وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

داستانی عاشقانه با یک قانون ناممکن فیلم «Our Lovers» به کارگردانی میگل آنخل لاماتا، کمدی‌ـ‌درامی عاشقانه است که بازی آشنای آشنایی دو غریبه را با قاعده‌ای سرزنده آغاز می‌کند: کارلوس و ایرنه قرار است بی‌آنکه نام و گذشتهٔ یکدیگر را بدانند، با هم وقت بگذرانند، اما عاشق نشوند. این شرط از همان ابتدا بیش از آنکه راهی برای مهار احساس باشد، دعوتی به آزمودن آن است؛ زیرا نزدیکی انسانی را نمی‌توان همچون یک بازی، با چند قانون روشن و ضمانت اجرا اداره کرد.

فیلم با همین تناقض پیش می‌رود: هرچه دو شخصیت می‌کوشند رابطه را سبک، بی‌تعهد و بی‌خطر نگه دارند، امکانِ عاطفیِ آن جدی‌تر می‌شود. کارلوس، فیلمنامه‌نویسی سرخورده از مسیر حرفه‌ای و زندگی شخصی‌اش، و ایرنه، زنی که هنوز نمی‌داند از آینده چه می‌خواهد، در ظاهر بهانه‌ای برای فرار از روزمرگی می‌یابند.

اما بازیِ بی‌نام‌ونشانشان رفته‌رفته به روشی برای نزدیک شدن به خود و دیگری بدل می‌شود. فیلم از این موقعیت نه تعلیق عاشقانه‌ای ساده می‌سازد و نه داستانی واقع‌گرا به معنای متعارف؛ بیشتر، آن را به صحنه‌ای برای گفت‌وگو، خیال‌پردازی و بازآرایی نقش‌های عاطفی تبدیل می‌کند. گفت‌وگوها؛ جاذبه و مانع اصلی بزرگ‌ترین نیروی پیش‌برندهٔ فیلم دیالوگ‌های آن است.

شخصیت‌ها با شوخی، اشاره‌های ادبی و جمله‌های قصار رابطه‌ای می‌سازند که در آن کلام فقط وسیلهٔ انتقال اطلاعات نیست؛ خودِ گفت‌وگو بدل به نوعی معاشقه، بازی و آزمون ذهنی می‌شود. شوخی‌ها گاه هوشمندانه‌اند و گاه از دل آن‌ها تأمل‌هایی دربارهٔ عشق، شکست و میل به آغاز دوباره بیرون می‌آید. فیلم از این نظر می‌خواهد نشان دهد که دو نفر چگونه می‌توانند با حرف زدن، جهان مشترکی بسازند؛ جهانی که شاید بیرون از قرارهایشان وجود نداشته باشد.

« اما بازیِ بی‌نام‌ونشانشان رفته‌رفته به روشی برای نزدیک شدن به خود و دیگری بدل می‌شود. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بااین‌حال، همان چیزی که به فیلم شخصیت می‌بخشد، بارها آن را از نفس طبیعی رابطه دور می‌کند. آدم‌ها معمولاً چنین پیوسته و حساب‌شده سخن نمی‌گویند؛ اما کارلوس و ایرنه اغلب انگار از پیش برای هر موقعیت، پاسخی براق و آماده در آستین دارند. در نتیجه، گفت‌وگوها گاهی به‌جای آنکه از شخصیت‌ها بجوشند، به نمایش مهارت نویسنده در ساختن جمله‌های زیرکانه شباهت پیدا می‌کنند.

این مصنوعی‌بودن ممکن است برای برخی تماشاگران مانعی جدی باشد، اما برای گروهی دیگر بخشی از قرارداد فیلم است: جهان «Our Lovers» قرار نیست نسخه‌ای بی‌واسطه از زندگی روزمره باشد. تئاتری‌بودن به‌مثابه انتخابی سبکی حال‌وهوای تئاتری فیلم را می‌توان هم امتیازش دانست و هم سرچشمهٔ محدودیت‌هایش.

تأکید بر کلام، موقعیت‌های اندک و صحنه‌هایی که بیش از کنش بیرونی بر تبادل فکری متکی‌اند، گاهی حس تماشای نمایشی کوچک را پدید می‌آورد. فیلم به‌جای آنکه پیوسته با حادثه‌های تازه پیش برود، فضای خود را از مکث‌ها، قرارها و بازی‌های کلامی می‌سازد. این انتخاب به اثر هویتی متمایز می‌دهد و آن را از کمدی‌های عاشقانه‌ای که بر الگوهای آشنا و ریتم تند تکیه دارند جدا می‌کند.

اما تئاتری‌بودن وقتی به خودنمایی تبدیل شود، فاصله‌ای میان مخاطب و شخصیت‌ها ایجاد می‌کند. برخی موقعیت‌ها چنان آگاهانه طراحی شده‌اند که تماشاگر به‌جای باور کردن لحظه، مشغول دیدنِ طراحی آن می‌شود. فیلم از این خطر کاملاً نمی‌گریزد؛ گاه شیفتهٔ سبک خود به نظر می‌رسد و از حرکت طبیعی روایت بازمی‌ماند.

« بااین‌حال، همان چیزی که به فیلم شخصیت می‌بخشد، بارها آن را از نفس طبیعی رابطه دور می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

بااین‌همه، همین تصنع آگاهانه ممکن است برای بیننده‌ای که با قراردادهای فیلم همراه شود، به نوعی جذابیت بدل گردد؛ گویی فیلم می‌خواهد یادآوری کند که عشق نیز گاهی نه فقط تجربه‌ای ناخواسته، بلکه نقشی است که آدم‌ها با خیال و کلام برای خود می‌نویسند. کارلوس و ایرنه؛ شیمی در حدِ گفت‌وگو ادواردو نوریگا و میشل جنر در مرکز فیلم قرار دارند و بار اصلی آن را بر دوش می‌کشند.

هماهنگی آن‌ها در صحنه‌های گفت‌وگومحور محسوس است: هر یک می‌تواند ضرباهنگ شوخی یا مکث دیگری را دنبال کند و میانشان نوعی بازیگوشی شکل می‌گیرد. این همراهی برای فیلمی که بخش بزرگی از انرژی‌اش را از کلام می‌گیرد، ضروری است. در بهترین لحظات، رابطهٔ آن‌ها از دل جزئیات کوچک و واکنش‌های سریع جان می‌گیرد، نه صرفاً از اعلام احساسات.

بااین‌حال، هماهنگی در گفت‌وگو همیشه به صمیمیت عاطفی باورپذیر نمی‌انجامد. گاه به نظر می‌رسد این دو بیش از آنکه به یکدیگر نزدیک شوند، در نمایش هوشمندی و جذابیت خود با هم رقابت می‌کنند. از همین رو، تماشاگر ممکن است رابطه‌شان را بیشتر به‌عنوان بازی‌ای دلنشین بپذیرد تا عشقی که ناگزیر و ملموس رشد کرده است.

این فاصله، به‌ویژه برای کسانی که انتظار دارند شیمی زوج اصلی موتور اصلی کمدی عاشقانه باشد، محسوس خواهد بود. گذشته، شکست و امکانِ دوباره آغاز کردن زیر لایهٔ شوخ و سبک فیلم، تجربهٔ شکست‌های عاطفی و حرفه‌ای حضور دارد. کارلوس با سرخوردگی شغلی و تزلزل در زندگی خصوصی روبه‌روست و ایرنه نیز در وضعیتی از بلاتکلیفی قرار دارد.

« این همراهی برای فیلمی که بخش بزرگی از انرژی‌اش را از کلام می‌گیرد، ضروری است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بازیِ آن دو در آغاز ظاهراً راهی برای معلق نگه داشتن واقعیت است؛ راهی برای کنار گذاشتن نام‌ها، مسئولیت‌ها و زخم‌های پیشین. اما گذشته نه حذف‌شدنی است و نه برای همیشه بیرون از رابطه می‌ماند. به‌تدریج، آنچه هر کدام از عشق و شکست با خود آورده‌اند، در فضای میانشان رخنه می‌کند. در این‌جا فیلم پرسشی ساده اما مؤثر مطرح می‌کند: آیا می‌توان رابطه‌ای را از گذشته جدا کرد و فقط در لحظهٔ حال زیست؟

پاسخ آن نه در یک گزارهٔ فلسفی، بلکه در پیچیدگی تدریجی ارتباط دو شخصیت شکل می‌گیرد. بااین‌حال، فیلم گاهی به‌جای آنکه این پیچیدگی را از دل کنش و سکوت بیرون بکشد، آن را با توضیح‌های کلامی صورت‌بندی می‌کند. نتیجه، اثری است که ایده‌های خوبی دربارهٔ صمیمیت و خودفریبی دارد، اما همیشه به ظرافتی که ایده‌هایش وعده می‌دهند دست نمی‌یابد.

زاراگوزا؛ پس‌زمینه‌ای دلنشین برای بازی دونفره زاراگوزا در فیلم صرفاً نشانی جغرافیایی نیست؛ بخشی از فضای روایی و عاطفی اثر است. شهر با تصویرهایی دلنشین و آرام حضور می‌یابد و به رابطهٔ دو شخصیت زمینه‌ای مشخص می‌بخشد، بی‌آنکه فیلم آن را به جاذبهٔ توریستی یا منظره‌ای تزئینی تقلیل دهد.

کافه‌ها و فضاهای شهری با ریتمی متناسب با قرارهای مکرر کارلوس و ایرنه درهم می‌آمیزند و شهر را به محیطی برای مکث و گریز از زندگی روزمره تبدیل می‌کنند. البته زیبایی مکان‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند کمبودهای روایت را جبران کند؛ و فیلم نیز بیش از آنکه بر جغرافیا تکیه کند، به حضور شخصیت‌ها و گفت‌وگوهایشان وابسته است.

« اما گذشته نه حذف‌شدنی است و نه برای همیشه بیرون از رابطه می‌ماند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

با وجود این، زاراگوزا به اثر بافتی خاص می‌بخشد و از بی‌مکانیِ رایج در برخی کمدی‌های عاشقانه دورش می‌کند. این زمینهٔ شهری، به‌ویژه در برابر جهان کوچک و خودساختهٔ بازی دو شخصیت، تضادی خوشایند پدید می‌آورد. ریتم و لحن؛ میان شوخ‌طبعی و خودنمایی ریتم «Our Lovers» تابع گفت‌وگوهایش است و به همین دلیل یکدست نیست.

وقتی شوخی‌ها با موقعیت هم‌خوان می‌شوند یا مکالمه ناگهان وجهی صادقانه پیدا می‌کند، فیلم سرزنده و دلنشین است. اما لحظاتی هم وجود دارند که لحن خودآگاه و ادبی اثر بیش از اندازه به چشم می‌آید. تکرار این حال‌وهوا می‌تواند خسته‌کننده شود، زیرا فیلم گاه به‌جای پیش بردن رابطه، به بازتولید همان قراردادهای کلامی بازمی‌گردد.

این نوسان بخشی از تجربهٔ دوگانهٔ تماشای فیلم است. ممکن است صحنه‌ای با شوخی یا ایده‌ای ظریف مخاطب را جذب کند و صحنه‌ای بعد، به‌دلیل تصنع یا تأکید بیش‌ازحد بر هوشمندی، فاصله ایجاد کند. فیلم از همین رو اثری کم‌خطر و کاملاً هموار نیست؛ سلیقهٔ تماشاگر در پذیرش گفت‌وگوهای نامتعارف و لحن نمایشی‌اش نقش مهمی دارد.

آنچه برای یک بیننده ادااطواری است، ممکن است برای دیگری نشانهٔ سبکی باشد که عمداً از واقع‌گرایی فاصله می‌گیرد. جمع‌بندی «Our Lovers» کمدی عاشقانه‌ای نامتعارف است که از یک بازی ساده برای اندیشیدن به مرز میان بی‌قیدی و دلبستگی بهره می‌گیرد. فیلمنامه ایده‌ای جذاب دارد، دیالوگ‌هایش در لحظات موفق هم بامزه‌اند و هم تأمل‌برانگیز، و فضای تئاتری و تصویر زاراگوزا به فیلم هویتی مشخص می‌بخشند.

« با وجود این، زاراگوزا به اثر بافتی خاص می‌بخشد و از بی‌مکانیِ رایج در برخی کمدی‌های عاشقانه دورش می‌کند. »

جمع‌بندی

در عوض، کلام مصنوعی، خودآگاهیِ گاه خسته‌کننده و شیمی نه‌چندان پایدار زوج اصلی مانع می‌شوند که اثر همیشه به صمیمیت و روانی لازم برسد. این فیلم بیش از آنکه یک عاشقانهٔ بی‌نقص یا واقع‌گرا باشد، تجربه‌ای سبک‌پردازانه و نابرابر است؛ اثری که جذابیتش دقیقاً از همان ویژگی‌هایی می‌آید که ممکن است تماشاگر دیگری را پس بزند.

اگر مخاطب با لحن بازیگوش و نمایشی آن همراه شود، می‌تواند در آن رابطه‌ای متفاوت و چند لحظهٔ به‌یادماندنی بیابد؛ اگر نه، تصنعش به‌سرعت برجسته خواهد شد. «Our Lovers» در نهایت دربارهٔ این پرسش است که آیا می‌توان عشق را به بازی گرفت، بی‌آنکه بازی کم‌کم به چیزی واقعی تبدیل شود؛ پرسشی که فیلم با چابکی طرح می‌کند، هرچند پاسخ سینمایی‌اش همیشه به یک اندازه قانع‌کننده نیست.