نقد و بررسی
نقد Patti Cake$ | 2017
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
رؤیایی در حاشیه فیلم «Patti Cake$» ساختهٔ Geremy Jasper، قصهٔ پاتریشیا دومبروفسکی را دنبال می‌کند؛ جوانی از نیوجرسی که با نام‌های هنری «کیلا پی» و «پتی کیکز» می‌خواهد جای خود را در دنیای رپ پیدا کند. او میان کارهای روزمره، فشارهای مالی و فضای سنگین خانه، به موسیقی پناه می‌برد و در خیال خود راهی به سوی زندگی دیگری می‌سازد.
فیلم از این الگوی آشنا، داستانی دربارهٔ جاه‌طلبی و شهرت می‌سازد، اما موضوع اصلی‌اش فقط رسیدن به صحنه‌ای بزرگ‌تر نیست: پتی می‌کوشد صدای خودش را بشناسد و بفهمد رؤیایش در زندگی واقعی چه معنایی دارد. نیوجرسیِ فیلم، تصویری پرزرق‌وبرق از مسیر موفقیت نیست. مراکز خرید، خیابان‌های حاشیه‌ای، محل‌های کار موقت و خانه‌ای اندوه‌بار، همگی فضایی می‌سازند که در آن امید به‌آسانی فرسوده می‌شود.
این محیط در برابر آرزوهای بلند پتی ایستاده، اما فیلم آن را صرفاً پس‌زمینه‌ای تیره نمی‌بیند؛ همان‌جا نیز دوستی، شوخی، موسیقی و لحظات کوتاه رهایی پیدا می‌شوند. تضاد میان محدودیت‌های ملموس زندگی او و آزادیِ خیال‌انگیز رپ، نیروی محرک اثر است. پتی؛ قهرمانی با تناقض‌های واقعی Danielle Macdonald در نقش پتی، مرکز ثقل فیلم است.
بازی او از دام تصویر سادهٔ «بازنده‌ای که قرار است پیروز شود» می‌گریزد و شخصیتی می‌سازد که هم بااعتمادبه‌نفس و هم آسیب‌پذیر است؛ گاه زبانی تند دارد و گاه زیر فشار موقعیت، از پا می‌افتد. پتی فقط به‌سبب رؤیایش دوست‌داشتنی نیست؛ غرور، ناامنی، خشم و خطاهایش نیز بخشی از جذابیت او هستند.
« نیوجرسیِ فیلم، تصویری پرزرق‌وبرق از مسیر موفقیت نیست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
مک‌دونالد با حضور فیزیکی قدرتمند و اجرای رپ‌هایی که باورپذیر از آب درآمده‌اند، برای شخصیتی نامتعارف فضایی انسانی و ملموس فراهم می‌کند. پتی در جامعه‌ای زندگی می‌کند که ظاهر، طبقه، جنسیت و هویت فرهنگی می‌توانند دروازه‌های ورود را ببندند. فیلم این موانع را کاملاً نادیده نمی‌گیرد و از نگاه دیگران به جایگاه او در موسیقی رپ آگاه است.
بااین‌حال، این سویهٔ موضوعی گاه بیشتر در حد مواجهه‌ای مستقیم و آشکار باقی می‌ماند تا کاوشی چندلایه. اثر به پرسش‌های مهمی دربارهٔ تعلق و مشروعیت نزدیک می‌شود، ولی همیشه فرصت نمی‌یابد آن‌ها را با همان دقتی بپروراند که برای شخصیت اصلی‌اش صرف می‌کند. موسیقی به‌مثابه کنش و پناهگاه موسیقی از زینت‌های فیلم نیست؛ شیوه‌ای است که پتی با آن جهان را تفسیر می‌کند و به فشارهایش پاسخ می‌دهد.
ترانه‌ها و اجراها پرانرژی‌اند، و کلامشان به شخصیت‌ها تعلق دارد، نه به قطعاتی که صرفاً برای پر کردن خلأهای داستانی گنجانده شده باشند. در بهترین لحظات، موسیقی میان زندگی محدود پتی و امکان‌های ذهنی‌اش پلی می‌زند: رپ برای او هم ابزار خودبیانگری است و هم پناهگاهی موقت از روزمرگی. در کنار موسیقی پتی، گذشتهٔ هنری مادرش نیز حضوری معنادار دارد.
این دو زن در نگاه نخست در دو سوی یک اختلاف نسلی ایستاده‌اند، اما رؤیای موسیقی آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد. تفاوت مسیر و سلیقه‌شان، رقابت و رنجش می‌آفریند؛ در عین حال، نشان می‌دهد که آرزوهای ناکام می‌توانند از نسلی به نسل دیگر منتقل شوند. آهنگ‌ها و لحظه‌های آوازخوانی مادر، از عاطفی‌ترین بخش‌های فیلم‌اند و به رابطهٔ آن دو عمقی می‌بخشند که قصهٔ موفقیت حرفه‌ای به‌تنهایی نمی‌توانست فراهم کند.
« پتی در جامعه‌ای زندگی می‌کند که ظاهر، طبقه، جنسیت و هویت فرهنگی می‌توانند دروازه‌های ورود را ببندند. »
شخصیت‌ها و اجرا
رابطهٔ مادر و دختر؛ قلب عاطفی فیلم Barb، مادر پتی، شخصیتی آسان‌پسند یا نمونه‌ای از مادران فداکار و بی‌نقص نیست. او با تلخی‌های خودش زندگی می‌کند و گاهی همان رؤیایی را کوچک می‌شمارد که زمانی برای خودش اهمیت داشته است. Bridget Everett این پیچیدگی را با بازی‌ای صریح و زنده منتقل می‌کند: در او هم خشونت کلامی و خودویرانگری دیده می‌شود و هم مهر و اندوهی که به‌آسانی بیان نمی‌شوند.
حضور Cathy Moriarty در نقش مادربزرگ نیز به فضای خانوادگی فیلم گرما و طنز می‌بخشد، بی‌آن‌که حال‌وهوای دشوار خانه را محو کند. رابطهٔ پتی و مادرش از کلیشهٔ آشتی سادهٔ مادر و دختر فراتر می‌رود، زیرا محبت در آن با حسادت، سرخوردگی و رنج درهم‌تنیده است. فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که اعضای یک خانواده ممکن است هم‌زمان مایهٔ حمایت و مانع یکدیگر باشند.
بااین‌حال، در بعضی لحظه‌ها، شدت گرفتاری‌های خانوادگی چنان بالا می‌رود که احساس می‌شود فیلم برای افزودن فشار عاطفی، دشواری‌ها را بیش از اندازه روی هم انباشته است. گروه همراهان و جهان کوچک پتی دوستان و همکاران هنری پتی به گسترش جهان او کمک می‌کنند. حضور Jheri، Basterd و دیگر شخصیت‌ها، فضای داستان را از یک مسیر فردی صرف بیرون می‌آورد و امکان شکل‌گیری گروهی کوچک و نامتجانس را فراهم می‌کند.
پویایی میان این افراد، به‌ویژه هنگامی که موسیقی در میانشان مشترک می‌شود، از لحظات سرزندهٔ فیلم است. آن‌ها نه صرفاً پشتیبان قهرمان، بلکه آدم‌هایی با خواسته‌ها و غرابت‌های خود هستند. بااین‌همه، پرداخت شخصیت‌های فرعی یکدست نیست. برخی چهره‌ها با نشانه‌هایی کلی معرفی می‌شوند و فرصت کافی برای رشد پیدا نمی‌کنند.
« او با تلخی‌های خودش زندگی می‌کند و گاهی همان رؤیایی را کوچک می‌شمارد که زمانی برای خودش اهمیت داشته است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
Basterd، با ظاهر و رفتار نامعمولش، گاه به شخصیتی جذاب بدل می‌شود و گاه از مرز واقع‌گرایی فاصله می‌گیرد. خیال‌پردازی‌های فیلم نیز در بهترین حالت، ضرباهنگ بصری و ذهنی آن را گسترش می‌دهند؛ اما هرجا اغراق از تجربهٔ درونی پتی جدا می‌شود، ممکن است تصنعی یا کم‌باور به نظر برسد. ساختار آشنا و ریتم ناهموار ضعف اصلی «Patti Cake$» در طرح کلی آن است.
داستانِ هنرمندی که از حاشیه آغاز می‌کند، با مانع و تردید روبه‌رو می‌شود و برای به‌دست‌آوردن فرصتی مهم تلاش می‌کند، مسیری شناخته‌شده دارد. فیلم گاهی از همین آشنایی بهره می‌گیرد و با تکیه بر شخصیت و موسیقی، الگوی قراردادی را زنده می‌کند؛ اما در بخش‌هایی، مسیر قصه چنان قابل‌پیش‌بینی می‌شود که رویدادها بیش از آن‌که کشف تازه‌ای باشند، ایستگاه‌های ازپیش‌آشنا به نظر می‌رسند.
ریتم نیز در بخش میانی افت می‌کند. مشکلات پتی پشت سر هم ظاهر می‌شوند، ولی همهٔ آن‌ها به یک اندازه به رشد شخصیت یا پیشروی داستان کمک نمی‌کنند. نتیجه، لحظاتی است که فیلم میان تلخی و شوخی در نوسان می‌ماند، بی‌آن‌که همیشه از این دوگانگی معنای تازه‌ای بسازد. در سوی دیگر، برخی صحنه‌های موسیقایی و عاطفی با انرژی و تمرکز بیشتری ساخته شده‌اند و یادآوری می‌کنند که فیلم در پیوند دادن موسیقی به تجربهٔ شخصیت‌ها تواناتر از پیشبرد یکنواخت پیرنگ است.
کارگردانی و لحن Geremy Jasper، که پیش‌تر با جهان موسیقی و تصویر سروکار داشته، در نخستین فیلم بلندش به‌روشنی به ظرفیت تصویر و صدا توجه می‌کند. دوربین گاهی از واقع‌گرایی روزمره فاصله می‌گیرد و فضای ذهنی پتی را به شکل‌هایی دیداری درمی‌آورد. این انتخاب به فیلم هویت می‌دهد و می‌کوشد نشان دهد موسیقی چگونه می‌تواند ادراک او از مکان و بدن خودش را دگرگون کند.
« Basterd، با ظاهر و رفتار نامعمولش، گاه به شخصیتی جذاب بدل می‌شود و گاه از مرز واقع‌گرایی فاصله می‌گیرد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
گاهی نیز اغراق بصری با خصلت داستان هماهنگ است: پتی واقعیت را از راه رؤیاهای بزرگ‌تر از زندگی روزانه‌اش تجربه می‌کند. لحن فیلم میان کمدی، درام خانوادگی و داستان موسیقایی حرکت می‌کند. این ترکیب در بسیاری از صحنه‌ها خوش‌نشین است، اما همیشه به تعادل کامل نمی‌رسد. شوخی‌هایی که از تفاوت میان تصویر بیرونی شخصیت‌ها و آرزوهایشان برمی‌آیند، معمولاً بهتر از لحظاتی عمل می‌کنند که فیلم می‌خواهد صرفاً با اغراق، خنده یا هیجان تولید کند.
با وجود این نوسان‌ها، حس مکان و صدای محلی داستان به آن کیفیتی مشخص می‌بخشد و از تبدیل‌شدنش به قصه‌ای بی‌چهره دربارهٔ «دنبال‌کردن رؤیا» جلوگیری می‌کند. جمع‌بندی «Patti Cake$» فیلمی بی‌نقص یا کاملاً تازه نیست؛ قصهٔ تلاش برای موفقیتش گاه بیش از حد آشنا پیش می‌رود، بخشی از میانهٔ آن کند می‌شود و بعضی شخصیت‌ها و خیال‌پردازی‌هایش از واقعیت فاصله می‌گیرند.
بااین‌حال، بازی درخشان Danielle Macdonald، اجرای باورپذیر Bridget Everett، موسیقی پرانرژی و رابطهٔ پرکشمکش مادر و دختر، به آن جان می‌بخشند. ارزش فیلم بیش از آن‌که در پاسخ نهایی‌اش به رؤیای شهرت باشد، در مشاهدهٔ آدم‌هایی است که در محیطی محدود می‌کوشند چیزی از خودشان را حفظ کنند و به زبان خودشان بیان کنند.
این ویژگی‌ها، «Patti Cake$» را به اثری گرم، پرصدا و گاه تلخ بدل می‌کند؛ فیلمی که حتی وقتی به مسیرهای آشنا قدم می‌گذارد، به لطف شخصیت مرکزی و موسیقی‌اش، صدای خودش را از دست نمی‌دهد.
« لحن فیلم میان کمدی، درام خانوادگی و داستان موسیقایی حرکت می‌کند. »
ثبت دیدگاه