نقد و بررسی
نقد عملیات اودسا (Operation Odessa) | 2018
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ماجرایی واقعی در هیئت تریلری جنایی «عملیات اودسا» به کارگردانی تیلر راسل، مستندی جنایی است که رویدادی چنان نامتعارف را روایت می‌کند که به‌سادگی می‌توان آن را طرح اولیهٔ یک فیلم داستانی پرهیجان پنداشت: همکاری سه مرد با پیشینه‌هایی متفاوت، در فضایی آکنده از فرصت‌طلبی و آشوب پس از فروپاشی شوروی، و تلاش برای فروش یک زیردریایی شوروی به کارتل کالی.
فیلم از همان ابتدا بر نیروی شگفتی‌آفرین این ماجرا تکیه می‌کند و تماشاگر را به جهانی می‌برد که در آن معامله‌های غیرقانونی، جاه‌طلبی شخصی و روابط زیرزمینی به شکلی نامنتظر در هم می‌آمیزند. جاذبهٔ اصلی اثر، صرفاً بزرگی یا عجیب‌بودن معامله نیست؛ بلکه برخورد سه جهان متفاوت است: تبهکار روس، خوش‌گذران میامی و جاسوس کوبایی.
هر یک با زبان، عادت‌ها و انگیزه‌هایی خاص وارد این همراهی می‌شوند. مستند از تضاد میان شخصیت‌هایشان نیروی دراماتیک می‌گیرد و نشان می‌دهد که چگونه جاه‌طلبی مشترک می‌تواند آدم‌هایی با پیشینه‌های ناهمگون را موقتاً در یک مسیر قرار دهد. شخصیت‌هایی میان واقعیت و افسانه محور انسانی فیلم سه شخصیت اصلی‌اند؛ مردانی که روایت‌هایشان گاه چنان نمایشی و پراغراق به نظر می‌رسد که مرز میان خاطره، خوداسطوره‌سازی و بازگویی دقیق رخدادها مبهم می‌شود.
« هر یک با زبان، عادت‌ها و انگیزه‌هایی خاص وارد این همراهی می‌شوند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
آن‌ها نه فقط دربارهٔ یک معاملهٔ جنایی، بلکه دربارهٔ شیوهٔ زیستن خود حرف می‌زنند: خطرپذیری، پول، لذت، وفاداری و بازی‌دادن دیگران. همین حضور پررنگ و بی‌واسطه، مستند را زنده می‌کند؛ شخصیت‌ها از خلال رفتار و لحن خودشان به اندازهٔ اطلاعاتی که ارائه می‌کنند، توجه‌برانگیزند. بااین‌حال، همین ویژگی به نقطه‌ضعف فیلم نیز بدل می‌شود.
بسیاری از روایت‌ها از زبان کسانی می‌آیند که خود در مرکز ماجرا بوده‌اند و آشکارا دوست دارند نقش خویش را در آن بزرگ و جذاب جلوه دهند. فیلم گاهی بیش از اندازه به کاریزما و ادعاهای آنان اعتماد می‌کند و پرسش انتقادی دربارهٔ دقت جزئیات یا انگیزهٔ راویان را به حاشیه می‌راند. نتیجه آن است که تماشاگر ممکن است بیش از آنکه شاهد بازسازی سنجیدهٔ واقعیت باشد، شنوندهٔ داستان‌گویی‌هایی شود که هر کدام برای تصاحب روایت رقابت می‌کنند.
ریتمی تند و ساختاری پرتحرک تدوین اثر با شتابی حساب‌شده پیش می‌رود. اطلاعات تازه، تغییر مسیرها و خاطرات شخصیت‌ها پیاپی وارد روایت می‌شوند و فیلم می‌کوشد از دل مجموعه‌ای پیچیده از اشخاص و معاملات، خطی روشن و سرگرم‌کننده بسازد. این انتخاب، به‌ویژه در بخش‌هایی که ماجرا گسترش می‌یابد، به حفظ کشش کمک می‌کند.
« بااین‌حال، همین ویژگی به نقطه‌ضعف فیلم نیز بدل می‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
«عملیات اودسا» به‌ندرت اجازه می‌دهد روایت برای مدتی طولانی در یک نقطه متوقف بماند؛ هر حکایت، سرنخی برای حکایت بعدی می‌شود. این شتاب، اما همیشه به سود اثر نیست. گذر سریع از موقعیت‌ها گاهی مانع مکث و تأمل می‌شود و پیچیدگی‌های سیاسی، اقتصادی و انسانی ماجرا فرصت کافی برای روشن‌شدن پیدا نمی‌کنند.
فیلم به روایت یک عملیات پرماجرا وفادار می‌ماند، اما در بعضی لحظات از بررسی عمیق‌تر زمینه‌ها فاصله می‌گیرد. در نتیجه، تماشاگر ممکن است رخدادها را دنبال کند بی‌آنکه به‌تمامی دریابد چه نیروهایی آن‌ها را ممکن ساخته‌اند یا هر تصمیم چه پیامدهایی برای افراد و جوامع پیرامون داشته است. آرشیو، بازسازی و زبان بصری تصاویر آرشیوی و بازسازی‌ها بخش مهمی از جهان دیداری فیلم را شکل می‌دهند.
تدوین میان مصاحبه‌ها، عکس‌ها و نماهای آرشیوی حرکت می‌کند و با انتخاب‌هایی پرانرژی، حال‌وهوای دههٔ نود و فضای پرزرق‌وبرق میامی را تداعی می‌کند. این زبان بصری با موضوع اثر هم‌خوان است: جهانی که در آن خطر، ثروت و نمایش بیرونی به‌هم گره خورده‌اند. فیلم از ظاهر خود استفاده می‌کند تا ماجرا را نه صرفاً به‌صورت گزارشی تاریخی، بلکه به شکل تریلری مستند عرضه کند.
« فیلم به روایت یک عملیات پرماجرا وفادار می‌ماند، اما در بعضی لحظات از بررسی عمیق‌تر زمینه‌ها فاصله می‌گیرد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اما تأکید مداوم بر جلوه‌های جذاب گاه توجه را از خود موضوع منحرف می‌کند. تصاویر آرشیوی تکرارشونده و بازسازی‌هایی که بیشتر به ساختن حال‌وهوا می‌پردازند تا افزودن اطلاعات، ممکن است پس از مدتی حس تصنع ایجاد کنند. موسیقی پرتحرک نیز تنش و هیجان را تقویت می‌کند، ولی در برخی لحظات چنان بر روایت مسلط می‌شود که تماشاگر احساس می‌کند فیلم می‌خواهد به جای آنکه اجازه دهد واقعیتِ ماجرا اثر بگذارد، پیوسته بر هیجان آن تأکید کند.
تعلیق روایی و مسئلهٔ حقیقت فیلم به‌خوبی از این نکته بهره می‌برد که روایت یک معاملهٔ جنایی بزرگ، خودبه‌خود ظرفیت تعلیق دارد. تماشاگر می‌خواهد بداند همکاری چگونه شکل گرفت، اعتماد میان اعضای گروه تا کجا دوام آورد و هر شخصیت چه برداشتی از اتفاقات دارد. «عملیات اودسا» پاسخ‌ها را به‌تدریج عرضه می‌کند و با تغییر زاویهٔ روایت، ماجرا را از قالب گزارشی خطی بیرون می‌آورد.
در این معنا، اثر بیش از آنکه صرفاً گردآوری اطلاعات باشد، طراحی روایی آگاهانه‌ای دارد. بااین‌حال، همین طراحی گاهی میان جذابیت داستان و مسئولیت مستندنگاری تنشی پدید می‌آورد. وقتی روایت بر خاطرات پرشور و بازگویی‌های شخصی متکی است، لازم است فاصله‌ای روشن میان آنچه قابل اثبات است و آنچه از نگاه راویان نقل می‌شود برقرار بماند.
« اما تأکید مداوم بر جلوه‌های جذاب گاه توجه را از خود موضوع منحرف می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
فیلم همیشه این فاصله را به‌اندازهٔ کافی برجسته نمی‌کند. ازاین‌رو، بخشی از جذابیت آن از ابهام می‌آید، اما همان ابهام می‌تواند اعتماد تماشاگر به تمام جزئیات روایت را محدود سازد. جرم، خشونت و پیامدهای مغفول یکی از محدودیت‌های مهم اثر، نحوهٔ برخوردش با پیامدهای انسانی جرم است. فیلم به اندازهٔ کافی بر خطرها، آسیب‌ها و هزینه‌هایی که فعالیت‌های جنایی برای دیگران به همراه دارد درنگ نمی‌کند.
تمرکز اصلی بر جسارت و پیچیدگی نقشه و شخصیت‌های محوری است؛ همین تمرکز، ماجرا را پرکشش می‌سازد، اما ممکن است ناخواسته مجرمان را در هیئتی سرگرم‌کننده و حتی تحسین‌برانگیز عرضه کند. این مسئله به‌ویژه از آن رو اهمیت دارد که لحن شوخ و پرتحرک اثر، فاصله‌ای میان هیجان روایت و واقعیت خشونت‌بار جهان زیرزمینی ایجاد می‌کند.
فیلم لزوماً در پی ستایش شخصیت‌هایش نیست، اما گاه چنان مجذوب شوخ‌طبعی و بی‌باکی آنان می‌شود که پیامدهای گسترده‌تر فعالیتشان به حاشیه می‌رود. تماشاگر منتقد می‌تواند از خود بپرسد آیا فیلم صرفاً جذابیت یک ماجرای غیرعادی را ثبت می‌کند یا با شیوهٔ روایتش به افسانه‌سازی پیرامون کسانی کمک می‌کند که در مرکز آن قرار داشته‌اند.
« فیلم همیشه این فاصله را به‌اندازهٔ کافی برجسته نمی‌کند. »
جمع‌بندی
جمع‌بندی «عملیات اودسا» مستندی سرگرم‌کننده، پرانرژی و سرشار از شخصیت‌های به‌یادماندنی است؛ اثری که موضوعی شگفت‌آور را با ریتمی سریع و زبان بصری پرزرق‌وبرق به روایتی پرکشش تبدیل می‌کند. جذابیت آن بیش از هر چیز از برخورد سه شخصیت اصلی، تضاد جهان‌هایشان و زنجیرهٔ رخدادهای نامنتظر می‌آید.
برای علاقه‌مندان به مستندهای جنایی و داستان‌های واقعیِ آمیخته با ماجراجویی، تماشای آن تجربه‌ای گیرا فراهم می‌کند. در سوی دیگر، تکیهٔ پررنگ بر روایت‌های خودستایانه، شتاب در عبور از زمینه‌ها و کم‌رنگ‌ماندن پیامدهای انسانی جرم، مانع می‌شود فیلم به بررسی عمیق‌تری از حقیقت و مسئولیت برسد.
اثر در ساختن هیجان موفق‌تر از سنجش انتقادی شخصیت‌هایش است. بااین‌همه، همین نابرابری میان جذابیت افسانه‌وار ماجرا و پرسش‌های حل‌نشدهٔ آن، «عملیات اودسا» را به مستندی قابل‌بحث بدل می‌کند: فیلمی که سرگرم می‌کند، اما تماشاگر را وا‌می‌دارد دربارهٔ فاصلهٔ میان روایت پرزرق‌وبرق و واقعیت پشت آن بیندیشد.
« جذابیت آن بیش از هر چیز از برخورد سه شخصیت اصلی، تضاد جهان‌هایشان و زنجیرهٔ رخدادهای نامنتظر می‌آید. »
ثبت دیدگاه