وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

یادداشت درباره عنوان و هویت فیلم عنوان «One Way or Another» به چند فیلم اشاره می‌کند؛ اما خلاصه‌ای که در پرسش آمده، به‌روشنی با فیلم ایتالیایی «Todo modo» ساختهٔ الیو پتری در سال ۱۹۷۶ مطابقت دارد. این فیلم گاه با عنوان انگلیسی «One Way or Another» نیز شناخته می‌شود. بنابراین نقد پیش‌رو دربارهٔ همان اثر پتری است، نه فیلم کوبایی «De cierta manera» که با همین عنوان انگلیسی در برخی منابع معرفی شده است.

«Todo modo» اقتباسی آزاد از رمانی به همین نام نوشتهٔ لئوناردو شاشا است و گیتاری از سیاست‌مداران حزب دموکرات مسیحی ایتالیا را در یک خلوتگاه مذهبی و پررمز و راز گرد هم می‌آورد. آیین توبه به‌مثابه نمایش قدرت در مرکز فیلم، گردهمایی سه‌روزهٔ چهره‌های بانفوذ سیاسی قرار دارد؛ مجلسی که ظاهراً برای تأمل معنوی و حساب‌کشی از خویشتن برپا شده، اما در عمل به فرصتی برای بازآرایی مناسبات قدرت بدل می‌شود.

شرکت‌کنندگان از گناه و مسئولیت سخن می‌گویند، بی‌آن‌که به‌سادگی حاضر باشند امتیازهای خود را واگذار کنند. همین تناقض، سرچشمهٔ طنز تلخ فیلم است: آیین اخلاقی، به‌جای آن‌که وجدان را بیدار کند، می‌تواند پوششی آراسته برای تداوم منفعت باشد. پتری این دوگانگی را با توضیح‌های صریح و مستقیم صرفاً گزارش نمی‌کند؛ آن را در رفتارها، تشریفات، رقابت‌های پنهان و زبان حساب‌شدهٔ شخصیت‌ها می‌نشاند.

سیاست‌مداران، حتی در خلوتی که قرار است آنان را از جهان روزمره جدا کند، از بازی قدرت بیرون نمی‌روند. برعکس، مناسک مذهبی نیز به بخشی از همان بازی بدل می‌شوند: اعتراف، طلب بخشایش و مراقبه، همه امکان می‌یابند تا به ابزارهایی برای حفظ نظم موجود تبدیل شوند. از این منظر، فیلم نه‌فقط فساد چند فرد، بلکه سازوکاری را هدف می‌گیرد که در آن زبان فضیلت می‌تواند خدمتگزار قدرت شود.

« این فیلم گاه با عنوان انگلیسی «One Way or Another» نیز شناخته می‌شود. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

خلوتگاه؛ معماریِ محصورشدن فضای فیلم نقشی اساسی در ساختن معنای آن دارد. ساختمان محل گردهمایی، با راهروها و فضاهای بسته‌اش، پناهگاهی امن و آرام نیست؛ بیشتر به محفظه‌ای می‌ماند که شخصیت‌ها را از جهان بیرون جدا می‌کند و آنان را در برابر یکدیگر قرار می‌دهد. محیط، هم آسایشگاه است و هم زندان: مکانی برای عقب‌نشینی از بحران‌های عمومی، اما در همان حال صحنه‌ای که اضطراب و رقابت در آن تشدید می‌شود.

این معماریِ سرد و سنگین، به تعلیق فیلم نیز یاری می‌رساند. رخدادهای مرموز یکی پس از دیگری، جمع حاضر را از اطمینان ظاهری تهی می‌کنند؛ بااین‌حال، فیلم علاقه‌ای ندارد که همه‌چیز را به معمایی جنایی با پاسخ‌های روشن و قاطع فروبکاهد. پرسش مهم‌تر این است که خشونت در چه بستری امکان ظهور می‌یابد و چه چیزی در مناسبات این افراد چنان فرسوده شده که هراس، بدگمانی و بی‌اعتمادی به بخشی از زندگی جمعی‌شان بدل شده است.

ساختمانِ بسته، به تصویری فشرده از جامعه‌ای تبدیل می‌شود که قدرت در آن هم پناهگاه می‌سازد و هم راه خروج را می‌بندد. طنز سیاه و هجو سیاسی «Todo modo» نقد سیاسی خود را در قالب هجو و گروتسک پیش می‌برد. شخصیت‌ها گاه آن‌چنان اغراق‌آمیز و تشریفات آن‌قدر نامأنوس‌اند که فیلم از واقع‌گرایی متعارف فاصله می‌گیرد؛ اما این اغراق، فاصله‌ای امن میان اثر و واقعیت نمی‌سازد.

برعکس، امر سیاسی را عریان‌تر می‌کند. وقتی رفتار صاحبان قدرت به نمایشی مضحک و آیینی بدل می‌شود، خندهٔ تماشاگر با آسودگی همراه نیست؛ زیرا پشت مضحکه، جدیتی هولناک پنهان است: آدم‌هایی که دربارهٔ سرنوشت جامعه تصمیم می‌گیرند، ممکن است اخلاق را همچون وسیله‌ای برای چانه‌زنی به کار بگیرند.

« خلوتگاه؛ معماریِ محصورشدن فضای فیلم نقشی اساسی در ساختن معنای آن دارد. »

شخصیت‌ها و اجرا

این رویکرد در فضای تاریخی ایتالیا و نقدِ طبقهٔ سیاسی حاکم ریشه دارد. فیلم، حلقهٔ رهبران و وابستگان حزب دموکرات مسیحی را به هیئتی تمثیلی بدل می‌کند؛ هیئتی که در آن محاسبهٔ منافع، ترس از ازدست‌دادن نفوذ و کوشش برای تثبیت جایگاه، زیر پوشش نظم و مسئولیت عمومی جریان دارد. هجو پتری، ازاین‌رو، صرفاً شوخی با چهره‌های بانفوذ نیست؛ حمله‌ای است به منطق سیاسی‌ای که می‌کوشد اقتدار را طبیعی، اخلاقی و گریزناپذیر جلوه دهد.

بازیگری و کشمکش‌های پنهان بازی‌های فیلم به این جهانِ سرشار از نقش‌بازی‌کردن و پنهان‌کاری نیروی چشمگیری می‌بخشند. مارچلو ماسترویانی در نقش دون گائتانو، چهره‌ای دوپهلو می‌سازد: مردی که در ظاهر جایگاه راهنمای معنوی را دارد، اما حضورش در جمع به‌سادگی در قالب کشیشی آرام و بی‌طرف نمی‌گنجد.

او با وقار، نگاه نافذ و لحن کنترل‌شده‌اش، فضای صحنه را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ گویی مناسک نه فقط برای تطهیر سیاست‌مداران، بلکه برای نمایش اقتدار خود او نیز برپا شده است. در برابر او، جان ماریا وولونته در نقش رهبر سیاسیِ محوری، حضوری سخت و فرمان‌فرما دارد. بازی او از جنس نمایش احساسات آشکار نیست؛ تنش در مکث‌ها، نگاه‌ها و شیوهٔ کنترل گفت‌وگوها خود را نشان می‌دهد.

رویارویی این دو بازیگر، فیلم را به میدان کشمکش دو گونه اقتدار بدل می‌کند: اقتدار دینی و اقتدار سیاسی. در پیرامون آن‌ها نیز دیگر چهره‌ها صرفاً سیاهی‌لشکر نیستند؛ هرکدام سهمی از ترس، فرصت‌طلبی، رقابت و تظاهر را با خود می‌آورند. جمع بازیگران، در کنار هم، تصویری از گروهی می‌سازد که اعضایش پیوسته در حال سنجیدن یکدیگرند و کمتر می‌توانند بی‌نقاب ظاهر شوند.

« این رویکرد در فضای تاریخی ایتالیا و نقدِ طبقهٔ سیاسی حاکم ریشه دارد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

ریتم و دشواری‌های روایت ریتم فیلم سنجیده اما عامدانه ناآرام است. اثر میان گفت‌وگوهای سیاسی، آیین‌های معنوی، لحظه‌های هجوآمیز و تعلیق جنایی حرکت می‌کند و از یک‌دستیِ روایت کلاسیک فاصله می‌گیرد. این ساختار، بی‌قراری جهان فیلم را بازتاب می‌دهد: هیچ گفت‌وگویی به‌تمامی خصوصی نیست، هیچ آیینی از سیاست جدا نمی‌ماند و هیچ رخداد مرموزی صرفاً کارکرد سرگرم‌کننده ندارد.

در نتیجه، تعلیق نه فقط از پرسش «چه رخ خواهد داد؟»، بلکه از پرسش‌های اخلاقی و سیاسیِ بی‌پاسخ نیز تغذیه می‌کند. بااین‌همه، همین چندلایگی می‌تواند برای بخشی از مخاطبان ناپیوسته یا دشوار جلوه کند. گفت‌وگوهای صریح دربارهٔ قدرت و اخلاق گاه از دل موقعیت بیرون می‌آیند، اما در بعضی لحظه‌ها چنان مستقیم و توضیحی‌اند که فیلم به‌جای اعتماد به تصویر و کنش، معنای خود را با کلام بازگو می‌کند.

همچنین، اگر انتظار از فیلم یک معمای جناییِ منسجم با ضرباهنگ پیوسته باشد، مکث‌های تمثیلی و گفت‌وگوهای طولانی ممکن است از شتاب روایت بکاهند. این ناهمواری، بخشی از جسارت اثر است، اما همواره بی‌هزینه نیست. جایگاه عنصر انسانی در جهان سیاسی در فیلمی که عمدهٔ نیروی خود را صرف هجو قدرت و مناسک آن می‌کند، شخصیت‌ها بیشتر همچون اجزای یک دستگاه سیاسی دیده می‌شوند تا انسان‌هایی که زندگی عاطفیِ مستقلی در بیرون از آن دستگاه دارند.

این انتخاب با ماهیت تمثیلی اثر سازگار است: تمرکز اصلی بر رابطهٔ خصوصی یا تحول روان‌شناختی فردی نیست، بلکه بر جمعی است که اخلاق و روابط انسانی را نیز به منطق نفوذ و مصلحت آلوده کرده است. بااین‌حال، همین غلبهٔ ایده بر صمیمیت می‌تواند فاصله‌ای عاطفی میان تماشاگر و شخصیت‌ها ایجاد کند.

« ریتم و دشواری‌های روایت ریتم فیلم سنجیده اما عامدانه ناآرام است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فیلم کمتر می‌کوشد به زندگی درونی آنان مجال گسترش بدهد؛ بیشتر می‌خواهد آنان را در مقام نشانه‌هایی از سازوکار قدرت به تماشا بگذارد. بنابراین، قوت اثر در تیزی نگاه سیاسی آن است و محدودیتش نیز تا اندازه‌ای در همین‌جا قرار دارد: شخصیت‌ها گاه بیش از آن‌که فردهایی با تناقض‌های شخصی باشند، صورت‌هایی از فساد، نفوذ و تظاهر به نظر می‌رسند.

جمع‌بندی «Todo modo» اثری سیاسی، تلخ و خفقان‌آور است که آیین معنوی را به صحنهٔ نمایش قدرت بدل می‌کند و با زبانی گروتسک، از سازوکارهای فساد و خودتبرئه‌گری پرده برمی‌دارد. طراحی فضای بسته، بازی‌های پرتنش و پیوند میان تعلیق جنایی و تمثیل سیاسی، فیلم را به تجربه‌ای متمایز و ماندگار تبدیل می‌کنند.

در مقابل، ریتم ناهموار و گفتارهای گاه بیش‌ازحد توضیحی، از روانی روایت می‌کاهند و غلبهٔ ایده‌های اجتماعی ممکن است مجال همدلی عاطفی را محدود کند. بااین‌حال، پتری در ساختن جهانی موفق است که در آن توبه و قدرت، اخلاق و منفعت، و هراس و نمایش از یکدیگر جدایی‌پذیر نیستند؛ جهانی که تلخی‌اش نه از افشای رازها، بلکه از آشناییِ هولناک منطق آن سرچشمه می‌گیرد.