نقد و بررسی
نقد نیر: اتوماتا نسخه ۱.۱ ای (NieR:Automata Ver1.1a) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جهانِ پس از انسان «NieR:Automata Ver1.1a» با تصویری آشنا از آینده‌ای ویران آغاز می‌شود: زمین به میدان جنگ ماشین‌ها و اندرویدها بدل شده و انسان‌ها، دور از سیارهٔ خود، امید بازپس‌گیری آن را به نیروهای یورها سپرده‌اند. اما این جنگ در روایت سریال صرفاً نبردی نظامی برای بازپس‌گرفتن سرزمین نیست؛ بستری است برای پرسش از معنای زندگی، اختیار و هویتی که شاید نه به خاستگاه موجود، بلکه به تجربه‌ها و انتخاب‌هایش وابسته باشد.
سریال از همان ابتدا وعدهٔ یک ماجراجویی علمی‌تخیلی پرتحرک را می‌دهد، اما به‌تدریج نشان می‌دهد که علاقهٔ اصلی‌اش به جای پیروزی در میدان، در فهمیدنِ معنای ادامه‌دادن است. اقتباسی که به بازگویی بسنده نمی‌کند این مجموعه بر پایهٔ بازی «NieR:Automata» ساخته شده و یوکو تارو، خالق اثر اصلی، در نوشتن آن همکاری داشته است.
بااین‌حال، انیمه صرفاً نسخه‌ای تصویری از رویدادهای بازی نیست. داستان با همان شخصیت‌ها و جهان آشنا پیش می‌رود، اما در جاهایی زاویهٔ دیدش را عوض می‌کند و به شخصیت‌ها و رویدادهایی می‌پردازد که در قالب بازی مجال حضور یا گسترش یکسانی نداشتند. نتیجه، اقتباسی است که می‌کوشد برای خود هویتی مستقل بسازد؛ هم برای مخاطب آشنا با بازی چیزی تازه عرضه کند و هم مخاطب تازه‌وارد را در جهان داستان رها نکند.
این استقلال همیشه به معنای انسجام کامل نیست. تغییر مسیرها و افزوده‌شدن خرده‌روایت‌ها گاه به جهان اثر رنگ و عمق می‌بخشد، اما گاه نیز رشتهٔ اصلی روایت را سست می‌کند. برخی بخش‌ها چنان ناگهانی آغاز می‌شوند که پیش از آنکه اثر عاطفی یا دراماتیکشان شکل بگیرد، سریال به مسیر دیگری می‌رود.
« بااین‌حال، انیمه صرفاً نسخه‌ای تصویری از رویدادهای بازی نیست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این نوسان میان گسترش جهان و تمرکز بر داستان مرکزی، یکی از ویژگی‌های تعیین‌کنندهٔ تجربهٔ تماشای مجموعه است. ۲بی و ۹اس؛ دو شیوهٔ مواجهه با جنگ رابطهٔ ۲بی و ۹اس نقطهٔ اتکای عاطفی سریال است. ۲بی، سربازی منضبط و کم‌حرف، بیشتر از آنکه احساساتش را آشکار کند، آن‌ها را در سکوت و رفتارهای محدودش پنهان می‌سازد.
در برابر او، ۹اس کنجکاوتر و پرحرف‌تر است؛ ذهن تحلیلگرش مدام در پی فهمیدنِ جهان و سازوکار آن می‌رود. این تفاوت رفتاری در آغاز می‌تواند به پویایی رابطه‌ای ساده و آشنا شباهت داشته باشد، اما به‌تدریج به بستری برای بررسی فاصلهٔ میان وظیفه و میل شخصی تبدیل می‌شود. سریال در پرداخت این دو، به‌جای توضیح مستقیم، اغلب بر مکث‌ها و جزئیات رفتاری تکیه می‌کند.
سکوت ۲بی، پرسش‌های ۹اس و لحظه‌هایی که هر دو از چارچوب مأموریت فراتر می‌روند، به رابطه‌شان وزن می‌دهد. بااین‌حال، چون اقتباس نمی‌تواند مخاطب را مانند بازی در تصمیم‌ها و کنش‌های شخصیت‌ها شریک کند، برخی دگرگونی‌های درونی ممکن است کم‌زمینه یا مبهم به نظر برسند. این کمبود به‌ویژه وقتی مهم می‌شود که رفتار شخصیت‌ها از بیرون دیده می‌شود، بی‌آنکه تماشاگر همان مسیر تعاملی را تجربه کرده باشد.
ماشین‌ها و پرسشِ آگاهی یکی از جذاب‌ترین ایده‌های مجموعه، فاصله‌گرفتن از دوگانهٔ سادهٔ «انسان در برابر ماشین» است. ماشین‌ها در ابتدا دشمنانی مکانیکی به نظر می‌رسند، اما برخورد با جوامع و رفتارهای متفاوتشان این برداشت را پیچیده می‌کند. برخی می‌کوشند زندگی جمعی آرام‌تری بسازند، برخی در پی تقلید از انسان‌اند و برخی دیگر با پرسش‌هایی روبه‌رو می‌شوند که ظاهراً باید به موجودات انسانی تعلق داشته باشد: ترس، وابستگی، ایمان و میل به معنا.
« این نوسان میان گسترش جهان و تمرکز بر داستان مرکزی، یکی از ویژگی‌های تعیین‌کنندهٔ تجربهٔ تماشای مجموعه است. »
شخصیت‌ها و اجرا
سریال از این تقابل برای طرح پرسشی بنیادین بهره می‌گیرد: اگر موجودی بتواند احساس کند، خاطره بسازد و دربارهٔ جایگاهش در جهان تردید کند، چه چیزی او را از صاحبِ آگاهی متمایز می‌کند؟ پاسخ حاضر و آماده‌ای در کار نیست و همین امتناع از ساده‌سازی، به اثر عمق می‌بخشد. بااین‌حال، همهٔ ایده‌ها فرصت برابر برای شکوفایی پیدا نمی‌کنند؛ بعضی مضمون‌ها در قالب صحنه‌هایی ماندگار و موجز ظاهر می‌شوند و بعضی دیگر پیش از آنکه به نتیجه‌ای دراماتیک برسند، کنار گذاشته می‌شوند.
ریتم و معماری روایت ریتم «NieR:Automata Ver1.1a» یکنواخت نیست. گاهی داستان با شتابی حساب‌شده از مأموریت به مواجهه‌ای تازه می‌رسد و گاهی، به‌ویژه هنگام پرداخت خرده‌روایت‌ها، مکث‌هایی طولانی یا گذارهایی ناگهانی ایجاد می‌کند. این تفاوت آهنگ می‌تواند برای مخاطبی که انتظار داستانی پیوسته و خطی دارد، مخل باشد.
در عین حال، مکث‌ها همیشه بی‌فایده نیستند: بعضی از آن‌ها به جهان اجازه می‌دهند از حالت پس‌زمینه بیرون بیاید و به فضایی زنده، فرسوده و سرشار از بقایای گذشته تبدیل شود. مشکل زمانی پدیدار می‌شود که مکث و گسست، به‌جای ساختن حال‌وهوایی سنجیده، جای خالیِ پیوند روایی را پر کنند. در بخش‌هایی، خرده‌داستان‌ها چنان وارد می‌شوند که تمرکز از رابطهٔ اصلی و پرسش‌های مرکزی فاصله می‌گیرد.
این پراکندگی ممکن است برای گسترش جهان سودمند باشد، اما قدرت عاطفی بعضی لحظه‌ها را کاهش می‌دهد؛ زیرا تماشاگر هنوز فرصت نیافته است پیامد یک اتفاق را در ذهن خود بنشاند که روایت به مسیر بعدی می‌پیچد. تصویر، صدا و اندوهِ ویرانه‌ها از برجسته‌ترین دستاوردهای سریال، ساختن حس تنهایی است. شهرهای متروک، سازه‌های فرسوده و طبیعتی که آرام‌آرام فضای باقی‌ماندهٔ تمدن را پس می‌گیرد، جهانی را تصویر می‌کنند که نه کاملاً مرده است و نه واقعاً زنده.
« پاسخ حاضر و آماده‌ای در کار نیست و همین امتناع از ساده‌سازی، به اثر عمق می‌بخشد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
رنگ‌بندی و طراحی محیط‌ها، میان زیبایی و زوال تعادل برقرار می‌کند؛ منظره‌ها دل‌انگیزند، اما این زیبایی پیوسته با یادآوری فقدان همراه است. موسیقی نیز نقشی اساسی در همین تأثیر دارد. آهنگ‌ها به‌جای آنکه تنها بر هیجان نبردها بیفزایند، فضای سوگوارانه و تأملی جهان را تقویت می‌کنند. در لحظه‌های آرام، موسیقی احساس فاصله و انزوا را پررنگ می‌سازد و در رویارویی‌ها، به صحنه‌ها شکوهی گاه اندوه‌بار می‌دهد.
این پیوند میان صدا و تصویر از معدود عناصری است که حتی هنگام پراکندگی روایت، وحدت عاطفی اثر را حفظ می‌کند. در سوی دیگر، جلوه‌های سه‌بعدی کیفیتی نابرابر دارند. بعضی نبردها و حرکت‌های مکانیکی با طراحی محیط هماهنگ نیستند و مصنوعی به چشم می‌آیند؛ به‌خصوص زمانی که حرکت و حجم عناصر دیجیتالی از پیوستگی تصویر دوبعدی فاصله می‌گیرد.
در صحنه‌هایی دیگر، همین زبان بصریِ متفاوت می‌تواند به فضای ناآرام و غریب اثر خدمت کند. بنابراین مسئله صرفاً استفاده از سه‌بعدی نیست، بلکه ناهماهنگیِ گاه‌به‌گاه آن با سبک کلی مجموعه است. برای مخاطب تازه‌وارد و آشنای بازی مخاطبی که بازی را تجربه نکرده است، می‌تواند از جهان، شخصیت‌ها و ایده‌های فلسفی سریال لذت ببرد، هرچند باید با روایتی آماده باشد که گاه اطلاعات و تغییر مسیرهایش را با نظم کامل عرضه نمی‌کند.
در مقابل، آشنایان بازی احتمالاً از دیدن تفاوت‌های اقتباس و گسترش برخی وجوه جهان استقبال می‌کنند، اما ممکن است نبود انتخاب و مشارکت مستقیم را محسوس بدانند. در بازی، عمل‌کردن و انتخاب‌کردن می‌تواند معنای تجربه را تغییر دهد؛ انیمه ناگزیر همه‌چیز را به تماشای روندی از پیش تعیین‌شده تبدیل می‌کند.
« موسیقی نیز نقشی اساسی در همین تأثیر دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این تفاوت فقط فنی نیست؛ بر تفسیر شخصیت‌ها هم اثر می‌گذارد. برخی رفتارها در بازی به‌واسطهٔ مشارکت بازیکن معنا پیدا می‌کنند، اما در انیمه باید با روایت، بازیگری و تصویر منتقل شوند. مجموعه در این تبدیل همیشه موفق نیست، ولی تلاش برای جبران این فاصله و یافتن راهی مستقل برای روایت، آن را از اقتباسی صرفاً وفادار فراتر می‌برد.
جمع‌بندی «NieR:Automata Ver1.1a» اثری علمی‌تخیلی است که زیر پوشش جنگ و مأموریت، دربارهٔ آگاهی، خاطره، هویت و ارزش زندگی تأمل می‌کند. قوت آن در فضای آخرالزمانیِ تأثیرگذار، موسیقی اندوهگین، رابطهٔ مرکزیِ قابل‌تأمل و نگاه پیچیده‌اش به مرز انسان و ماشین است. در برابر، ریتم نابرابر، بعضی خرده‌روایت‌های کم‌پرداخت و جلوه‌های سه‌بعدیِ گاه ناهماهنگ، از انسجام تجربه می‌کاهند.
همچنین، نبود امکان مشارکت مخاطب باعث می‌شود برخی تحولات نسبت به بازی کم‌اثرتر یا دشوارفهم‌تر باشند. با وجود این کاستی‌ها، مجموعه صرفاً سایه‌ای بر بازی نیست. «NieR:Automata Ver1.1a» جهانی آشنا را از زاویه‌ای تازه می‌نگرد و بیش از پاسخ‌دادن، پرسش‌هایی در ذهن باقی می‌گذارد: اگر خاطره و رنج، موجودی را به آنچه هست تبدیل کنند، آیا منشأ او همچنان مهم‌ترین حقیقت دربارهٔ اوست؟
همین پرسش‌هاست که اثر را پس از پایان هر بخش در ذهن زنده نگه می‌دارد.
« این تفاوت فقط فنی نیست؛ بر تفسیر شخصیت‌ها هم اثر می‌گذارد. »
ثبت دیدگاه