وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

کمدی انتقام در هیئت یک افسانهٔ روزمره «She-Devil» ساختهٔ Susan Seidelman، کمدی سیاهی است که خیانت زناشویی را بهانه‌ای برای روایت بازپس‌گیری قدرت می‌کند. Ruth، زنی خانه‌دار و باهوش، پس از آن‌که شوهرش Bob دل به Mary Fisher، نویسنده‌ای ثروتمند و مشهور، می‌بندد و خانواده را ترک می‌کند، تصمیم می‌گیرد زندگی ازدست‌رفته‌اش را از نو تعریف کند.

فیلم از همان آغاز میان هجو، فانتزی و انتقام‌جویی حرکت می‌کند؛ نه قرار است تصویری واقع‌گرایانه از فروپاشی یک ازدواج ارائه دهد و نه در چارچوب ملودرامی متعارف باقی بماند. جهان فیلم عمداً کمی اغراق‌شده است، تا رنج و خشم شخصیت اصلی به نیرویی کمیک و نمایشی بدل شود. این انتخاب لحن، هم نقطهٔ قوت فیلم است و هم منشأ بخشی از محدودیت‌هایش.

«She-Devil» از تماشاگر نمی‌خواهد همهٔ رفتارها را با معیار واقع‌گرایی بسنجد؛ بهتر است آن را همچون حکایتی گزنده دربارهٔ بی‌عدالتی‌های کوچک و بزرگ زندگی خانوادگی دنبال کرد. در این حکایت، کسی که سال‌ها در حاشیه مانده، سرانجام ابتکار عمل را به دست می‌گیرد. خنده‌ها گاه سبک و بازیگوشانه‌اند و گاه از موقعیت‌هایی برمی‌آیند که عامدانه به مرز کاریکاتور نزدیک می‌شوند.

روث؛ از حاشیه‌نشینی تا ابتکار عمل قلب فیلم در شخصیت Ruth قرار دارد. او در آغاز زنی است که نقش‌های همسر و مادر، هویت فردی‌اش را زیر سایه برده‌اند؛ اما فیلم او را نه ساده‌لوح نشان می‌دهد و نه صرفاً قربانی. هوش عملی و قدرت مشاهده‌اش از همان ابتدا پیداست، هرچند پیش‌تر صرف سامان‌دادن زندگی دیگران شده است.

« جهان فیلم عمداً کمی اغراق‌شده است، تا رنج و خشم شخصیت اصلی به نیرویی کمیک و نمایشی بدل شود. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

خیانت Bob، در این معنا، فقط زخمی عاطفی نیست؛ لحظه‌ای است که Ruth درمی‌یابد قواعدی که بر آن اساس زندگی کرده، برای حفاظت از او طراحی نشده‌اند. جذابیت مسیر او در آن است که انتقامش یک انفجار ناگهانی نیست، بلکه فرایندی حساب‌شده و مرحله‌به‌مرحله است. هر اقدام، اندکی از توازن قدرت را جابه‌جا می‌کند و تماشاگر را به ادامهٔ بازی دعوت می‌کند.

فیلم با هر گام نشان می‌دهد که Ruth چگونه از شناخت آدم‌ها، مناسبات و ضعف‌هایشان بهره می‌گیرد. با این حال، روایت گاهی از پیچیدگی عاطفی این دگرگونی فاصله می‌گیرد و بیشتر به لذت تماشای نقشه‌ها متکی می‌شود. ازاین‌رو، Ruth هم شخصیتی قابل همدلی است و هم چهره‌ای نمایشی که فیلم برای پیش‌برد طنز خود به کار می‌گیرد.

مریل استریپ و رزین بار؛ دو قطب کمیک تقابل Ruth و Mary از مهم‌ترین موتورهای فیلم است. Mary، با زندگی پرزرق‌وبرق و تصویر رمانتیکی که از خود ساخته، در برابر Ruth قرار می‌گیرد؛ اما فیلم این دو زن را صرفاً به دوگانهٔ «زن خوب» و «زن بد» تقلیل نمی‌دهد. Mary نیز در جهان خیالی و خودمحور خویش محصور است و جذابیتش تا حد زیادی از فاصلهٔ میان ظاهر آراسته و脆ندگی پنهانش می‌آید.

Meryl Streep با بازی اغراق‌آمیز و آگاهانه‌اش، وجهی کمیک از خود نشان می‌دهد که بر جزئیات رفتاری، لحن و حرکات متکی است. شخصیت او به‌نوعی تجسم رمان‌های عاشقانه‌ای است که می‌نویسد: پرزرق‌وبرق، نمایشی و مشتاق آن‌که زندگی را در قالب قصه‌ای دلخواه ببیند. در سوی دیگر، Roseanne Barr نقش Ruth را با خشکی و صراحتی زمینی بازی می‌کند.

« جذابیت مسیر او در آن است که انتقامش یک انفجار ناگهانی نیست، بلکه فرایندی حساب‌شده و مرحله‌به‌مرحله است. »

شخصیت‌ها و اجرا

این تفاوت می‌تواند برای برخی تماشاگران به سود فیلم تمام شود؛ زیرا Ruth از جهان خیال‌پردازانهٔ Mary فاصله دارد. برای برخی دیگر، اما، حضور Barr به اندازهٔ لازم کاریزماتیک یا باورپذیر نیست تا انتقام‌جویانه‌ترین لحظه‌ها را کاملاً قانع‌کننده سازد. این دوگانگی در دریافت بازی او، بخشی از واکنش‌های متفاوت به فیلم را توضیح می‌دهد.

طنز، اغراق و ضرباهنگ نقشه‌ها «She-Devil» بیش از آن‌که بر شوخی‌های کلامی متراکم تکیه کند، از موقعیت‌های کمیک بهره می‌برد. لذت اصلی در دیدن گسترش تدریجی نقشه‌ها و برخورد شخصیت‌ها با پیامدهایشان شکل می‌گیرد. هرچه Ruth با اعتمادبه‌نفس بیشتری وارد میدان می‌شود، فیلم نیز به سمت فانتزی انتقامی پررنگ‌تری می‌رود.

این ساختار، تماشاگر را همراه می‌کند؛ زیرا هدف روشن است و هر مرحله، وعدهٔ مرحله‌ای تازه را می‌دهد. بااین‌حال، همین سازوکار گاهی بیش از حد آسان و بی‌دردسر به نظر می‌رسد. نقشه‌ها معمولاً با سرعتی پیش می‌روند که مجال چندانی برای شکست، تردید یا پیامدهای پیچیده باقی نمی‌گذارد. در نتیجه، بخشی از تنش بالقوهٔ داستان کاهش می‌یابد.

بعضی شوخی‌ها نیز به‌جای آن‌که از شخصیت‌پردازی یا مشاهدهٔ دقیق رفتار انسان‌ها بجوشند، بر غافلگیریِ خام یا اغراق تکیه دارند. این لحظه‌ها ممکن است خنده‌آور باشند، اما گاه سطحی می‌مانند و با بخش‌های هجوآمیزتر فیلم هم‌سنگ نیستند. هجو روابط قدرت و تصویر زنان در لایهٔ زیرین ماجرا، فیلم به شیوه‌ای طنزآمیز دربارهٔ قدرت در خانواده و جامعهٔ مصرفی حرف می‌زند.

« این تفاوت می‌تواند برای برخی تماشاگران به سود فیلم تمام شود؛ زیرا Ruth از جهان خیال‌پردازانهٔ Mary فاصله دارد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

ارزش افراد در این جهان اغلب با دارایی، جذابیت، شهرت یا جایگاه اجتماعی سنجیده می‌شود. Mary از امتیاز ثروت و شهرت برخوردار است؛ Bob می‌کوشد میان میل شخصی و مسئولیت خانوادگی فاصله بیندازد؛ و Ruth باید راهی پیدا کند تا از نقشی که دیگران برایش تعریف کرده‌اند بیرون بیاید. از این منظر، انتقام فقط تلافی خیانت نیست، بلکه تلاشی برای تصاحب دوبارهٔ اختیار است.

اما نگاه فیلم به زنان کاملاً بی‌تناقض نیست. از یک سو، Ruth را زنی می‌سازد که بدون اتکا به قدرت مردانه، زندگی خود را تغییر می‌دهد؛ از سوی دیگر، شوخی‌ها و اغراق‌های ظاهری گاه بر همان معیارهای سطحی زیبایی و مقبولیت اجتماعی تکیه می‌کنند که فیلم ظاهراً قصد نقدشان را دارد. همین تنش باعث می‌شود پیام اثر نه کاملاً رهایی‌بخش باشد و نه به‌آسانی در یک گزارهٔ اخلاقی خلاصه شود.

فیلم بیشتر می‌خواهد با وارونه‌کردن موقعیت‌ها سرگرم کند تا نظریه‌ای منسجم دربارهٔ برابری ارائه دهد. کارگردانی و هویت بصری Susan Seidelman فضای فیلم را میان واقعیت روزمره و کاریکاتور نگه می‌دارد. تفاوت محیط زندگی Ruth و Mary، و فاصلهٔ میان جهان معمولی خانواده و شکوه نمایشی Mary، بخشی از زبان بصری اثر است.

این تضاد به تماشاگر کمک می‌کند پیش از آن‌که شخصیت‌ها دربارهٔ جایگاه خود حرف بزنند، اختلاف جهان‌هایشان را حس کند. موسیقی Howard Shore و طراحی صحنه نیز به حال‌وهوای سبک‌پردازانهٔ فیلم خدمت می‌کنند؛ حال‌وهوایی که اجازه نمی‌دهد بحران زناشویی کاملاً به درامی تلخ و سنگین تبدیل شود. بااین‌همه، فیلم در حفظ تعادل میان هجو و واقع‌گرایی همیشه موفق نیست.

« ارزش افراد در این جهان اغلب با دارایی، جذابیت، شهرت یا جایگاه اجتماعی سنجیده می‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

گاهی طراحی موقعیت‌ها آن‌قدر آشکارا نمایشی می‌شود که شخصیت‌ها بیشتر مهره‌های یک بازی طنز به نظر می‌رسند تا انسان‌هایی با زندگی درونی پیچیده. این مسئله به‌ویژه در بخش‌هایی که قصه برای رسیدن به نتیجه‌ای کمیک شتاب می‌گیرد، محسوس است. کارگردانی در ساخت فضای سرگرم‌کننده و قابل‌تشخیص موفق است، اما عمق روان‌شناختی اثر را همواره در اولویت قرار نمی‌دهد.

قوت‌ها و محدودیت‌ها مهم‌ترین امتیاز فیلم، سادگی مؤثر طرح انتقام و لذت ناشی از پیشروی تدریجی آن است. تماشاگر می‌داند Ruth چه می‌خواهد و فیلم با ریتمی روان، او را از یک مرحله به مرحلهٔ بعد می‌رساند. طنز بازیگوشانه، تقابل دو جهان اجتماعی و انرژی بازیگران نیز به اثر جان می‌دهد. حضور Streep در نقشی کمیک و نامتعارف، به‌تنهایی بخشی از جذابیت فیلم را می‌سازد، درحالی‌که Barr با حضور زمینی و سرراستش، قطب مخالف آن را شکل می‌دهد.

در مقابل، قصه در بخش‌هایی قابل پیش‌بینی است و مسیر کلی آن کمتر از آن‌چه وعده می‌دهد غافلگیر می‌کند. تکرار الگوی نقشه و پیامد، گاه حس فرمولی‌بودن ایجاد می‌کند و شوخی‌های اغراق‌آمیز ممکن است برای مخاطبی که طنز ظریف‌تر می‌پسندد، بیش از اندازه سطحی باشند. همچنین، تفاوت سبک بازی دو بازیگر اصلی همیشه به تقابل دراماتیک نیرومندی تبدیل نمی‌شود.

فیلم در سرگرم‌کردن موفق‌تر است تا در ساختن شخصیت‌هایی کاملاً پیچیده یا نقدی اجتماعی با موضعی یکدست. جمع‌بندی «She-Devil» کمدی انتقامیِ پرانرژی و نامتعارفی است که خیانت را به فرصتی برای بازپس‌گیری اختیار بدل می‌کند. فیلم با تکیه بر نقشه‌های پی‌درپی Ruth، بازی اغراق‌آمیز Meryl Streep و تقابل دو شیوهٔ متفاوت از حضور زنانه، لحظات سرگرم‌کننده و گاه گزنده‌ای می‌آفریند.

« این مسئله به‌ویژه در بخش‌هایی که قصه برای رسیدن به نتیجه‌ای کمیک شتاب می‌گیرد، محسوس است. »

جمع‌بندی

ضعف‌هایش نیز روشن‌اند: پیش‌بینی‌پذیری، شوخی‌های نابرابر و شخصیتی‌پردازی‌ای که گاهی زیر سایهٔ فانتزی انتقام قرار می‌گیرد. با وجود این محدودیت‌ها، اثر به‌سبب لحن جسورانه و قهرمان نامتعارفش تماشایی می‌ماند. این فیلم را بیش از آن‌که باید به‌عنوان تحلیلی واقع‌گرایانه از زناشویی یا رهایی زنان سنجید، بهتر است همچون هجوی سبک‌بال دربارهٔ نقش‌هایی دید که جامعه به آدم‌ها تحمیل می‌کند.

«She-Devil» در بهترین لحظه‌هایش یادآور می‌شود که کسی که نادیده گرفته شده، ممکن است بیش از دیگران بداند نظامی را که در آن زندگی می‌کند چگونه به حرکت درآورد.

« با وجود این محدودیت‌ها، اثر به‌سبب لحن جسورانه و قهرمان نامتعارفش تماشایی می‌ماند. »