نقد و بررسی
نقد Osaka Elegy | 1936
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
چهره‌ای تنها در شهر مدرن «مرثیهٔ اوساکا» ساختهٔ کنجی میزوگوچی، در ظاهر داستانی دربارهٔ زنی جوان است که برای نجات خانواده‌اش به تصمیمی دردناک تن می‌دهد؛ اما نیروی اصلی فیلم از پرسشی فراتر می‌آید: چرا فداکاری یک زن، در جامعه‌ای که از آن بهره می‌برد، به‌جای همدلی سزاوار سرزنش شمرده می‌شود؟
آیاکو، کارمند جوان مرکز تلفن، در برابر بدهی پدرش و نیازهای خانواده راهی را برمی‌گزیند که زندگی‌اش را دگرگون می‌کند. فیلم بی‌آن‌که او را قدیس یا قربانیِ بی‌اراده تصویر کند، به تماشاگر نشان می‌دهد انتخاب‌هایش در محدوده‌ای تنگ و نابرابر شکل گرفته‌اند. همین نگاه، اثر را از ملودرامی صرفاً اندوه‌بار به نقدی اجتماعی و اخلاقی بدل می‌کند.
میزوگوچی شهر را صرفاً پس‌زمینهٔ حوادث نمی‌گیرد. اوساکای فیلم، با محیط‌های کاری، خانه‌ها و فضاهای عمومی‌اش، جهانی است که در آن روابط اقتصادی و منزلت اجتماعی بر سرنوشت افراد سایه می‌اندازند. مدرنیته، با نشانه‌های نظم و پیشرفت، برای آیاکو آزادی به ارمغان نمی‌آورد؛ فقط صورت تازه‌ای به وابستگی و بهره‌کشی می‌بخشد.
در چنین فضایی، پول نه وسیله‌ای خنثی، بلکه نیرویی تعیین‌کننده است که بدن، آینده و آبروی زن را به موضوع معامله بدل می‌کند. «مرثیهٔ اوساکا» از این منظر، نه‌فقط دربارهٔ فقر، بلکه دربارهٔ قدرتی است که فقر به دیگران می‌دهد تا برای فرد فقیر تصمیم بگیرند. آیاکو؛ فداکاری، اراده و تناقض از مهم‌ترین امتیازهای فیلم، آن است که آیاکو را به نشانه‌ای ساده از پاکی یا رنج فرو نمی‌کاهد.
« همین نگاه، اثر را از ملودرامی صرفاً اندوه‌بار به نقدی اجتماعی و اخلاقی بدل می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
او تصمیم می‌گیرد، خطا می‌کند، امید می‌بندد و گاه در برابر کسانی که بر زندگی‌اش سلطه دارند مقاومت نشان می‌دهد. تصمیمش برای کمک به خانواده از سر ناآگاهی نیست؛ او هزینهٔ آن را می‌فهمد، اما در شرایطی قرار گرفته که گزینه‌های پیش رویش همگی آسیب‌زا هستند. فیلم از این راه میان «انتخاب» و «آزادی» فاصله می‌گذارد: آیاکو انتخاب می‌کند، ولی در جهانی که امکان انتخاب‌های امن و برابر را از او دریغ کرده است.
بازی ایسوزو یامادا ستون عاطفی و فکری اثر است. او رنج شخصیت را با نمایش‌های پرهیاهو بیان نمی‌کند؛ آنچه در چهره و حرکاتش می‌گذرد، بیشتر به خشم فروخورده، احتیاط و فرسودگی شباهت دارد. جزئیات بازی، تغییر تدریجی آیاکو را باورپذیر می‌سازد: زنی که ابتدا می‌کوشد با محاسبه و امید اوضاع را مهار کند، به‌تدریج درمی‌یابد که دیگران نه فداکاری‌اش را می‌فهمند و نه حاضرند مسئولیت پیامدهایش را بپذیرند.
یامادا به شخصیت نوعی سرسختی می‌بخشد که رنج را انکار نمی‌کند، اما اجازه هم نمی‌دهد تماشاگر او را تنها به رنجش تقلیل دهد. خانواده و اخلاق دوگانهٔ جامعه عنوان فیلم به‌خوبی با لحن آن سازگار است: این مرثیه نه برای یک عشق ازدست‌رفته، بلکه برای امکان زیستن با کرامت است. خانواده، که در روایت می‌توانست پناهگاه آیاکو باشد، به‌تدریج به نهادی بدل می‌شود که از فداکاری او سود می‌برد، اما وقتی بهای اجتماعی آن آشکار می‌شود، او را طرد می‌کند.
این وارونگی، یکی از تلخ‌ترین داوری‌های فیلم دربارهٔ اخلاق خانوادگی است. آیاکو برای دیگران هزینه می‌دهد، ولی هنگامی که نیازمند پذیرش و حمایت است، همان کسانی که از کمکش بهره‌مند شده‌اند، اعتبار و آبروی خود را مقدم می‌شمارند. فیلم در کنار این بی‌رحمی خانوادگی، معیارهای نابرابر مردان و زنان را نیز آشکار می‌کند.
« او تصمیم می‌گیرد، خطا می‌کند، امید می‌بندد و گاه در برابر کسانی که بر زندگی‌اش سلطه دارند مقاومت نشان می‌دهد. »
شخصیت‌ها و اجرا
مردانی که در موقعیت قدرت یا نفوذند، می‌توانند از نیاز مالی زن بهره ببرند و سپس از پذیرش پیامدهای رابطه کنار بکشند؛ در مقابل، زنی که در ساختار نابرابر گرفتار شده، به‌سرعت موضوع داوری اخلاقی می‌شود. نکتهٔ مهم آن است که میزوگوچی این نقد را معمولاً به خطابه‌ای مستقیم تبدیل نمی‌کند. تضاد میان آنچه مردان انجام می‌دهند و آنچه از زن انتظار دارند، خود به‌تنهایی کافی است تا ریاکاری نظم اجتماعی را عیان کند.
میزانسن و جغرافیای فشار زبان بصری فیلم، مکمل همین نگاه اجتماعی است. قاب‌های میزوگوچی اغلب شخصیت‌ها را در نسبت با فضا نشان می‌دهند؛ آدم‌ها در محیط‌هایی قرار دارند که بر آن‌ها مسلط به نظر می‌رسند، نه فضاهایی که آزادانه در آن‌ها حرکت کنند. فاصلهٔ دوربین از چهره‌ها، جای‌گیری سنجیدهٔ بازیگران و ترکیب‌بندی‌های چندلایه، گاه نوعی نظارهٔ سرد پدید می‌آورند.
این فاصله به معنای بی‌اعتنایی به آیاکو نیست؛ برعکس، تماشاگر را وامی‌دارد ببیند که گرفتاری او فقط روانی یا شخصی نیست، بلکه در معماری روابط و در نظم پیرامونش ریشه دارد. حرکت آرام دوربین و میزانسن‌های حساب‌شده، فشار اجتماعی را بدون توضیح‌های اضافی منتقل می‌کنند. قاب‌ها گاهی چنان تنظیم شده‌اند که گویی راه‌های خروج شخصیت از پیش محدود شده است.
شهر و فضاهای داخلی، به‌جای آن‌که پناهگاه باشند، امتداد همان مناسبات قدرت می‌شوند. تأثیر این شیوه در آن است که تنهایی آیاکو فقط در گفت‌وگوها بیان نمی‌شود؛ در فاصله‌اش از دیگران، در جایگاهش درون قاب و در احاطه‌شدنش به‌وسیلهٔ محیط نیز حضور دارد. فیلم از تصویر برای ساختن استدلال استفاده می‌کند، نه صرفاً برای زیبا کردن روایت.
« نکتهٔ مهم آن است که میزوگوچی این نقد را معمولاً به خطابه‌ای مستقیم تبدیل نمی‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
ملودرام و محدودیت‌های روایت با این همه، «مرثیهٔ اوساکا» از محدودیت‌های ملودرام مصون نیست. بعضی موقعیت‌ها و تقابل‌های اخلاقی به‌صورت مستقیم پیش می‌روند و فیلم گاه بر شدت مصیبت‌ها چنان تأکید می‌کند که ظرافت مشاهدهٔ اجتماعی‌اش برای لحظاتی زیر سایهٔ اثرگذاری عاطفی قرار می‌گیرد. تماشاگر ممکن است احساس کند روایت در برخی نقاط به‌جای اعتماد کامل به ابهام و سکوت، معنای رنج را بیش از اندازه برجسته می‌کند.
این صراحت، البته با سنت ملودرام و خشم اخلاقی اثر پیوند دارد؛ اما برای مخاطبی که به روایت‌های کم‌تأکیدتر خو گرفته، می‌تواند اندکی سنگین یا آشکار به نظر برسد. ریتم آرام فیلم نیز بخشی از همین تجربه است. مکث‌ها و حرکت سنجیدهٔ روایت، فرصت می‌دهند فشار موقعیت‌ها در ذهن ته‌نشین شود، ولی ممکن است برای برخی تماشاگران کش‌دار جلوه کند.
در کنار آن، شماری از شخصیت‌های فرعی بیش از آن‌که به زندگی مستقل و پیچیده‌ای دست یابند، در خدمت روشن‌کردن وضعیت آیاکو قرار می‌گیرند. این کمبود مانع از اثرگذاری کلی فیلم نمی‌شود، اما جهان اجتماعی آن را در بعضی نقاط ساده‌تر از آنچه می‌توانست باشد نشان می‌دهد. جایگاه اثر در سینمای میزوگوچی «مرثیهٔ اوساکا» در مسیر هنری میزوگوچی اثری مهم است؛ فیلمی که توجه او را به موقعیت زنان و فشارهای اجتماعی با زبانی بصری منضبط پیوند می‌دهد.
این اثر در کنار «خواهران گیون» از فیلم‌های شاخصی به شمار می‌رود که مسیر بعدیِ سینمای او را روشن می‌کنند: پرداختن به زنانی که در مناسبات اقتصادی و عاطفی گرفتارند و بررسی چگونگی تبدیل رنج فردی به مسئله‌ای اجتماعی. فیلم همچنین از مرحله‌ای در سینمای ژاپن حکایت دارد که ملودرام صوتی می‌توانست هم سرگرم‌کننده باشد و هم نقدی جدی بر ساختارهای قدرت عرضه کند.
« ملودرام و محدودیت‌های روایت با این همه، «مرثیهٔ اوساکا» از محدودیت‌های ملودرام مصون نیست. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
ارزش فیلم، با گذر زمان، تنها در موضوع آن خلاصه نمی‌شود. شیوهٔ ترکیب‌بندی و فاصله‌گذاری دوربین، شخصیت را از تماشای صرفاً شفقت‌آمیز دور می‌کند و به تماشاگر امکان می‌دهد شرایطی را ببیند که او را احاطه کرده‌اند. این رویکرد با بازی خویشتن‌دار یامادا هم‌افزایی دارد: فیلم به جای آن‌که رنج آیاکو را به منظره‌ای عاطفی برای مصرف تماشاگر تبدیل کند، او را انسانی با اراده و تناقض‌های واقعی نگه می‌دارد.
از همین رو، نقد اجتماعی اثر هنوز زنده است؛ زیرا به‌جای محکوم‌کردن یک فرد، سازوکاری را به پرسش می‌گیرد که قربانی را مسئول پیامدهای ستم می‌داند. جمع‌بندی «مرثیهٔ اوساکا» درامی تلخ دربارهٔ زنی است که برای خانواده‌اش دست به فداکاری می‌زند، اما در برابر همان جامعه‌ای که از او بهره برده، تنها می‌ماند.
قدرت فیلم از پیوند سه عنصر می‌آید: شخصیت‌پردازی پیچیدهٔ آیاکو، بازی پرجزئیات ایسوزو یامادا و میزانسن‌هایی که فشار اجتماعی را در خودِ تصویر مجسم می‌کنند. ملودرام گاه بیش از اندازه صریح می‌شود، ریتم آرام آن ممکن است صبر بخواهد و برخی چهره‌های فرعی پرداخت محدودی دارند؛ با این حال، این کاستی‌ها از نیروی اخلاقی و تصویری اثر نمی‌کاهند.
فیلمی که در سال ۱۹۳۶ ساخته شده، همچنان به‌واسطهٔ پرسشی دشوار در ذهن می‌ماند: وقتی جامعه از فداکاری یک زن سود می‌برد، چرا همان زن را سزاوار طردشدن می‌داند؟
« ارزش فیلم، با گذر زمان، تنها در موضوع آن خلاصه نمی‌شود. »
ثبت دیدگاه