نقد و بررسی

نقد شن‌های ایوو جیما (Sands of Iwo Jima) | 1950

جایگاه فیلم در سینمای جنگ «Sands of Iwo Jima» در ظاهر روایتی آشنا از سربازانی است که زیر فرماندهی گروهبانی سخت‌گیر، از آموزش تا میدان نبرد پیش می‌روند؛ اما نیروی اصلی فیلم در برخورد میان دو تصور از رهبری شکل می‌گیرد: انضباطی که از بیرون چون خشونت و تحقیر به نظر می‌رسد، و مراقبتی که در دل همان سخت‌گیری پنهان است. اثر آلَن دوان، با حضور محوری جان وین، به الگوی پساجنگیِ فیلم‌های رزمی هالیوود تعلق دارد؛ الگویی که هم به نمایش عملیات نظامی علاقه‌مند است و هم می‌کوشد معنای جمعیِ فداکاری و همبستگی را برای مخاطب روشن سازد. فیلم را می‌توان در دو سطح تماشا کرد: به‌عنوان درامی درباره شکل‌گیری یک گروه زیر فشار جنگ، و به‌عنوان اثری که جهان‌بینی میهن‌پرستانهٔ زمانهٔ خود را بازتاب می‌دهد. این دو وجه همیشه با هم سازگار نیستند. گاه تجربهٔ تلخ و ملموس سربازان از کلیشه‌های قهرمانانه فراتر می‌رود؛ گاه نیز روایت، پیچیدگی‌های جنگ را به دوگانه‌ای ساده از وظیفه، شجاعت و وفاداری فرو می‌کاهد. گروهبان استرایکر؛ صلابت و آسیب‌پذیری جان استرایکر به‌سرعت مرکز ثقل فیلم می‌شود. او فرماندهی است که محبت را به زبان نمی‌آورد و اقتدارش را با فریاد، آزمون‌های دشوار و انضباط بی‌امان اعمال می‌کند. مردانش در آغاز او را نه راهنما، بلکه مانعی آزارنده می‌بینند؛ همین فاصله، موتور دراماتیک بخش مهمی از روایت است. پرسش فیلم فقط این نیست که آیا استرایکر فرمانده خوبی است، بلکه این است که آیا نتیجهٔ مطلوب می‌تواند شیوهٔ خشن او را توجیه کند. وین این تناقض را با حضوری سنگین و کم‌حرف منتقل می‌کند. قامت، لحن و نگاه نافذش به شخصیت اقتدار طبیعی می‌بخشد، اما بازی او صرفاً تکرار تصویر قهرمانانهٔ آشنایش نیست. زیر خشکی استرایکر، نشانه‌هایی از تنهایی و زخم‌های درونی دیده می‌شود؛ بازیگر این لایه‌ها را بیشتر با مکث و حالت چهره نشان می‌دهد تا با توضیح مستقیم. بااین‌حال، فیلم گاهی چنان بر کاریزمای او تکیه می‌کند که دیگر شخصیت‌ها در مقایسه کم‌رنگ می‌شوند. استرایکر پیچیده‌ترین حضور فیلم است، اما این پیچیدگی به‌ندرت به پرسشگری جدی درباره اقتدار او می‌انجامد. گروه سربازان و کشمکش نسلی تقابل استرایکر با پیتر کانوی، با بازی جان اگر، مهم‌ترین خط کشمکش میان افراد گروه است. کانوی تحصیل‌کرده و مغرور است و سخت‌گیری فرمانده را به‌سادگی نمی‌پذیرد. این تضاد، اختلافی صرفاً شخصی نیست: کانوی به نوعی فردگرایی و قضاوت مستقل نمایندگی می‌کند، حال آن‌که استرایکر به نظم جمعی و آمادگی بی‌چون‌وچرا باور دارد. حرکت رابطهٔ آن‌ها از خصومت به درک متقابل، به فیلم ساختاری روشن و قابل‌پیگیری می‌دهد. بااین‌همه، شخصیت‌پردازی گروه یکدست نیست. چند سرباز لحظه‌هایی کوتاه از شوخی، رنجش یا ترس دارند، اما بسیاری بیشتر کارکردی روایی دارند تا زندگی درونی مستقل. به همین دلیل، رابطهٔ جمعی فیلم از نظر عاطفی اثرگذار است، ولی تصویر آن از سربازان به‌عنوان افراد متفاوت و یگانه چندان ژرف نمی‌شود. قصه در نهایت بیشتر از آن‌که گروهی از شخصیت‌های کاملاً مستقل بسازد، بر آزمون مشترک آن‌ها و تأثیر فرمانده متمرکز می‌ماند. نبرد؛ برخورد میان بازسازی و واقعیت صحنه‌های نبرد از برجسته‌ترین دستاوردهای فیلم‌اند. پیوند میان بازسازی‌های داستانی و تصاویر واقعی جنگ، به میدان نبرد گستره و خشونتی می‌بخشد که دکور و جلوه‌های بازسازی‌شده به‌تنهایی نمی‌توانستند فراهم کنند. این آمیزش، لحظه‌هایی از فیلم را به تجربه‌ای نزدیک‌تر به گزارش تصویری بدل می‌کند: ناگهان تماشاگر با تصاویری روبه‌رو می‌شود که از جنس صحنه‌آراییِ نمایشی نیستند و حضور تاریخ را در دل روایت احساس می‌کند. در عین حال، این انتخاب صرفاً شگردی برای افزایش هیجان نیست؛ فاصلهٔ میان واقعیت ثبت‌شده و درامِ ساخته‌شده را نیز آشکار می‌کند. بازیگران در چارچوب روایت قهرمانانه حرکت می‌کنند، در حالی که تصاویر واقعی یادآور آشوب، بی‌نظمی و خطر عینی جنگ‌اند. تدوین، این دو جنس تصویر را به هم می‌دوزد و در بسیاری از لحظه‌ها پیوندشان قانع‌کننده است. البته تفاوت بافت و کیفیت تصویر گاه به چشم می‌آید، اما همین ناهمواری می‌تواند حس تاریخی اثر را تقویت کند. فیلم‌برداری و صحنه‌های نبرد در مجموع، به فیلم نیرویی می‌دهند که از قصهٔ نسبتاً آشنای آن فراتر می‌رود.