نقد و بررسی

نقد پاندورا و هلندی پرنده (Pandora and the Flying Dutchman) | 1951

افسانه‌ای بر فراز ساحل «پاندورا و هلندیِ سرگردان» بیش از آن‌که روایتی عاشقانه در معنای متعارف باشد، تصویری رؤیاگون از میل، مرگ و جاودانگی است. داستان در بندری خیالی در اسپانیا می‌گذرد؛ جایی که پاندورا رینولدز، زنی که هنوز عشق را تجربه نکرده، نگاه و شیفتگی مردان را به خود جلب می‌کند. ورود هندریک فان‌درزی، ناخدای خاموش و رازآلود، این مدار تکراری را از حرکت می‌اندازد و به قصه نیرویی افسانه‌ای می‌بخشد. فیلم از همان ابتدا دعوتی است به پذیرفتن منطق دیگری: منطق اسطوره، که در آن احساس‌ها از واقعیت روزمره بزرگ‌ترند و سرنوشت گویی پیش از انتخاب شخصیت‌ها شکل گرفته است. کارگردانی آلبرت لوین این فضای افسانه‌ای را نه با شتاب و توضیح‌های پی‌درپی، بلکه با مکث، روایت بازنگرانه و تصویرهایی که گاه به نقاشی می‌مانند، می‌سازد. بندر، دریا و کشتی‌ها تنها پس‌زمینه نیستند؛ انگار خودشان حامل خاطره و نیرویی مستقل‌اند. فیلم تماشاگر را به جهانی می‌برد که در آن مرز میان واقعیت و خیال عمداً باریک است. چنین رویکردی، به‌ویژه برای مخاطبی که از سینمای واقع‌گرا انتظار علت‌ومعلول روشن دارد، ممکن است غریب باشد؛ اما بخش مهمی از جذابیت اثر نیز از همین بی‌اعتنایی به قواعد معمول می‌آید. پاندورا؛ چهره‌ای میان استقلال و افسانه پاندورا در آغاز زنی دست‌نیافتنی به نظر می‌رسد؛ نه از سر بی‌رحمی ساده، بلکه چون خواست مردان اطرافش بیشتر متوجه تصویری است که از او ساخته‌اند تا شناخت خود او. مردان او را می‌خواهند، اما این خواستن گاه به شیفتگی بیمارگونه و تصمیم‌هایی شتاب‌زده می‌انجامد. فیلم از این موقعیت برای طرح پرسشی درباره عشق استفاده می‌کند: آیا می‌توان دیگری را دوست داشت، وقتی او را به نمادی برای رؤیاها و هوس‌های خود تقلیل داده‌ایم؟ آوا گاردنر با حضوری مسلط، نقش را بر پایه نگاه، وقار و فاصله‌گذاری پیش می‌برد. زیبایی خیره‌کننده شخصیت صرفاً آرایه‌ای بصری نیست؛ به بخشی از سازوکار قصه بدل می‌شود، زیرا دیگران پیوسته از خلال آن به پاندورا نزدیک می‌شوند و در همان حال از دیدن فردیت او بازمی‌مانند. بااین‌حال، فیلمنامه همیشه به او فرصت نمی‌دهد از این تصویر فراتر برود. در بخش‌هایی، پاندورا بیشتر نیرویی افسانه‌ای است که مردان را به حرکت درمی‌آورد تا شخصیتی با روان‌شناسی کاملاً بسط‌یافته. این محدودیت را می‌توان هم کاستی دانست و هم انتخابی که با جهان نمادین فیلم سازگار است. عشق، مرگ و منطق افسانه هسته عاطفی فیلم بر افسانه هلندیِ سرگردان بنا شده است؛ افسانه‌ای که عشق را نه آسایش و سازگاری، بلکه نوعی رهایی پرهزینه تصور می‌کند. پیوند پاندورا و هندریک از همان ابتدا در سایه این پرسش قرار دارد که عشق تا کجا می‌تواند پیش برود و چه بهایی برای رهایی از تنهایی یا نفرین طلب می‌کند. فیلم پاسخ را به شکل یک بحث فلسفی مستقیم عرضه نمی‌کند؛ آن را در نگاه‌ها، سکوت‌ها و فاصله میان دو شخصیت می‌پروراند. این عاشقانه به‌جای آن‌که بر معاشرت روزمره و شناخت تدریجی تکیه کند، از جاذبه‌ای رازآلود و تقدیری نیرو می‌گیرد. همین ویژگی به آن حال‌وهوایی اندوهگین و نامعمول می‌دهد، اما در عین حال ممکن است رابطه را برای برخی تماشاگران کم‌باورپذیر کند. احساس‌ها گاه سریع‌تر از آنچه شخصیت‌پردازی زمینه‌اش را فراهم کرده باشد، شدت می‌گیرند. بااین‌همه، فیلم بیش از آن‌که بخواهد عشق را به تجربه‌ای واقع‌گرایانه بدل کند، آن را چون نیرویی کیهانی می‌بیند؛ نیرویی که آدمی را به سوی ناشناخته می‌کشاند و میان میل به زندگی و کشش به فنا معلق می‌گذارد. بازی‌ها و کشاکش میان شخصیت‌ها جیمز میسن برای هندریک ترکیبی از خویشتن‌داری، اندوه و فاصله را برمی‌گزیند. او شخصیت را به مردی پرهیاهو یا مرموزنمایی اغراق‌آمیز تبدیل نمی‌کند؛ راز هندریک بیشتر در سکون و نگاهش نهفته است. این بازی آرام، گذشته‌ای را القا می‌کند که سنگینی‌اش بر اکنون سایه انداخته است. میسن در برابر حضور پرجاذبه گاردنر، تعادلی خوشایند ایجاد می‌کند: یکی به چشم می‌آید، دیگری انگار از زمان دیگری آمده است. بازیگران مکمل نیز به بافت بندر و زندگی پیرامونی آن رنگ می‌دهند. مردانی که پاندورا را می‌خواهند، هر یک صورتی متفاوت از شیفتگی، رقابت یا خیال‌پردازی را مجسم می‌کنند. با این حال، برخی از این شخصیت‌ها بیش از آن‌که به‌عنوان انسان‌هایی مستقل رشد کنند، کارکردی نمادین دارند و در خدمت پیش‌برد مضمون یا تنش داستان قرار می‌گیرند. این امر به قصه حالتی اسطوره‌وار می‌دهد، ولی گاهی پیوندهای عاطفی را مصنوعی جلوه می‌دهد. نیروی بازی‌های اصلی تا اندازه‌ای این خلأ را می‌پوشاند، بی‌آن‌که کاملاً برطرفش کند. تصویر، رنگ و شکوه دیداری یکی از برجسته‌ترین دستاوردهای فیلم، کیفیت بصری آن است. فیلم‌برداری جک کاردیف از رنگ و نور برای ساختن فضایی استفاده می‌کند که هم ملموس است و هم رؤیایی. دریاگاه‌های روشن، شب‌های مهتابی، سایه‌های کشیده و لباس‌های چشم‌نواز، جهان فیلم را به تابلویی متحرک نزدیک می‌کنند. ترکیب‌بندی قاب‌ها بارها حس می‌دهد که شخصیت‌ها درون تصویری از پیش طراحی‌شده قرار گرفته‌اند؛ گویی تقدیر، همانند نقاشی، جای هر چیز را از پیش تعیین کرده است. لباس‌های پاندورا نیز بخشی از روایت‌اند: آن‌ها حضور او را برجسته می‌کنند و در عین حال فاصله میان ظاهر باشکوه و آسیب‌پذیری احتمالی‌اش را یادآور می‌شوند. فیلم برای تماشای پرده بزرگ ساخته شده؛ اندازه قاب و عمق تصویر به شکوه منظره‌ها و بازی نور مجال می‌دهد. در نسخه‌های ترمیم‌شده، کیفیت تصویر ممکن است در بعضی لحظه‌ها یکدست نباشد و ناهمواری‌هایی به چشم بیاید؛ اما این مسئله ارزش طراحی بصری و جسارت رنگ‌آمیزی اثر را از میان نمی‌برد.