نقد و بررسی
نقد پیکی بلایندرز (Peaky Blinders) | 2013
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
شهری که از جنگ بازنمی‌گردد «Peaky Blinders» از همان آغاز، بیرمنگام را نه همچون پس‌زمینه‌ای تاریخی، بلکه به‌منزلهٔ نیرویی فعال و شکل‌دهنده به سرنوشت شخصیت‌ها عرضه می‌کند. قصه در سال‌های پس از جنگ جهانی اول می‌گذرد؛ زمانی که بازگشت سربازان به خانه، پایان خشونت را تضمین نکرده و شهر همچنان درگیر فقر، نابرابری و کشمکش بر سر قدرت است.
دود، زغال، کارخانه‌ها و کوچه‌های خشن، جهانی می‌سازند که در آن زندگی روزمره با تهدید و محرومیت آمیخته است. این فضا صرفاً برای ایجاد جلوه‌ای تیره به کار نمی‌رود. بیرمنگامِ سریال ساختاری است که انتخاب‌های مردم را محدود می‌کند و خشونت را به یکی از ابزارهای محتمل بقا بدل می‌سازد. خانوادهٔ شلبی در دل همین جهان شکل گرفته و قدرتش را از شناختن قواعد آن می‌گیرد.
از این رو، کوشش تامی برای عبور از مرزهای طبقاتی، مبارزه‌ای شخصی و هم‌زمان واکنشی به شهری است که راه‌های مشروع پیشرفت را به‌آسانی در اختیار او نمی‌گذارد. خانوادهٔ شلبی و منطق قدرت هستهٔ داستان، خانواده‌ای تبهکار است که پیوندهای خانوادگی در آن هم پناهگاه‌اند و هم میدان رقابت. اعضای خانواده در کنار یکدیگر می‌ایستند، اما اعتماد میانشان ساده و بی‌قیدوشرط نیست؛ محبت، کینه، خاطره و مصلحت اغلب در یک رابطه به هم گره می‌خورند.
« دود، زغال، کارخانه‌ها و کوچه‌های خشن، جهانی می‌سازند که در آن زندگی روزمره با تهدید و محرومیت آمیخته است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
همین آمیزه باعث می‌شود شلبی‌ها نه به چهره‌هایی یک‌بعدی و صرفاً شرور فروکاسته شوند و نه به قهرمانانی که بتوان رفتارشان را بی‌چون‌وچرا توجیه کرد. تامی شلبی، رهبر بی‌باک گروه، مرکز ثقل روایت است. او با محاسبه‌گری و خویشتن‌داری می‌کوشد از جایگاه محدود و خطرناک خود فراتر رود و نفوذی اجتماعی به دست آورد.
اما جاه‌طلبی‌اش فقط آرزوی ثروت یا اعتبار نیست؛ تلاشی است برای آنکه قواعد بازی را به سود خود تغییر دهد. سریال در این مسیر پرسشی اساسی پیش می‌کشد: آیا می‌توان با ابزارهای قدرت وارد جهانی تازه شد، بی‌آنکه همان ابزارها سرشت و روابط انسان را دگرگون کنند؟ تامی شلبی؛ سکوت به‌مثابه زره بازی کیلیان مورفی در نقش تامی، بر کنترل و ایجاز استوار است.
نگاه‌ها، مکث‌ها و سکوت‌های او گاه بیش از گفت‌وگوها اطلاعات می‌دهند: از نقشه‌ای در حال شکل‌گیری خبر می‌دهند، یا نشانه‌ای از زخمی‌اند که شخصیت ترجیح می‌دهد آشکارش نکند. این بازی کم‌ادعا، حضور تامی را در صحنه‌ها سنگین می‌کند و به شخصیت کیفیتی مرموز می‌بخشد. اما همین ویژگی می‌تواند فاصله‌ای میان او و مخاطب ایجاد کند.
« تامی شلبی، رهبر بی‌باک گروه، مرکز ثقل روایت است. »
شخصیت‌ها و اجرا
تامی به‌ندرت احساساتش را بی‌واسطه بروز می‌دهد و گاه چنان دست‌نیافتنی می‌شود که همدلی با او دشوار است. این فاصله تا اندازه‌ای با موضوع سریال تناسب دارد: مردی که برای فرمانروایی بر دیگران باید خود را مهار کند، به‌تدریج توان برقراری رابطه‌ای بی‌محاسبه را نیز از دست می‌دهد. بااین‌حال، هرگاه روایت تنها بر سردی و اقتدار او تکیه می‌کند، پیچیدگی شخصیت ممکن است به نوعی جذابیتِ کنترل‌شده و دور از دسترس محدود شود.
روایت تدریجی و تنش رو به افزایش سریال به‌جای آنکه از آغاز همهٔ کارت‌های خود را رو کند، دسیسه‌ها، اتحادها و وفاداری‌ها را مرحله‌به‌مرحله می‌چیند. اطلاعات تازه اغلب معنای رویدادهای پیشین را تغییر می‌دهد و تصمیمی کوچک می‌تواند دامنه‌ای گسترده از پیامدها پیدا کند. این شیوه، تعلیق را از هیجان لحظه‌ای فراتر می‌برد: تماشاگر نه‌فقط می‌خواهد بداند چه رخ خواهد داد، بلکه می‌کوشد بفهمد هر شخصیت تا چه اندازه از نقشهٔ دیگران آگاه است.
در مقابل، همین تأمل و مقدمه‌چینی ممکن است شروع داستان را برای تماشاگر کم‌حوصله کند سازد. سریال گاهی پیش از آنکه تعارض‌هایش به نقطهٔ جوش برسند، زمان قابل‌توجهی صرف معرفی مناسبات و موقعیت‌ها می‌کند. بااین‌حال، این مکث‌ها همیشه زائد نیستند؛ بخشی از کارکردشان نشان‌دادن منطق قدرت است، منطقی که در آن تهدید، معامله و وفاداری پیش از برخورد آشکار، در زیر سطح جریان دارند.
« تامی به‌ندرت احساساتش را بی‌واسطه بروز می‌دهد و گاه چنان دست‌نیافتنی می‌شود که همدلی با او دشوار است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
ارزش این ریتم به میزان علاقهٔ مخاطب به دیدن شکل‌گیری تنش وابسته است. خشونت، نشانه و هویت تیغ‌هایی که اعضای گروه در لبهٔ کلاه‌هایشان پنهان می‌کنند، تصویری فوری و مؤثر از شهرت و بی‌رحمی آنان می‌سازد. این نشانه به‌سرعت از یک ابزار خطرناک فراتر می‌رود و به بخشی از نمایش قدرت بدل می‌شود: هویتی که گروه با آن خود را به دیگران معرفی می‌کند و مرز میان ترس، اعتبار و تعلق را پیوسته یادآوری می‌سازد.
بااین‌همه، خشونت در «Peaky Blinders» تنها جنبه‌ای نمادین ندارد؛ بارها به سطحی صریح و سنگین می‌رسد. تکرار این لحن می‌تواند پس از مدتی اثر نخستین خود را از دست بدهد و فضای تیره را یکنواخت و فرساینده کند. هرگاه خشونت برای آشکارکردن پیامدهای قدرت یا شکنندگی روابط به کار می‌رود، در خدمت روایت است؛ اما تأکید مداوم بر آن گاه فرصت مکث و پرداختن به لایه‌های عاطفی را کم می‌کند.
تصویر و موسیقی؛ گذشته‌ای با ضرباهنگ امروز طراحی صحنه و تصویرپردازی، شهر را به محیطی ملموس بدل می‌کنند: فضاها فشرده‌اند، نور اغلب حالتی سنگین دارد و جزئیات پوشاک و محیط، جهان اجتماعی شخصیت‌ها را بازتاب می‌دهد. این دقت، حس تاریخی اثر را تقویت می‌کند، بی‌آنکه آن را به بازسازی موزه‌وار گذشته محدود سازد.
« ارزش این ریتم به میزان علاقهٔ مخاطب به دیدن شکل‌گیری تنش وابسته است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
مکان‌ها حامل مناسبات قدرت‌اند؛ هر اتاق، خیابان یا فضای عمومی می‌تواند موقعیت شخصیت‌ها را آشکار کند یا زمینهٔ تغییر آن را فراهم آورد. موسیقی مدرن در کنار این جهان تاریخی، انتخابی جسورانه است. تضاد میان صدای معاصر و فضای سال‌های پس از جنگ، روایتی با ضربانی نامأنوس پدید می‌آورد و از بازسازی نوستالژیک فاصله می‌گیرد.
گاهی پیوند میان موسیقی و تصویر بیش از اندازه آشکار می‌شود و حالتی نمایشی پیدا می‌کند؛ اما در بهترین لحظه‌ها، این تقابل به سریال هویتی صوتی می‌بخشد و نشان می‌دهد قصهٔ گذشته می‌تواند با حساسیت‌های مخاطب امروز گفت‌وگو کند. گروه بازیگران و لایه‌های عاطفی بازیگران، به‌ویژه در لحظه‌های سکوت و رویارویی، به روابط خانوادگی وزن عاطفی می‌بخشند.
بسیاری از تنش‌ها نه با توضیح مستقیم، بلکه از راه نگاه، مکث یا تغییر ناگهانی لحن منتقل می‌شوند. چنین بازی‌هایی با جهانی هماهنگ‌اند که در آن آشکارکردن احساسات می‌تواند نشانهٔ ضعف تلقی شود. در نتیجه، نزدیکی و خصومت گاه در یک صحنه هم‌زمان حضور دارند و مرز میان حمایت خانوادگی و محاسبهٔ سیاسی روشن نمی‌ماند.
« موسیقی مدرن در کنار این جهان تاریخی، انتخابی جسورانه است. »
جمع‌بندی
بااین‌حال، تمرکز نیرومند روایت بر تامی و مسیر صعود او ممکن است فرصت گسترش برابر برای همهٔ اعضای خانواده فراهم نکند. برخی شخصیت‌ها بیش از آنکه به‌طور مستقل رشد کنند، در نسبت با تصمیم‌ها و جایگاه تامی تعریف می‌شوند. این محدودیت همیشه به معنای ضعف بازی یا طراحی شخصیت نیست، اما می‌تواند غنای بالقوهٔ خانواده را کمتر از آنچه وعده می‌دهد نمایان سازد.
جمع‌بندی «Peaky Blinders» در بهترین لحظه‌هایش، داستانی دربارهٔ باندی تبهکار نیست؛ کاوشی است در مناسبات قدرت، هزینهٔ جاه‌طلبی و پیوند دشوار میان خانواده و وفاداری. بیرمنگامِ پس از جنگ، روایت سنجیده، بازی کنترل‌شدهٔ کیلیان مورفی و ترکیب نامتعارف موسیقی و تصویر، جهانی متمایز و به‌یادماندنی پدید می‌آورند.
در کنار این امتیازها، شروع کند، فاصلهٔ عاطفی تامی و تکرار فضای خشن ممکن است تجربه را برای برخی تماشاگران سنگین سازد. بااین‌همه، سریال از رهگذر شخصیت محوری پیچیده و جهان‌سازی پرجزئیات خود، روایتی پرکشش عرضه می‌کند؛ روایتی که جذابیتش نه فقط در صعود به سوی قدرت، بلکه در فرسایشی است که این صعود بر انسان و پیوندهایش تحمیل می‌کند.
« برخی شخصیت‌ها بیش از آنکه به‌طور مستقل رشد کنند، در نسبت با تصمیم‌ها و جایگاه تامی تعریف می‌شوند. »
ثبت دیدگاه