نقد و بررسی
نقد دورهٔ سازگاری (Period of Adjustment) | 1962
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه فیلم و چشم‌انداز کلی «Period of Adjustment» ساختهٔ George Roy Hill، اقتباسی از نمایشنامه‌ای به همین نام از Tennessee Williams است؛ اثری که از همان ابتدا بیش از آنکه بر کنش‌های بیرونی تکیه کند، به برخورد آدم‌ها در فضای محدود و به آنچه در گفت‌وگوها پنهان یا آشکار می‌شود وابسته است.
فیلم در شب کریسمس می‌گذرد و دو زوج را کنار هم قرار می‌دهد: زوجی تازه‌ازدواج‌کرده که هنوز در آغاز زندگی مشترک است و زوجی دیگر که اختلاف‌هایشان به مرحله‌ای جدی رسیده است. با آمدن زوج جوان به خانهٔ دوستانشان، دشواری‌های هر دو رابطه به سطح می‌آید. فیلم از این موقعیت برای ساختن کمدی‌ای پرتحرک و پرحادثه استفاده نمی‌کند؛ بیشتر می‌کوشد نشان دهد پیوند زناشویی چگونه زیر فشار توقعات، ترس‌ها، دلخوری‌های انباشته و سکوت‌های طولانی قرار می‌گیرد.
همین انتخاب، هم سرچشمهٔ جذابیت اثر است و هم علت بخشی از کندی آن. ازدواج به‌مثابه دوره‌ای از سازگاری عنوان فیلم به‌خوبی محور اصلی آن را روشن می‌کند: ازدواج، در این‌جا، مقصدی آرام و قطعی نیست، بلکه وضعیتی تازه است که شخصیت‌ها باید با آن کنار بیایند. زوج جوان هنوز در پی یافتن زبان مشترک‌اند؛ هرکدام با تصویری که از همسر یا زندگی زناشویی در ذهن داشته فاصله دارد.
« با آمدن زوج جوان به خانهٔ دوستانشان، دشواری‌های هر دو رابطه به سطح می‌آید. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در سوی دیگر، زوج باتجربه‌تر نشان می‌دهد که گذشت زمان به‌تنهایی اختلاف را حل نمی‌کند. گاهی عادت‌ها فقط کدورت را زیر لایه‌ای از زندگی روزمره پنهان می‌کنند. نکتهٔ تأمل‌برانگیز فیلم آن است که شخصیت‌ها بارها می‌کوشند برای رابطهٔ دیگری نسخه بپیچند، حال آنکه مسئله‌های خودشان حل‌نشده باقی مانده است.
این جابه‌جایی میان نصیحت‌کردن و ناتوانی از گفت‌وگوی صادقانه دربارهٔ خویش، از دلِ موقعیت‌های بامزه و پرتنش به پرسشی جدی‌تر می‌رسد: آدم‌ها تا چه اندازه می‌توانند نیازهای خود را بشناسند، و تا چه اندازه حاضرند مسئولیت سهمشان در بحران را بپذیرند؟ فیلم در بهترین لحظه‌هایش به‌جای آنکه پاسخ روشنی بدهد، تناقض میان ادعاها و رفتار شخصیت‌ها را پیش چشم می‌گذارد.
روایت صحنه‌محور و آهنگ نامتوازن فیلم از جنس آثاری است که نیروی اصلی‌شان را از گفت‌وگو می‌گیرند. فضای محدود، حضور مداوم شخصیت‌ها در کنار یکدیگر و تکرار مشاجره‌ها، یادآور خاستگاه نمایشی اثر است. این شیوه در برخی بخش‌ها نتیجه می‌دهد: حرف‌ها کم‌کم از سطح جر و بحث روزمره فراتر می‌روند و رنج‌ها، نیازهای عاطفی و ترس‌هایی را آشکار می‌کنند که پشت رفتار ظاهری شخصیت‌ها پنهان بوده‌اند.
« در سوی دیگر، زوج باتجربه‌تر نشان می‌دهد که گذشت زمان به‌تنهایی اختلاف را حل نمی‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
از میانهٔ فیلم، همین گفت‌وگوها جان بیشتری می‌گیرند و تماشاگر روشن‌تر می‌بیند که اختلاف‌ها صرفاً بر سر یک مشاجرهٔ لحظه‌ای نیستند. اما رسیدن به آن نقطه زمان می‌برد. نیمهٔ نخست گاه بیش از اندازه بر سروصدا، سوءتفاهم و رفت‌وبرگشت‌های کلامی تکیه می‌کند؛ تکرارهایی که نه همیشه شخصیت‌ها را عمیق‌تر می‌کنند و نه پیشرفت داستان را به اندازهٔ لازم جلو می‌برند.
حاصل، ریتمی است که در بخش‌هایی کند و فرساینده می‌شود. دوربین و میزانسن نیز همیشه موفق نمی‌شوند این محدودیت را به فرصت سینمایی بدل کنند؛ گاهی حس می‌شود فیلم به صحنهٔ نمایش وفادار مانده، بی‌آنکه از امکانات روایت تصویری برای گشودن لایه‌های تازه بهرهٔ کافی ببرد. بازی‌ها و حضور بازیگران Jane Fonda در نقش ایزابل حضوری دلنشین دارد و به فیلم بخشی از گرمی عاطفی‌اش را می‌بخشد.
شخصیت او می‌تواند از سرزندگی به آسیب‌پذیری برسد و این تغییرها به بازیگر امکان می‌دهد سویه‌های متفاوتی از او را نشان دهد. با این‌حال، میزان اثرگذاری بازی‌اش برای همهٔ تماشاگران یکسان نخواهد بود؛ بعضی لحظه‌ها شخصیت چنان به رفتارهای پرشور و واکنش‌های ناگهانی متکی است که ظرافت احساسی زیر هیاهوی موقعیت کم‌رنگ می‌شود.
« حاصل، ریتمی است که در بخش‌هایی کند و فرساینده می‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
Anthony Franciosa نیز با حضوری پرانرژی، به فیلم نیرویی می‌دهد که در بخش‌هایی از روایت به آن نیاز دارد. او در نقش مردی گرفتار میان غرور، ناکامی و خواسته‌های متناقض، شخصیتی می‌سازد که هم می‌تواند خنده‌دار و دوست‌داشتنی باشد و هم آزاردهنده. Jim Hutton و Lois Nettleton نیز مکمل‌های مهم این دو بازیگرند و به تقابل دو زوج شکل می‌دهند.
کیفیت بازی‌ها یکی از امتیازهای اصلی فیلم است، هرچند شخصیت‌پردازی و لحن ناپایدار اثر گاه دست بازیگران را می‌بندد. کمدی، درام و مسئلهٔ لحن «Period of Adjustment» می‌خواهد هم کمدی روابط زناشویی باشد و هم درامی دربارهٔ رنج و شکست در زندگی مشترک. این دو وجه بالقوه می‌توانند یکدیگر را غنی کنند: خنده، گاه راهی برای نزدیک‌شدن به حقیقتی تلخ است و بحران، می‌تواند پشت ظاهر مضحک رفتارها را نشان دهد.
بااین‌حال، فیلم پیوسته میان این دو قطب تعادل برقرار نمی‌کند. بعضی شوخی‌ها چنان بر اغراق و دادوفریاد بنا شده‌اند که فضای عاطفی را می‌شکنند؛ در مقابل، لحظه‌های جدی گاهی ناگهان از راه می‌رسند، بی‌آنکه گذار کافی میان آن‌ها و کمدی پیشین شکل گرفته باشد. این تزلزل باعث می‌شود نتوان فیلم را کمدی‌ای کاملاً رها و خنده‌آور دانست و نه درامی یکدست و کاوشگر.
« Anthony Franciosa نیز با حضوری پرانرژی، به فیلم نیرویی می‌دهد که در بخش‌هایی از روایت به آن نیاز دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
بهترین لحظه‌ها زمانی پدید می‌آیند که شوخی و اندوه از یکدیگر جدا نیستند: خنده از خودخواهی یا دست‌وپاچلفتی‌بودن شخصیت‌ها می‌آید، اما در همان حال نشان می‌دهد که این آدم‌ها از بیان صادقانهٔ نیازهایشان عاجزند. هرگاه فیلم به چنین پیچیدگی‌ای می‌رسد، جاذبه پیدا می‌کند؛ هرگاه دوباره به مشاجرهٔ بلند و تکراری پناه می‌برد، از آن فاصله می‌گیرد.
نگاه تاریخی و محدودیت‌های فرهنگی تماشای فیلم امروز، علاوه بر کیفیت داستان‌گویی‌اش، نیازمند توجه به پیش‌فرض‌های فرهنگی زمانهٔ تولید آن است. نگرش‌های ضدزن و ضدهمجنس‌گرا که در بخشی از رفتارها و گفت‌وگوها بازتاب می‌یابند، می‌توانند برای تماشاگر معاصر آزاردهنده باشند. این موارد صرفاً به‌دلیل قدمت فیلم بی‌اهمیت نمی‌شوند؛ برعکس، بر نوع رابطه‌ای که اثر میان شخصیت‌ها طبیعی یا پذیرفتنی جلوه می‌دهد اثر می‌گذارند.
همچنین، دادوفریادهای مکرر گاهی به‌جای آنکه نشانهٔ عمق بحران باشند، به سازوکاری برای پیش‌برد صحنه بدل می‌شوند. در عین حال، فیلم ارزش تاریخی خود را از این می‌گیرد که آشفتگی‌های خصوصی و ناگفته‌های زندگی زناشویی را به مرکز یک کمدی‌ـ‌درام می‌آورد. آنچه در این‌جا دیده می‌شود، تصویری بی‌نقص یا بی‌طرف از روابط نیست؛ بلکه اثری متعلق به زمانهٔ خودش است که گاه با محدودیت‌های همان زمانه درگیر می‌شود و گاه آن‌ها را بی‌پرسش بازتولید می‌کند.
« همچنین، دادوفریادهای مکرر گاهی به‌جای آنکه نشانهٔ عمق بحران باشند، به سازوکاری برای پیش‌برد صحنه بدل می‌شوند. »
جمع‌بندی
دیدن هر دو جنبه، تجربهٔ تماشای فیلم را دقیق‌تر می‌سازد. جمع‌بندی «Period of Adjustment» فیلمی ناهموار اما دارای هسته‌ای قابل‌تأمل است. شروع کند، مشاجره‌های طولانی و تردید میان کمدی و درام، مانع از آن می‌شوند که روایت در سراسر مدت خود کشش یکنواختی داشته باشد. بااین‌حال، از میانه به بعد گفت‌وگوها بیشتر به لایه‌های عاطفی رابطه‌ها راه پیدا می‌کنند و فیلم از دعواهای دو زوج به پرسش‌هایی جدی‌تر دربارهٔ سازگاری، مسئولیت و نیاز به شنیده‌شدن می‌رسد.
بازی‌های دوست‌داشتنی Jane Fonda و Anthony Franciosa نیز به آن گرمایی می‌بخشند که روایت همیشه به‌تنهایی قادر به ایجادش نیست. این اثر برای کسی که از سینمای گفت‌وگومحور و داستان‌های مبتنی بر روابط انسانی لذت می‌برد، نکته‌های ارزشمندی دارد؛ اما تماشاگر باید آمادگی رویارویی با ریتمی کند، لحنی ناپایدار و برخی نگرش‌های تاریخ‌گذشته را داشته باشد.
حاصل، فیلمی نیست که همهٔ ظرفیت‌های موضوعش را به‌تمامی به کار بگیرد، اما در دل ناهماهنگی‌هایش لحظه‌هایی می‌یابد که زندگی مشترک را نه رؤیایی رمانتیک، بلکه فرایندی دشوار و مداوم برای فهمیدن دیگری نشان می‌دهند.
« دیدن هر دو جنبه، تجربهٔ تماشای فیلم را دقیق‌تر می‌سازد. »
ثبت دیدگاه