وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بابل؛ برزخی با نورهای نئون «Rains Over Babel» از همان ایدهٔ مرکزی‌اش وعدهٔ تجربه‌ای نامتعارف می‌دهد: میخانه‌ای افسانه‌ای که در آن مرز میان زندگی و مرگ محو شده و آدم‌ها می‌توانند سال‌های عمرشان را پای قمار بگذارند. این فضا نه دوزخی متعارف است و نه پناهگاهی امن؛ بیشتر شبیه صحنه‌ای پرهیاهوست که در آن آدم‌های زخم‌خورده، با شوخی و موسیقی و نمایش، می‌کوشند از مواجهه با پایان بگریزند.

فیلم با الهام از «دوزخ» دانته، جهانی استوایی و آینده‌نگر می‌سازد و مرگ را در هیئت لا فلاکا، صاحب‌اختیار این قلمرو، به مرکز بازی می‌آورد. حاصل، اثری است که بیش از آن‌که به روایت خطی وفادار باشد، تماشاگر را به گردش در فضایی خیال‌انگیز دعوت می‌کند. تصویرهایی که جهان می‌سازند نیرومندترین وجه فیلم، بی‌تردید آفرینش جهان بصری آن است.

بابل صرفاً مکانی برای گردهم‌آمدن شخصیت‌ها نیست؛ فضایی است با منطق و حال‌وهوای ویژهٔ خود، جایی میان کابوس، کاباره و رؤیا. رنگ‌های تند، دکورهای خیال‌پردازانه و قاب‌بندی‌های چشمگیر، جهانی می‌سازند که در آن واقعیت روزمره پیوسته به سوی امر جادویی منحرف می‌شود. فیلم از تصویر برای توضیح همه‌چیز استفاده نمی‌کند، بلکه می‌گذارد تماشاگر در جزئیات محیط مکث کند و از دل آن‌ها حس‌وحال مکان را دریابد.

این جسارت دیداری، درعین‌حال، گاه به بهای انسجام تمام می‌شود. برخی لحظه‌ها چنان بر جلوه و ترکیب‌بندی تکیه دارند که به‌جای آن‌که بخشی طبیعی از روایت به نظر برسند، حالتی شبیه نماهایی جداافتاده و تزئینی پیدا می‌کنند. بااین‌همه، حتی وقتی فیلم از نظر داستانی پراکنده می‌شود، تصویرهایش توانایی دارند تماشاگر را به جهان خود بازگردانند.

« حاصل، اثری است که بیش از آن‌که به روایت خطی وفادار باشد، تماشاگر را به گردش در فضایی خیال‌انگیز دعوت می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بابل را می‌توان به یاد آورد، حتی اگر همهٔ رخدادهای آن به یک خط روایی روشن متصل نشوند. موسیقی، ضرباهنگ و روح مکان موسیقی در «Rains Over Babel» تنها همراهیِ پس‌زمینه نیست؛ بخشی از هویت فیلم است. ریتم و فضای صوتی به جهان آن جان می‌دهند و به بابل کیفیتی می‌بخشند که هم جشن‌گونه است و هم آمیخته به اضطراب.

در اینجا سرزندگی موسیقایی با موضوع مرگ در تضاد ساده قرار نمی‌گیرد؛ برعکس، گویی شخصیت‌ها به‌واسطهٔ شور و جنب‌وجوش، می‌کوشند با فناپذیری کنار بیایند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش از این تقابل بهره می‌برد: شادی، اندوه را محو نمی‌کند، بلکه آن را در دل خود جا می‌دهد. اما همین تکیه بر حال‌وهوا گاهی به تکرار می‌انجامد.

بعضی صداها و تأکیدهای موسیقایی بیش از اندازه بازمی‌گردند و به‌جای آن‌که صحنه را غنی‌تر کنند، اثرشان را کم‌کم از دست می‌دهند. ریتم فیلم نیز همواره به اندازهٔ جهان بصری‌اش پرتحرک نیست. بخش‌هایی از روایت مکث‌های طولانی دارد و برخی لحظه‌های کمدی بیش از آن‌که از شوخی نیرو بگیرند، بر امتداد آن تکیه می‌کنند.

این کندی همیشه به تأمل یا عمق منتهی نمی‌شود؛ گاه فقط فاصله‌ای میان ایدهٔ جذاب فیلم و پیشروی داستان ایجاد می‌کند. جمعی از آدم‌ها، نه یک قهرمان فیلم روایت خود را میان گروهی از شخصیت‌ها تقسیم می‌کند و همین انتخاب، با فضای پررفت‌وآمد بابل تناسب دارد. هر کس چیزی را پنهان می‌کند، چیزی را از دست داده یا در پی فرصتی دوباره است.

« بابل را می‌توان به یاد آورد، حتی اگر همهٔ رخدادهای آن به یک خط روایی روشن متصل نشوند. »

شخصیت‌ها و اجرا

سرگذشت‌هایی چون تلاش جیکوب برای رویارویی با هویت و خانواده‌اش، یا کوشش مونت برای بازگشت به بدن خود، به فیلم امکان می‌دهند مرگ را تنها رویدادی جسمانی نبیند؛ مرگ در اینجا به ترس از طردشدن، حسرت و گناه نیز پیوند می‌خورد. تعدد مسیرها، تصویری جمعی از آدم‌هایی می‌سازد که هر یک به شیوه‌ای با محدودیت‌های زندگی چانه می‌زنند.

بااین‌حال، ساختار گروهی فیلم همیشه به سود آن عمل نمی‌کند. وقتی شخصیت‌های تازه یکی پس از دیگری وارد می‌شوند و هرکدام نشانه‌ها و خرده‌داستان‌های خود را با خود می‌آورند، دشوار است برای همهٔ آن‌ها به یک اندازه توجه و دلبستگی پیدا کرد. بعضی چهره‌ها از ذهن می‌گریزند، پیش از آن‌که فرصت یافته باشند معنای حضورشان را روشن کنند.

این پراکندگی از نظر مضمونی قابل‌فهم است، اما از نظر دراماتیک هزینه دارد: تماشاگر ممکن است به‌جای پیگیری تحول آدم‌ها، صرفاً در میان نام‌ها و موقعیت‌ها جابه‌جا شود. دانته در لباس تازه الهام از دوزخ دانته به فیلم امکان می‌دهد مرگ را نه فقط پایان، بلکه قلمرویی با قواعد و مناسبات خاص تصور کند.

بااین‌حال، فیلم بیشتر از آن‌که ساختار ادبیِ منبع را به دستگاهی روایی بدل کند، از آن به‌منزلهٔ نقطهٔ عزیمت بهره می‌گیرد. بابل، قمار با سال‌های عمر و حضور لا فلاکا، ایده‌هایی نیرومند برای ساختن استعاره فراهم می‌کنند؛ اما پیوند میان این عناصر و سرگذشت‌های گوناگون همیشه به اندازه‌ای محکم نیست که کل روایت را یکپارچه کند.

« تعدد مسیرها، تصویری جمعی از آدم‌هایی می‌سازد که هر یک به شیوه‌ای با محدودیت‌های زندگی چانه می‌زنند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

به همین دلیل، اثر در لحظه‌های منفرد خود اغلب گیراتر از مجموعهٔ کاملش است. ایدهٔ معامله با مرگ ظرفیت پرسش‌هایی جدی دارد: آدمی حاضر است برای نجات چه چیزی از دست بدهد؟ آیا ترس از مردن از ترسِ زندگی‌نکردن جداشدنی است؟ فیلم به این پرسش‌ها نزدیک می‌شود، اما همیشه آن‌ها را در مسیر دراماتیک خود پی نمی‌گیرد.

ارجاع ادبی بیش از آن‌که راهنمایی برای حرکت قصه باشد، گاه به هاله‌ای پیرامون آن تبدیل می‌شود؛ جذاب، اما نه کاملاً تعیین‌کننده. طنز، اغراق و مارمولک سخنگو لحن فیلم آگاهانه میان امر تلخ و بازیگوشانه نوسان می‌کند. طنز، رنگ‌آمیزی اغراق‌آمیز و عناصر نامتعارف، از جمله مارمولک سخنگو، اجازه نمی‌دهند جهان مرگ به فضایی یکسره عبوس بدل شود.

این مارمولک از آن ایده‌هایی است که به‌سادگی در ذهن می‌ماند؛ حضورش هم بامزه است و هم با منطق کج‌ومعوج دنیای فیلم جور درمی‌آید. چنین لحظه‌هایی نشان می‌دهند که اثر از جدیت خشک پرهیز می‌کند و می‌خواهد خیال‌پردازی را بخشی از بیان خود سازد. اما طنز فیلم همیشه به یک اندازه کارگر نیست. گاهی شوخی به‌جای آن‌که تنشی را بشکند یا معنایی را آشکار کند، صرفاً بیش از حد ادامه پیدا می‌کند.

آن‌گاه فاصله‌گذاریِ بازیگوشانه، به پراکندگی می‌انجامد و وزن عاطفی صحنه کم می‌شود. فیلم در بهترین حالت، میان خنده و اندوه تعادلی ناپایدار اما دلنشین برقرار می‌کند؛ در ضعیف‌ترین لحظه‌هایش، انگار هنوز تصمیم نگرفته است که می‌خواهد تماشاگر را بخنداند، متأثر کند یا در تصویرهایش غرق سازد.

« به همین دلیل، اثر در لحظه‌های منفرد خود اغلب گیراتر از مجموعهٔ کاملش است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

عاطفه در میان جلوه‌ها در زیرِ ظاهر پرزرق‌وبرق فیلم، دغدغه‌هایی روشن دربارهٔ هویت، خانواده، پذیرش، حسرت و بخشایش قرار دارد. روایت جیکوب، به‌ویژه، به تنشی ملموس میان آنچه فرد از خود می‌داند و آنچه خانواده از او انتظار دارد نزدیک می‌شود. این خط، ظرفیت عاطفی مهمی دارد، زیرا جهان خیالی فیلم را به تجربه‌ای انسانی و آشنا پیوند می‌زند.

گفت‌وگو دربارهٔ گناه و بخشیدن خویشتن نیز می‌توانست محور پیونددهندهٔ همهٔ شخصیت‌ها باشد. ولی همین عاطفه، با شلوغی روایت گاه مجال کافی برای رسوخ پیدا نمی‌کند. ایده‌ها و خرده‌ماجراها یکی پس از دیگری از برابر تماشاگر می‌گذرند و ممکن است پیش از آن‌که پیوندی عمیق با شخصیت‌ها شکل بگیرد، توجه به سوی مسیر دیگری کشیده شود.

نتیجه این نیست که فیلم از احساس تهی است؛ بلکه احساس در آن پراکنده می‌ماند. بعضی تماشاگران ممکن است با تصویرها و انرژی جهان اثر همراه شوند، اما در پایان همچنان احساس کنند آن پیوند عاطفیِ کامل را به دست نیاورده‌اند. جمع‌بندی «Rains Over Babel» فیلمی است که نیروی اصلی‌اش در جسارت تخیل و آفرینش فضایی دیدنی نهفته است.

بابلِ آن، با موسیقی، رنگ‌ها و عناصر نامتعارفش، جهانی به‌یادماندنی می‌سازد؛ مارمولک سخنگو نیز نمونه‌ای کوچک و موفق از شوخ‌طبعی خاص اثر است. در مقابل، تعدد شخصیت‌ها، ریتم ناهماهنگ و پیوند نه‌چندان استوار میان الهام ادبی و ساختار داستانی، مانع از آن می‌شوند که این جهان به روایتی کاملاً یکپارچه تبدیل شود.

« این خط، ظرفیت عاطفی مهمی دارد، زیرا جهان خیالی فیلم را به تجربه‌ای انسانی و آشنا پیوند می‌زند. »

جمع‌بندی

فیلم گاه بیش از آن‌که قصه‌ای منسجم پیش ببرد، مجموعه‌ای از لحظه‌ها و حال‌وهواهای گیرنده را کنار هم می‌چیند. بااین‌همه، همین ناهمواری بخشی از شخصیت آن است. این اثر برای تماشاگرانی جذاب‌تر خواهد بود که به سینمای خیال‌پرداز، رنگارنگ و نامتعارف علاقه دارند و از روایت‌های چندشاخه گریزان نیستند.

برای کسی که در کنار تصویرهای زیبا، به انسجام روایی و تأثیر عاطفیِ پیوسته نیاز دارد، فیلم ممکن است کمتر از وعدهٔ آغازینش به مقصد برسد. «Rains Over Babel» در نهایت بیش از آن‌که پاسخی نهایی دربارهٔ مرگ بدهد، دعوتی است به قدم‌زدن در قلمرویی عجیب؛ قلمرویی که تماشایی است، اما همیشه راه خود را به دل تماشاگر پیدا نمی‌کند.

« فیلم گاه بیش از آن‌که قصه‌ای منسجم پیش ببرد، مجموعه‌ای از لحظه‌ها و حال‌وهواهای گیرنده را کنار هم می‌چیند. »