِی نیز از برجسته‌ترین عناصر فیلم است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

ثروتمندشدن، ری و فرنچی را از زندگی‌ای که می‌شناختند جدا می‌سازد و آن‌ها را در معرض قواعد و انتظاراتی قرار می‌دهد که پیش‌تر برایشان بیگانه بوده است. فیلم از این موقعیت برای شوخی با آداب طبقهٔ مرفه استفاده می‌کند، اما تمسخرش یک‌طرفه نیست: تازه‌به‌دوران‌رسیده‌ها مضحک‌اند، ولی خودِ جهان اشرافی نیز با تشریفات و خودنمایی‌اش تصویری کم‌وبیش مضحک پیدا می‌کند.

در پس این شوخی‌ها، پرسشی جدی‌تر وجود دارد: آیا ثروت واقعاً خواسته‌های آدم‌ها را برآورده می‌کند، یا تنها شکل تازه‌ای به نارضایتی‌هایشان می‌دهد؟ فیلم پاسخ را در رفتار شخصیت‌ها جست‌وجو می‌کند، نه در خطابه‌ای مستقیم. بااین‌حال، این بُعد اجتماعی بیش از آن‌که به تحلیلی ژرف و منسجم تبدیل شود، در قالب رشته‌ای از موقعیت‌های کمیک باقی می‌ماند.

ایده‌ها حاضرند، اما همیشه فرصت نمی‌یابند به عمق لازم برسند. ریتم، انسجام و محدودیت‌ها بزرگ‌ترین مسئلهٔ «Small Time Crooks» در پیوند میان بخش‌های متفاوت آن است. شروع پرانرژی فیلم وعدهٔ یک کمدی جنایی پرتحرک را می‌دهد، اما قصه پس از تغییر مسیر، آن انسجام و شتاب اولیه را حفظ نمی‌کند.

چند ایدهٔ جذاب مطرح می‌شود، اما همهٔ آن‌ها به یک خط روایی محکم خدمت نمی‌کنند. از همین رو، فیلم در نیمهٔ دوم گاه کش‌دار به نظر می‌رسد و بعضی موقعیت‌ها بیش از اندازه ادامه پیدا می‌کنند. این نابرابری به معنای بی‌اثر بودن فیلم نیست. لحظات موفق، به‌ویژه در آغاز و در صحنه‌هایی که بازیگران مجال بداهه‌پردازی کلامی و واکنش‌های کمیک دارند، هنوز نیروی سرگرم‌کنندهٔ خود را حفظ کرده‌اند.

« فیلم پاسخ را در رفتار شخصیت‌ها جست‌وجو می‌کند، نه در خطابه‌ای مستقیم. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

اما فیلم در مجموع بیشتر از آن‌که یک کمدی جنایی کامل و منظم باشد، مجموعه‌ای از ایده‌های بامزه و بازی‌های دلنشین است که پیوند میانشان گاهی سست می‌شود. جمع‌بندی «Small Time Crooks» با نقشه‌ای ساده و اجرایی پرنشاط آغاز می‌شود، اما به‌تدریج از سرقت فاصله می‌گیرد و به ماجرای دگرگونی زندگی یک زوج پس از ثروتمندشدن می‌رسد.

این جابه‌جایی، زمینه‌ای برای شوخی با منزلت اجتماعی و آرزوهای شخصی فراهم می‌کند، ولی در عین حال از تمرکز و ریتم فیلم می‌کاهد. بازی‌های تریسی اولمن و الین می، همراه با دیالوگ‌های تیز و شخصیت‌های دست‌وپاچلفتی، بخش بزرگی از جذابیت آن را می‌سازند؛ در مقابل، شوخی‌های نابرابر و پیوند سست‌تر نیمهٔ دوم مانع می‌شوند فیلم تا پایان همان برق آغازین را حفظ کند.

حاصل، کمدی‌ای نامتوازن اما خوش‌تماشا است که بهترین لحظاتش در برخورد میان نقشه‌های کوچک آدم‌ها و رؤیاهای بزرگشان شکل می‌گیرد.