نقد و بررسی
نقد یک روز از دیروز؛ پیتر بوگدانوویچ و سینمای گمشدهٔ آمریکا (One Day Since Yesterday: Peter Bogdanovich & the Lost American Film) | 2014
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
مستندی درباره فیلمی که از یاد نرفت «One Day Since Yesterday: Peter Bogdanovich & the Lost American Film» ساختهٔ Bill Teck، مستندی دربارهٔ یک فیلمِ گم‌شده به معنای معمول کلمه نیست؛ موضوعش اثری است که در حاشیهٔ تاریخ اکران و حافظهٔ عمومی قرار گرفت، اما برای سازنده‌اش و گروهی از سینماگران، ارزشی عمیق و ماندگار داشت.
فیلم با تمرکز بر «They All Laughed» و سال‌های دشوار زندگی Peter Bogdanovich، به تلاقی هنر و سوگ، عشق و خاطره می‌پردازد. نتیجه، هم روایتی شخصی از یک بحران حرفه‌ای است و هم تأملی بر این پرسش که چه چیزی یک اثر را از فراموشی نجات می‌دهد. پیرنگی که از پشت صحنه آغاز می‌شود مستند، به‌جای آنکه صرفاً مسیر ساخت «They All Laughed» را به شکل گزارشی خطی بازگو کند، آن را در بستر زندگی و موقعیت حرفه‌ای Bogdanovich قرار می‌دهد.
قتل Dorothy Stratten، بازیگر فیلم، در دورهٔ پس‌تولید، ضایعه‌ای بود که بر فضای اثر و تجربهٔ کارگردان سایه انداخت. سپس تصمیم استودیو برای کنار گذاشتن فیلم، بحران را از حوزهٔ عاطفی به قلمرو اقتصادی و حرفه‌ای کشاند. Bogdanovich برای آنکه فیلم به تماشاگر برسد، حقوق آن را بازخرید کرد و خود برای توزیعش هزینه‌ای سنگین پذیرفت.
« سپس تصمیم استودیو برای کنار گذاشتن فیلم، بحران را از حوزهٔ عاطفی به قلمرو اقتصادی و حرفه‌ای کشاند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این زنجیرهٔ رخدادها به مستند نیروی دراماتیک می‌بخشد، بی‌آنکه به افشای پایان یا پیچش روایی نیاز داشته باشد. اهمیت این انتخاب در آن است که «فیلمِ نادیده‌گرفته‌شده» صرفاً بهانه‌ای برای ستایش گذشته نیست. سرنوشت آن، در روایت Teck، به آزمونی برای ارادهٔ هنرمند بدل می‌شود: تا کجا می‌توان به اثری وفادار ماند، وقتی بازار و نهادهای حرفه‌ای آن را کنار می‌زنند؟
مستند پاسخ قطعی و نظری نمی‌دهد؛ در عوض، تجربهٔ Bogdanovich را پیش چشم می‌گذارد و اجازه می‌دهد مخاطب هزینه‌های این وفاداری را بسنجد. Bogdanovich؛ هنرمند، خاطره‌گو و شخصیت روایت مرکز ثقل اثر، حضور Bogdanovich است؛ فیلم‌سازی که در اینجا تنها موضوع گفت‌وگو نیست، بلکه راوی اصلی تجربهٔ خویش نیز هست.
جذابیت مستند از فاصلهٔ میان دو چهره پدید می‌آید: کارگردانی که با شور و اطمینان از سینما سخن می‌گوید، و انسانی که با پیامدهای فقدان و شکست روبه‌رو شده است. خاطرات او، هنگامی که دربارهٔ Stratten و «They All Laughed» سخن می‌گوید، از اطلاعات صرف فراتر می‌روند و نوعی ثبت عاطفی می‌شوند.
« این زنجیرهٔ رخدادها به مستند نیروی دراماتیک می‌بخشد، بی‌آنکه به افشای پایان یا پیچش روایی نیاز داشته باشد. »
شخصیت‌ها و اجرا
بااین‌حال، همین نزدیکی گاه مرز میان روایت و خودروایت‌گری را باریک می‌کند. مخاطب بیش از آنکه با فاصله‌ای انتقادی به Bogdanovich بنگرد، به جهان‌بینی او نزدیک می‌شود؛ به جهانی که در آن عشق به سینما، خاطره و وفاداری به گذشته درهم تنیده‌اند. این نزدیکی، مستند را صمیمی می‌کند، اما در عین حال پرسش‌هایی دربارهٔ انتخاب و وزن دادن به صداها برمی‌انگیزد: آیا روایت به اندازهٔ کافی از موضوع خود فاصله می‌گیرد تا تناقض‌ها را نیز ببیند؟
صدای شاهدان و حافظهٔ جمعی یکی از امتیازهای اثر، بهره‌گیری از گفت‌وگو با خانواده، همکاران، بازیگران، منتقدان و فیلم‌سازانی است که به شکلی با Bogdanovich یا فیلم مورد بحث پیوند داشته‌اند. حضور چهره‌هایی چون Jeff Bridges، Quentin Tarantino، Wes Anderson و Noah Baumbach، در کنار اعضای خانواده و نزدیکان Stratten، به مستند بافتی چندصدایی می‌دهد.
این گواهی‌ها، در بهترین لحظات، خاطره را از انحصار یک نفر بیرون می‌آورند و نشان می‌دهند که آثار سینمایی چگونه در ذهن دیگران ادامهٔ حیات می‌یابند. ارزش این مصاحبه‌ها فقط در اعتبار نام‌ها نیست. هر شاهد از زاویه‌ای متفاوت به فیلم و سازنده‌اش نزدیک می‌شود: یکی از جنبهٔ حرفه‌ای، دیگری از تجربهٔ شخصی، و گروهی دیگر از تأثیر هنری «They All Laughed».
« بااین‌حال، همین نزدیکی گاه مرز میان روایت و خودروایت‌گری را باریک می‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
همین تفاوت دیدگاه‌ها به روایت جان می‌بخشد. البته وزن عاطفی گفت‌وگوها گاهی به ستایش نزدیک می‌شود و کمتر مجال می‌دهد که داوری‌های تحلیلی دربارهٔ خود فیلم یا جایگاهش در کارنامهٔ Bogdanovich به‌طور مستقل گسترش یابند. زبان مستند و ریتم روایت Bill Teck مواد آرشیوی و گفت‌وگوهای تازه را در ساختاری می‌چیند که بر خاطره و تأمل تکیه دارد.
حاصل، بیش از آنکه پژوهشی دانشگاهی یا تاریخ‌نگاری جامع باشد، پرتره‌ای شخصی از یک فیلم‌ساز در دوره‌ای تعیین‌کننده از زندگی اوست. تدوین، میان اکنونِ مصاحبه‌ها و گذشتهٔ بازسازی‌شده رفت‌وآمد می‌کند و از این راه، حس بازگشت به زمانی را می‌سازد که هنوز پیامدهای رخدادها کاملاً روشن نبودند.
این انتخاب در بخش‌هایی مؤثر است؛ مکث‌ها و بازگشت‌های روایی به مخاطب فرصت می‌دهند سنگینی سوگ و دشواری تصمیم‌ها را دریابد. اما همین مکث‌ها گاه به کندی می‌انجامند. برخی نکته‌ها چند بار با صورت‌بندی‌های نزدیک تکرار می‌شوند و جریان روایت را از حرکت بازمی‌دارند. ریتم سنجیدهٔ فیلم، بنابراین، هم فضیلت آن است و هم محدودیتش: به تأمل مجال می‌دهد، ولی همیشه نمی‌تواند تأمل را به پیشروی دراماتیک تبدیل کند.
« همین تفاوت دیدگاه‌ها به روایت جان می‌بخشد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
نوستالژی و فاصلهٔ انتقادی لحن نوستالژیک مستند با موضوعش تناسب دارد. فیلم دربارهٔ اثری است که برای سازنده و شماری از دوستدارانش معنایی فراتر از موفقیت تجاری داشته و به همین دلیل، یادآوری آن ناگزیر با دلبستگی همراه است. این شور، بخش مهمی از کشش اثر را می‌سازد؛ مخاطب می‌فهمد چرا گروهی از فیلم‌سازان حاضرند از فیلمی دفاع کنند که در زمان خود فرصت مناسبی برای دیده‌شدن نیافت.
اما ستایش، گاه جای تحلیل را می‌گیرد. مستند بیشتر به اهمیت عاطفی و معنای شخصی «They All Laughed» علاقه‌مند است تا بررسی دقیق زیبایی‌شناسی آن، نقاط ضعفش یا جایگاهش در تحولات سینمای آمریکا. زمینهٔ گسترده‌تر صنعت فیلم و مناسباتی که در آن تصمیم استودیو شکل گرفت، نیز به اندازه‌ای که می‌توان انتظار داشت بسط نمی‌یابد.
در نتیجه، اثر تصویری پرحرارت اما محدود از موضوع ارائه می‌کند: برای شناخت تجربهٔ Bogdanovich غنی است، اما برای فهم همهٔ زمینه‌های تاریخی و صنعتیِ سرنوشت فیلم، کفایت نمی‌کند. سوگ، عشق و معنای نجات یک اثر در لایهٔ عمیق‌تر، مستند دربارهٔ این است که هنر چگونه با فقدان پیوند می‌خورد. «They All Laughed» برای Bogdanovich تنها محصولی سینمایی نیست؛ اثری است که خاطرهٔ Stratten و دوره‌ای از زندگی او را در خود نگه می‌دارد.
« نوستالژی و فاصلهٔ انتقادی لحن نوستالژیک مستند با موضوعش تناسب دارد. »
جمع‌بندی
از همین رو، تلاش برای رساندن فیلم به مخاطب، هم اقدامی حرفه‌ای است و هم کنشی عاطفی. این دو انگیزه در روایت از هم جدا نمی‌شوند و همین درهم‌تنیدگی به فیلم کیفیتی اندوهگین و انسانی می‌بخشد. بااین‌همه، مستند از خطر رمانتیک‌کردن این پیوند کاملاً دور نمی‌ماند. وقتی نجات یک فیلم به نشانهٔ وفاداری و عشق بدل می‌شود، ممکن است پیچیدگی‌های تجربهٔ سوگ و پیامدهای واقعی تصمیم‌های مالی و حرفه‌ای در سایه قرار گیرند.
ارزش اثر در آن است که این تنش را، حتی اگر همیشه به‌طور انتقادی واکاوی‌اش نکند، محسوس می‌سازد. جمع‌بندی «One Day Since Yesterday» مستندی صمیمی و خوش‌ساخت دربارهٔ Peter Bogdanovich، «They All Laughed» و پیوند دردناک میان اثر هنری و زندگی شخصی است. گفت‌وگوهای دست‌اول، خاطرات زنده و علاقهٔ آشکار سازندگان به سینما، آن را به روایتی گیرا تبدیل می‌کنند؛ روایتی که به‌جای عرضهٔ یک تاریخ جامع، بر تجربه‌ای انسانی و فردی تمرکز دارد.
کندی و تکرار در بعضی بخش‌ها، همراه با غلبهٔ لحن نوستالژیک و کمبود زمینه‌پردازی گسترده‌تر، از توان تحلیلی آن می‌کاهد. با وجود این محدودیت‌ها، مستند به‌خوبی نشان می‌دهد که گاه سرنوشت یک فیلم فقط با اکران یا فروشش سنجیده نمی‌شود؛ گاهی ارزش آن را خاطره‌هایی تعیین می‌کنند که در ذهن سازندگان و تماشاگرانش باقی می‌مانند.
« از همین رو، تلاش برای رساندن فیلم به مخاطب، هم اقدامی حرفه‌ای است و هم کنشی عاطفی. »
ثبت دیدگاه