نقد و بررسی
نقد Red Sonja | 1985
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت به جهان شمشیر و جادو «Red Sonja» ساختهٔ Richard Fleischer، محصول ۱۹۸۵، در قلمرو فانتزیِ شمشیر و جادو شکل می‌گیرد؛ جهانی از معابد رازآلود، فرمانروایان مستبد، جنگجویان سرگردان و نیروهایی باستانی که از حد فهم انسان فراتر می‌روند. فیلم، با بازی Brigitte Nielsen در نقش سونیا و Arnold Schwarzenegger در نقش کالیدور، از همان آغاز خود را در مقام ماجرایی افسانه‌ای معرفی می‌کند، نه روایتی واقع‌گرا با مناسبات روان‌شناختی پیچیده.
نیروی اصلی آن در ساختن فضایی رنگین و پرحادثه است؛ فضایی که تماشاگر را به سرزمینی اسطوره‌ای می‌برد، هرچند همیشه نمی‌تواند قواعد و تاریخ درونی آن را به‌روشنی بپروراند. هستهٔ داستان بر دزدیده‌شدن طلسمی ویرانگر به دست ملکهٔ جاه‌طلب، گدرن، استوار است. سونیا، جنگجویی که هم با گذشته‌ای تلخ دست‌به‌گریبان است و هم مهارتی استثنایی در شمشیرزنی دارد، برای متوقف‌کردن گدرن راهی سفری خطرناک می‌شود.
این طرح، باستانی و آشناست: قدرتی ممنوع، قهرمانی تنها و مسیری که از نبردهای پیاپی می‌گذرد. فیلم نه می‌کوشد این الگو را به‌کلی دگرگون کند و نه از ظرفیت آن برای ماجراجویی چشم می‌پوشد؛ مسئله آن است که گاه آشناییِ الگوها به پیش‌بینی‌پذیری بدل می‌شود. سونیا؛ قهرمانی با حضوری نیرومند مهم‌ترین سرمایهٔ فیلم، خود سونیاست.
او برای پیش‌بردن داستان به مردان پیرامونش وابسته نیست و توانایی‌اش را در میدان عمل نشان می‌دهد: تصمیم می‌گیرد، می‌جنگد و مسیر خود را دنبال می‌کند. این استقلال، به‌ویژه در ژانری که قهرمان زن را غالباً به نقش همراه یا پاداش قهرمان مرد فرو می‌کاهد، به شخصیت جلوه‌ای متمایز می‌بخشد. قامت و حضور تصویری Brigitte Nielsen نیز با این تصویر جنگاورانه هماهنگ است؛ او در قاب، بیش از آنکه شخصیتی آسیب‌پذیر و مردد به نظر برسد، نیرویی مصمم و قابل‌اعتناست.
« هستهٔ داستان بر دزدیده‌شدن طلسمی ویرانگر به دست ملکهٔ جاه‌طلب، گدرن، استوار است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بااین‌حال، اقتدار بیرونی سونیا الزاماً به عمق درونی نمی‌انجامد. فیلم به اندازه‌ای که بر توان رزمی و سرسختی او تأکید می‌کند، برای نمایش تناقض‌ها، تردیدها و تغییرات عاطفی‌اش مجال نمی‌گذارد. گذشتهٔ دردناک او نقطهٔ آغاز انگیزهٔ انتقام است، اما کمتر به تجربه‌ای بدل می‌شود که در طول سفر دگرگون شود یا رابطهٔ او با دیگران را به شکلی پیچیده شکل دهد.
در نتیجه، سونیا بیش از آنکه در برابر چشم تماشاگر رشد کند، به تصویری قهرمانانه و ثابت نزدیک می‌شود؛ تصویری جذاب، اما نه همیشه انسانی و چندلایه. جهان‌سازی و جادوی باستانی یکی از دلپذیرترین جنبه‌های «Red Sonja» فضای افسانه‌ای آن است. معابد، دژها، بیابان‌ها و قلمروهای جنگ‌زده، حس سفر در سرزمینی دور از تاریخ آشنا را پدید می‌آورند.
در این جهان، جادو بخشی از نظم روزمره نیست؛ نیرویی هراس‌آور و ممنوع است که می‌تواند توازن قدرت را برهم بزند. همین ایده، طلسم را به چیزی بیش از یک شیء گران‌بها تبدیل می‌کند: نمادی از میل انسان به تسلط بر نیروهایی که مهارشان از توان او بیرون است. اما وعدهٔ داستان دربارهٔ قدرت ویرانگر طلسم، همیشه در تجربهٔ دراماتیک فیلم به همان اندازه محسوس نمی‌شود.
خطر بزرگ در گفت‌وگوها و توضیح‌ها حضور دارد، ولی اثر عاطفی آن بر مردمان و جهان چندان گسترش نمی‌یابد. تماشاگر می‌فهمد که فاجعه‌ای در راه است، اما کمتر فرصت می‌یابد وزن واقعی آن را لمس کند. ازاین‌رو، جادو در بخش‌هایی از فیلم بیشتر وسیله‌ای برای راه‌انداختن ماجراست تا نیرویی که پیوسته بر زندگی شخصیت‌ها سایه بیندازد.
« بااین‌حال، اقتدار بیرونی سونیا الزاماً به عمق درونی نمی‌انجامد. »
شخصیت‌ها و اجرا
ریتم ماجراجویی و صحنه‌های نبرد فیلم به‌سرعت حرکت می‌کند و درنگ چندانی بر یک موقعیت ندارد. سونیا از برخوردی به برخورد دیگر می‌رسد و مسیرش با دشمنان، همراهان و چالش‌های تازه پر می‌شود. این شتاب برای تماشاگرانی که از فانتزی ماجراجویانه انتظار حرکت و تنوع دارند، امتیاز محسوب می‌شود. شمشیرزنی و رویارویی‌های بدنی، انرژی قابل‌توجهی به اثر می‌دهند و اجازه نمی‌دهند روایت برای مدتی طولانی از حرکت بازبماند.
در عین حال، همین شتاب گاه به زیان داستان تمام می‌شود. بعضی موقعیت‌ها پیش از آنکه مجال پیدا کنند پیامد عاطفی یا روایی خود را آشکار سازند، پشت سر گذاشته می‌شوند. نبردها نیز همیشه از نظر میزانسن و تنش به یک اندازه گیرا نیستند؛ گاهی حرکت و نمایش بر وضوح جغرافیای صحنه یا احساس خطر غلبه می‌کند.
نتیجه، فیلمی است که در سطح حادثه پرجنب‌وجوش می‌ماند، اما میان حادثه‌ها کمتر مکث می‌کند تا معنای آن‌ها را به تماشاگر منتقل سازد. گدرن و نیروی تقابل گدرن، با بازی Sandahl Bergman، دشمنی نمایشی و به‌یادماندنی است. او جاه‌طلبی و میل به قدرت را با صراحتی تهدیدآمیز به نمایش می‌گذارد و از همان ابتدا روشن می‌کند که خطری جدی برای سونیا و جهان پیرامونش است.
حضور او در برابر قهرمان، به روایت جهت می‌دهد و هدف سفر را روشن نگه می‌دارد. در فیلمی که بخش زیادی از نیروی خود را از تقابل‌های آشکار می‌گیرد، این وضوح کارکرد دارد. بااین‌همه، گدرن بیشتر بر پایهٔ نقشِ شرورِ قدرتمند بنا شده تا شخصیتی با لایه‌های متناقض. انگیزه‌اش قابل‌فهم است، اما فیلم کمتر به ریشه‌ها، آسیب‌پذیری‌ها یا منطق درونی او می‌پردازد.
« ریتم ماجراجویی و صحنه‌های نبرد فیلم به‌سرعت حرکت می‌کند و درنگ چندانی بر یک موقعیت ندارد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بنابراین، رویارویی میان او و سونیا از نظر تصویری و داستانی جذاب است، ولی از حیث روان‌شناختی به اندازه‌ای که می‌توانست پیچیده نمی‌شود. دشمنیِ آنان بیش از آنکه برخورد دو جهان‌بینی باشد، نبردی روشن میان نیروی ستمگر و قهرمان مقاوم است. همراهان و روابط انسانی سونیا در سفرش تنها نمی‌ماند و همراهانی پیدا می‌کند که هر یک حال‌وهوای متفاوتی به روایت می‌آورند.
حضور کالیدور، با بازی Schwarzenegger، برای فیلم نوعی تعادل میان خشونت و شوخ‌طبعی فراهم می‌کند. در کنار او، شخصیت‌هایی چون فالکون و شاهزادهٔ جوان، طنز و سبکی وارد داستان می‌کنند؛ گاه این لحظه‌ها از سنگینی ماجرا می‌کاهند و گاه ناگهان لحن فیلم را از فضای جدیِ انتقام و خطر دور می‌سازند.
روابط میان شخصیت‌ها به‌ندرت فرصت می‌یابد به پیوندی عمیق بدل شود. همراهی‌ها بیشتر از نیازهای مسیر و موقعیت‌های ماجراجویانه شکل می‌گیرند تا از شناخت تدریجی و گفت‌وگوهای معنادار. این امر برای روایتی پرشتاب قابل‌درک است، اما هزینه‌اش کاهش پیوند عاطفی مخاطب با گروه است. تماشاگر می‌تواند از شوخی‌ها یا کنش‌های قهرمانانه لذت ببرد، بی‌آنکه لزوماً احساس کند این شخصیت‌ها برای یکدیگر به معنایی پایدار و تعیین‌کننده تبدیل شده‌اند.
اجرا، لحن و میراث ژانری «Red Sonja» از آن دست فیلم‌هایی است که لحنش میان حماسه، ماجراجویی و شوخی‌های سبک در نوسان است. گاهی این آمیزه به اثر رنگی خاص می‌دهد و آن را از فانتزی‌های کاملاً عبوس جدا می‌کند؛ گاهی نیز ناهماهنگی میان خطرهای داستان و سبک‌سری برخی لحظه‌ها، انسجام عاطفی آن را کاهش می‌دهد.
« دشمنیِ آنان بیش از آنکه برخورد دو جهان‌بینی باشد، نبردی روشن میان نیروی ستمگر و قهرمان مقاوم است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
بازی‌ها نیز در همین محدوده حرکت می‌کنند: Nielsen بیش از هر چیز با حضور فیزیکی و ارادهٔ قهرمانانه‌اش اثر می‌گذارد، در حالی که Bergman نیروی نمایشیِ نقش منفی را به‌خوبی به قاب می‌آورد. Schwarzenegger نیز با حضوری آشنا و کم‌وبیش خونسرد، بخشی از جذابیتِ ماجراجویانهٔ فیلم را تأمین می‌کند.
اثر در مجموع بیش از آنکه درام شخصیت‌محور موفقی باشد، تجربه‌ای تصویری و ژانری است. تماشای آن برای علاقه‌مندان به فانتزی‌های شمشیر و جادو، ارزشِ دیدن یک جهان‌سازی پرزرق‌وبرق و قهرمانی زنِ فعال را دارد؛ اما مخاطبی که انتظار شخصیت‌پردازی دقیق، تنش روانیِ پیوسته یا روایتی غافلگیرکننده دارد، احتمالاً با محدودیت‌های آشکار آن روبه‌رو خواهد شد.
جمع‌بندی «Red Sonja» فیلمی پرحادثه و خیال‌انگیز است که در بهترین لحظاتش، با جادوی باستانی، سفر پرمخاطره و قهرمانی مستقل، سرگرمیِ ماجراجویانه‌ای فراهم می‌کند. سونیا حضوری قدرتمند دارد و گدرن نیز نیرویی نمایشی برای پیش‌راندن تقابل اصلی است. بااین‌حال، شتاب روایت، کمبود لایه‌های روانی و غلبهٔ نبردها بر درام مانع می‌شوند که داستان به اثری عمیق یا عاطفاً ماندگار تبدیل شود.
ارزش فیلم بیش از همه در فضای افسانه‌ای و تصویر قهرمانی نهفته است که برای نجات جهان منتظر دیگری نمی‌ماند؛ تصویری که با وجود کاستی‌های روایی، همچنان تماشایی باقی می‌ماند.
« Schwarzenegger نیز با حضوری آشنا و کم‌وبیش خونسرد، بخشی از جذابیتِ ماجراجویانهٔ فیلم را تأمین می‌کند. »
ثبت دیدگاه