وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

قصه‌ای نامحتمل، اما زمینی «Roofman» از آن داستان‌هایی است که نخست به‌سبب غرابتش جلب توجه می‌کند: مردی که برای سرقت از رستوران‌های مک‌دونالد از سقف وارد می‌شود، از زندان می‌گریزد و ماه‌ها در فروشگاه اسباب‌بازی پنهان می‌ماند. اما فیلم به این ماجرا همچون نمایشگاهی از ترفندهای عجیب نگاه نمی‌کند.

ماجراجویی‌های جفری منچستر، با بازی چَنینگ تیتوم، بهانه‌ای می‌شوند برای نزدیک‌شدن به مردی که می‌خواهد هم از پیامد انتخاب‌هایش بگریزد و هم، به‌نحوی متناقض، در زندگی دیگران جایگاهی امن پیدا کند. جذابیت اولیه فیلم در همین فاصله میان واقعیت و ناباوری است: رخدادها چنان نامعمول‌اند که گاه به کمدی نزدیک می‌شوند، اما ریشه‌شان در درماندگی، رابطه با فرزندان و تصمیم‌هایی واقعی و پرهزینه قرار دارد.

فیلم بر اساس ماجرای واقعی جفری منچستر ساخته شده و به کارگردانی درک سیانفرنس است؛ کارگردانی که این بار به‌جای ملودرامی سنگین و پیوسته، سراغ روایتی سبک‌تر و آمیخته با طنز رفته است. تعادل شکننده میان خنده و تلخی «Roofman» را نمی‌توان صرفاً کمدی جنایی دانست. لحظه‌هایی دارد که از موقعیت‌های مضحک و رفتارهای باملاحظه جفری نیرو می‌گیرند، اما در زیر این خنده، اندوهی آرام جاری است.

« اما فیلم به این ماجرا همچون نمایشگاهی از ترفندهای عجیب نگاه نمی‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

شخصیت اصلی می‌تواند هم‌زمان دلنشین و نگران‌کننده باشد؛ از یک سو با هوش و مهارتش راهی برای پنهان‌ماندن پیدا می‌کند و از سوی دیگر، هرچه بیشتر به زندگی عادی نزدیک می‌شود، آشکارتر می‌گردد که دروغ و فرار نمی‌توانند جای مسئولیت را بگیرند. این دوگانگی، نقطه قوت فیلم است، هرچند همیشه به‌خوبی مهار نمی‌شود.

بعضی شوخی‌ها از دل موقعیت بیرون می‌آیند و با شخصیت‌پردازی سازگارند؛ برخی دیگر چنان بر لحن بامزه اصرار می‌کنند که از وزن عاطفی ماجرا می‌کاهند. نتیجه برای تماشاگرانی که انتظار یک کمدی پرخنده دارند ممکن است ناامیدکننده باشد، همان‌طور که مخاطبی که چشم‌به‌راه درامی تیره و جدی است، شاید از سبک‌سری بعضی صحنه‌ها فاصله بگیرد.

فیلم در بهترین لحظه‌هایش این دو قلمرو را به هم پیوند می‌زند؛ در لحظه‌های ضعیف‌تر، میانشان معلق می‌ماند. چَنینگ تیتوم و جاذبه شخصیت اصلی بخش مهمی از موفقیت فیلم به چَنینگ تیتوم وابسته است. او جفری را نه نابغه‌ای افسانه‌ای می‌سازد و نه شروری سرد و محاسبه‌گر؛ مردی است با سادگی و اعتمادبه‌نفسی که گاهی خنده‌دار می‌شود و گاهی تلخ.

« این دوگانگی، نقطه قوت فیلم است، هرچند همیشه به‌خوبی مهار نمی‌شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

تیتوم از کاریزمای آشنای خود بهره می‌برد، اما آن را به ابزاری برای پنهان‌کردن تناقض‌های شخصیت تبدیل می‌کند: جفری در برابر دیگران گرم و خوش‌برخورد است، اما همین گرمی می‌تواند سپری باشد که واقعیت زندگی‌اش را از چشم آنان دور نگه می‌دارد. نکته مهم آن است که فیلم همدلی را به تبرئه تبدیل نمی‌کند.

کم‌کم می‌توان فهمید چرا جفری جذاب به‌نظر می‌رسد و چرا زندگی‌اش برایش به بن‌بست رسیده، اما فهمیدن انگیزه‌ها به معنای نادیده‌گرفتن آسیب‌ها نیست. بازی تیتوم این مرز را اغلب درست نگه می‌دارد. او در لحظه‌های کمیک، از اغراق بی‌مورد پرهیز می‌کند و در صحنه‌های آرام‌تر، آسیب‌پذیری شخصیت را بی‌آنکه به احساسات‌گرایی آشکار تن دهد، نشان می‌دهد.

عشق، خانواده و زندگی دوگانه ورود لی، با بازی کرستن دانست، فیلم را از مسیر یک ماجرای صرفاً فرار و تعقیب بیرون می‌آورد. رابطه جفری و لی نه فقط لایه‌ای عاشقانه، بلکه آزمونی برای تصویر جفری از خویش است. او خواهان صمیمیتی واقعی است، اما زندگی‌اش بر پایه پنهان‌کاری بنا شده؛ می‌خواهد پذیرفته شود، بی‌آنکه تمام حقیقت را آشکار کند.

« نکته مهم آن است که فیلم همدلی را به تبرئه تبدیل نمی‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

همین تضاد، رابطه را از شیرینی ساده‌دلانه دور می‌کند و به آن تنشی اخلاقی می‌بخشد. دانست در برابر تیتوم حضوری متین و سنجیده دارد. لی صرفاً موضوع دلباختگی مردی گریزان نیست؛ او با خواسته‌ها، احتیاط‌ها و مسئولیت‌های خودش وارد این رابطه می‌شود. فیلم گاهی فرصت کافی برای پرداختن به جهان درونی او فراهم نمی‌کند، اما حضور دانست مانع می‌شود که رابطه فقط به نقشه‌ای برای پیش‌برد داستان بدل شود.

پیوند میان جفری و لی، با همه جذابیتش، از همان ابتدا زیر سایه زندگی پنهانی او قرار دارد. فضای اسباب‌بازی‌فروشی و زبان تصویر یکی از ایده‌های تصویری به‌یادماندنی فیلم، قرارگرفتن یک فراری در میان جهانی رنگارنگ و کودکانه است. فروشگاه اسباب‌بازی هم پناهگاه جفری است و هم یادآور چیزی که از آن محروم مانده: احساس امنیت، خانواده و امکانِ شروع دوباره.

این تضاد ظرفیت زیادی دارد، زیرا محیطی که برای بازی و خیال ساخته شده، به محل زندگی مخفیانه مردی تبدیل می‌شود که پیوسته باید مراقب باشد دیده نشود. فیلم از این فضا برای ساختن لحظه‌هایی صمیمی و گاه کمیک بهره می‌گیرد، اما آن را به استعاره‌ای یک‌دست و کامل بدل نمی‌کند. گاهی فروشگاه بیشتر کارکرد مکانی جذاب برای ماجراجویی دارد تا فضایی که معنای روانی آن به‌تدریج گسترش پیدا کند.

« همین تضاد، رابطه را از شیرینی ساده‌دلانه دور می‌کند و به آن تنشی اخلاقی می‌بخشد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

بااین‌حال، حال‌وهوای کلی اثر ــ آمیزه‌ای از نوستالژی، رنگ‌های روشن و اندوه پنهان ــ هویت ویژه‌ای به آن می‌دهد. فیلم بیش از آنکه از راه پیچیدگی بصری تأثیر بگذارد، از کنارهم‌نشاندن محیط‌های به‌ظاهر امن و واقعیت ناامن شخصیتش نیرو می‌گیرد. ریتم و ساختار؛ میان کشش و کش‌آمدن ساختار داستان در بخش‌هایی کشش مناسبی دارد: هر مرحله از زندگی جفری پرسش تازه‌ای پیش می‌کشد و تماشاگر را به دیدن پیامد تصمیم بعدی او ترغیب می‌کند.

بااین‌حال، فیلم همیشه نمی‌داند چه زمانی باید از یک موقعیت عبور کند. بعضی بخش‌ها طولانی‌تر از ظرفیت دراماتیکشان ادامه می‌یابند و ریتمی که می‌توانست رو به جلو و پرتنش باشد، برای مدتی فروکش می‌کند. از سوی دیگر، شمایل کلی قصه برای علاقه‌مندان به روایت‌های جناییِ مبتنی بر فرار، هویت جعلی و تعقیب‌وگریز چندان ناآشنا نیست.

تفاوت اصلی فیلم نه در ساختن طرحی کاملاً پیش‌بینی‌ناپذیر، بلکه در لحن و شخصیت محوری آن است. هرگاه تمرکز بر رابطه‌ها و تناقض‌های جفری قرار می‌گیرد، فیلم جان می‌گیرد؛ هرگاه صرفاً می‌کوشد مرحله‌ای دیگر از ماجرا را به تصویر بکشد، آشنایی ساختار بیشتر به چشم می‌آید. این نوسان میان قصه‌گویی روان و مکث‌های کم‌ثمر، مهم‌ترین محدودیت فیلم است.

« بااین‌حال، حال‌وهوای کلی اثر ــ آمیزه‌ای از نوستالژی، رنگ‌های روشن و اندوه پنهان ــ هویت ویژه‌ای به آن می‌دهد. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «Roofman» فیلمی است که جذابیتش را بیش از هر چیز از شخصیت مرکزی نامعمول، بازی دلنشین چَنینگ تیتوم و تضاد میان موقعیت‌های مضحک و واقعیت تلخ زندگی جفری می‌گیرد. فیلم نه کمدی‌ای بی‌وقفه و نه درامی جناییِ سخت‌گیر است؛ اثری میان این دو که گاهی با موفقیت از هر دو بهره می‌برد و گاهی در انتخاب لحن مردد می‌ماند.

ریتم نابرابر و بعضی شوخی‌های کم‌اثر ممکن است از تجربه تماشاگر بکاهند، اما فضای خاص ماجرا و شکل‌گیری تدریجی همدلی با مردی خطاکار، به فیلم نیرویی فراتر از خلاصه نامتعارفش می‌دهد. برای تماشاگرانی که از قصه‌های واقعیِ عجیب، شخصیت‌های پرتناقض و رابطه‌های عاطفی با رگه‌ای از تلخی لذت می‌برند، فیلم تجربه‌ای خوش‌تماشا و در بخش‌هایی به‌یادماندنی است.

ارزش آن نه در ستایش قهرمان‌بودن جفری، بلکه در نشان‌دادن فاصله میان تصویری که او از خود می‌سازد و مسئولیتی است که نمی‌تواند برای همیشه از آن بگریزد.