وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت به زادگاه؛ میان رهایی و تکرار گذشته «گناهکاران» ساختهٔ رایان کوگلر، در ظاهر داستان دو برادر دوقلوست که پس از سال‌هایی آکنده از خشونت و آشوب به زادگاهشان بازمی‌گردند تا کسب‌وکاری تازه راه بیندازند. اما فیلم خیلی زود نشان می‌دهد که بازگشت، صرفاً جابه‌جایی از شهری به شهر دیگر نیست؛ رویارویی با گذشته‌ای است که در تن آدم‌ها، در روابطشان و در تاریخ مکان رسوب کرده است.

Smoke و Stack می‌خواهند آینده‌ای متفاوت بسازند، ولی سرزمینی که به آن بازگشته‌اند پیشاپیش با مناسبات نژادی، فقر، خشونت و محدودیت‌هایش آن آینده را زیر فشار می‌گذارد. کوگلر قصه را در جنوب آمریکا و در فضایی تاریخی بنا می‌کند که در آن آزادی نه حقی بدیهی، بلکه فرصتی کوتاه و شکننده است.

بازگشت دو برادر، هم انگیزه‌ای اقتصادی دارد و هم تمنای بازپس‌گیری چیزی از دست‌رفته: امکان گردآمدن، جشن‌گرفتن و ساختن فضایی متعلق به خودشان. همین تمنای ساده، به هستهٔ عاطفی فیلم بدل می‌شود؛ زیرا هرچه شب پیش می‌رود، روشن‌تر می‌شود که تهدید پیش رو فقط خطری بیرونی نیست، بلکه با ترس‌های آشنا و زخم‌های قدیمی پیوند دارد.

زمینه‌چینی طولانی و ارزش جزئیات فیلم برای رسیدن به بخش پرتنش خود شتاب نمی‌کند. زمان قابل‌توجهی صرف معرفی آدم‌ها، مناسبات میانشان و شکل‌گیری محل تازه می‌شود؛ انتخابی که از یک‌سو به جهان داستان وزن می‌دهد و از سوی دیگر می‌تواند صبر تماشاگر را بیازماید. کندی آغاز، به‌ویژه برای مخاطبی که انتظار دارد از همان دقیقه‌های نخست با یک فیلم ترسناک پرحادثه روبه‌رو شود، محسوس است.

« زمینه‌چینی طولانی و ارزش جزئیات فیلم برای رسیدن به بخش پرتنش خود شتاب نمی‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

برخی گفت‌وگوها و رفت‌وآمدها بیش از آنچه برای پیشبرد قصه لازم به نظر می‌رسد امتداد می‌یابند. بااین‌حال، این مکث‌ها کاملاً بی‌ثمر نیستند. فیلم می‌خواهد پیش از آنکه شخصیت‌ها در معرض خطر قرار گیرند، زندگی روزمره و پیوندهای اجتماعی‌شان را ملموس کند؛ تا مخاطب با آدم‌هایی روبه‌رو باشد که چیزی برای از دست دادن دارند، نه صرفاً مهره‌هایی در یک بازی ترسناک.

این راهبرد در بهترین لحظاتش حس تعلق به مکان و جمع را می‌سازد، اما در لحظات ضعیف‌تر به تکرار اطلاعات و تعویق بی‌دلیل می‌انجامد. مسئله این نیست که فیلم برای ساختن فضا وقت می‌گذارد، بلکه این است که گاهی میان مکث معنادار و کش‌دادن روایت مرز روشنی نمی‌گذارد. دو برادر و فاصلهٔ میان چهره‌ها مایکل بی.

جردن نقش هر دو برادر را بازی می‌کند و تفاوت میان آن‌ها را بیش از آنکه بر تغییرات ظاهری متکی سازد، در منش و واکنش‌هایشان می‌نشاند. یکی حسابگرتر و محتاط‌تر به نظر می‌رسد و دیگری آسان‌تر به سوی خطر و میل شخصی کشیده می‌شود. این تضاد، موتور رابطهٔ برادرانهٔ فیلم است: آن‌ها به هم وابسته‌اند، اما راه‌های متفاوتشان برای مقابله با گذشته، همین پیوند را زیر فشار می‌گذارد.

بازی جردن در مجموع متقاعدکننده است، هرچند گاه تفاوت میان دو شخصیت بیشتر در چارچوبی روشن و قابل‌پیش‌بینی باقی می‌ماند تا آنکه به کشمکشی پیچیده و غافلگیرکننده تبدیل شود. در سوی دیگر، دلروی لیندو حضوری پرقدرت دارد. او با ترکیبی از فرسودگی، شوخ‌طبعی و اندوه، به شخصیتی که می‌توانست صرفاً نقش فرعی و رنگ‌آمیز باشد عمق می‌بخشد.

« برخی گفت‌وگوها و رفت‌وآمدها بیش از آنچه برای پیشبرد قصه لازم به نظر می‌رسد امتداد می‌یابند. »

شخصیت‌ها و اجرا

بازی او از جنس نمایش پرهیاهو نیست؛ جزئیات نگاه و مکث‌هایش به گذشته‌ای اشاره می‌کنند که فیلم لازم نیست آن را با توضیح‌های مفصل بازگو کند. مایلز کاتون نیز با حضور و موسیقی‌اش جایگاهی مهم در فضای عاطفی داستان پیدا می‌کند. موسیقی؛ حافظه‌ای زنده و نیرویی داستانی موسیقی بلوز در «گناهکاران» عنصری تزئینی برای بازسازی یک دورهٔ تاریخی نیست.

فیلم آن را هم حافظه می‌داند، هم زبان جمعی و هم نیرویی که آدم‌ها را از مرزهای روزمره فراتر می‌برد. فضای باشگاه تازه، بیش از آنکه صرفاً محل وقوع رویدادها باشد، پناهگاهی موقت برای رقص، معاشرت و ابراز وجود است؛ مکانی که در آن آدم‌ها می‌توانند برای مدتی کوتاه قواعد سخت بیرون را کنار بزنند.

سکانس رقص و اجراهای موسیقایی، از برجسته‌ترین لحظات فیلم‌اند. انرژی بدن‌ها، ریتم تدوین و ضرباهنگ موسیقی در این بخش‌ها به هم می‌رسند و حاصل، تصویری سرزنده از فرهنگی است که در برابر محو شدن مقاومت می‌کند. آنچه این سکانس‌ها را به‌یادماندنی می‌سازد، فقط شور بصری‌شان نیست؛ فیلم در آن‌ها نشان می‌دهد که موسیقی چگونه می‌تواند گذشته و حال را به هم متصل کند و جمعی از آدم‌ها را به تجربه‌ای مشترک برساند.

این لحظه‌ها چنان از نیروی حسی برخوردارند که گاه از خط اصلی قصه فراتر می‌روند و به بیانیه‌ای دربارهٔ هنر، میراث و رهایی بدل می‌شوند. وحشت و فضاسازی؛ از تهدید مبهم تا خشونت آشکار کوگلر ترس را با صبر و تدریج می‌سازد. فضای روستایی، تاریکی شب و حس محصوربودن، پیش از آنکه خطر به‌روشنی رخ بنماید، زمینهٔ نگرانی را فراهم می‌کنند.

« مایلز کاتون نیز با حضور و موسیقی‌اش جایگاهی مهم در فضای عاطفی داستان پیدا می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

سکانس احضار روح نیز از جسورانه‌ترین بخش‌های فیلم است؛ نه فقط به‌سبب آنچه در آن روی می‌دهد، بلکه به‌دلیل شیوه‌ای که انتظار و اضطراب را درهم می‌تند. فیلم در این لحظه به‌خوبی از نیروی سکوت، نگاه و پیش‌آگاهی بهره می‌گیرد و اجازه می‌دهد تماشاگر از دل نشانه‌ها احتمال وقوع فاجعه را حس کند.

اما پس از آنکه تهدید آشکار می‌شود، فیلم گاهی به قراردادهای آشنای ژانر تکیه می‌کند. شماری از موقعیت‌ها و واکنش‌ها چنان شناخته‌شده‌اند که از تازگی فضای نخستین می‌کاهند. برخی شخصیت‌ها نیز تصمیم‌هایی می‌گیرند که بیشتر برای پیش‌بردن درگیری لازم به نظر می‌رسند تا حاصل منطق درونی خودشان.

در نتیجه، تعلیق در بخش‌هایی مؤثر است، اما همیشه از رفتار باورپذیر آدم‌ها تغذیه نمی‌کند. پایان نیز از نظر شدت و گسترهٔ رویدادها پرانرژی است، ولی انباشت ایده‌ها و برخوردها کمی از انسجام آن می‌کاهد؛ گویی فیلم می‌خواهد هم‌زمان چندین مسیر را به اوج برساند. تاریخ، هویت و استعارهٔ شر وحشت فراطبیعی فیلم در خلأ شکل نمی‌گیرد.

«گناهکاران» داستانش را در جامعه‌ای بنا می‌کند که نابرابری نژادی و محدودیت‌های سیاسی بخشی از زندگی روزانه‌اند. در چنین بستری، شرّ فراطبیعی می‌تواند پژواکی از نیروهای دیگری باشد که به بدن، فرهنگ و حق انتخاب آدم‌ها تعرض می‌کنند. فیلم از این استعاره استفاده می‌کند، اما همیشه آن را به شکلی یگانه و دقیق بسط نمی‌دهد؛ گاهی مضمون اجتماعی در بافت تصویر و موسیقی تنیده می‌شود و گاهی زیر حجم کنش‌های ترسناک کم‌رنگ می‌ماند.

« اما پس از آنکه تهدید آشکار می‌شود، فیلم گاهی به قراردادهای آشنای ژانر تکیه می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

یکی از نکات جالب فیلم، توجه به درهم‌تنیدگی فرهنگ‌ها و میراث‌های موسیقایی است. حضور شخصیت‌های آسیایی در فضایی جنوبی، از جمله، کلیشهٔ معمولی را که هویت و لهجه را به دسته‌بندی‌های ساده محدود می‌کند به چالش می‌کشد. بااین‌حال، فیلم در طرح نسبت میان فرهنگ، ستم و تصاحب، پرسش‌هایی را مطرح می‌کند که پاسخ همه‌شان را به یک اندازه پرورده نمی‌سازد.

همین گشودگی می‌تواند برای مخاطب جذاب باشد، اما در کنار پایان‌بندی شلوغ، گاه حس پراکندگی نیز پدید می‌آورد. جمع‌بندی «گناهکاران» فیلمی بلندپروازانه است که وحشت، موسیقی، درام تاریخی و تأمل اجتماعی را در یک قاب جمع می‌کند. قوت اصلی‌اش در فضاسازی، نیروی موسیقی، سکانس‌های اجرایی و بازی تأثیرگذار دلروی لیندوست؛ همچنین در لحظاتی که باشگاه به فضایی برای شادی و همبستگی بدل می‌شود، فیلم از سطح یک روایت ژانری فراتر می‌رود.

در مقابل، شروع طولانی، برخی تصمیم‌های تصنعی و پایان‌بندی نه‌چندان منسجم مانع می‌شوند که همهٔ اجزای آن با یک قدرت پیش بروند. بااین‌همه، فیلم در ذهن می‌ماند؛ نه فقط به‌خاطر خون و هراس، بلکه به‌دلیل تضادی که میان خشونت بیرون و نیروی زندگی درون جمع می‌سازد. «گناهکاران» گاهی بیش از اندازه می‌خواهد و در همین جاه‌طلبی لغزش‌هایی دارد، اما همان جسارت سبب می‌شود لحظات موسیقایی و تصویری‌اش اثری فراتر از قصهٔ اصلی بگذارند.

« یکی از نکات جالب فیلم، توجه به درهم‌تنیدگی فرهنگ‌ها و میراث‌های موسیقایی است. »