نقد و بررسی

نقد نل (Nell) | 1994

مواجهه با جهانی ناآشنا «نل» از ایده‌ای ساده اما پربار آغاز می‌کند: پزشکی محلی در کلبه‌ای دورافتاده با زنی جوان روبه‌رو می‌شود که سال‌ها در انزوا زیسته و زبان و شیوه‌های ارتباطی ویژهٔ خود را دارد. فیلم به‌جای آن‌که این وضعیت را صرفاً معمایی برای حل‌کردن بداند، از آن پلی می‌سازد به پرسش‌هایی دشوارتر: چه کسی حق دارد دیگری را تعریف کند؟ آیا تفاوت، به‌خودی‌خود نشانهٔ ناتوانی است؟ و وقتی کسی با قواعد آشنای ما زندگی نمی‌کند، وظیفهٔ جامعه در برابر او چیست؟ مایکل اپتد این پرسش‌ها را در قالب درامی انسانی پیش می‌برد؛ درامی که بیش از حادثه‌پردازی، بر تماشا، شنیدن و نزدیک‌شدن تدریجی آدم‌ها به یکدیگر تکیه دارد. حضور جودی فاستر در نقش نل، همراه با لیام نیسون و ناتاشا ریچاردسن در نقش دو پزشکی که با او مواجه می‌شوند، مرکز ثقل داستان را شکل می‌دهد. فیلم اقتباسی از نمایشنامهٔ «ایدیوگلوسیا» است و همین خاستگاه نمایشی را می‌توان در تمرکز آن بر زبان، رابطه و رویارویی دید. بازی جودی فاستر؛ ساختن شخصیتی، نه تقلید از آن مهم‌ترین دستاورد فیلم، بازی فاستر است. او نل را به مجموعه‌ای از حرکات عجیب، آواهای نامأنوس یا نشانه‌های ظاهری فرو نمی‌کاهد؛ شخصیت را از درون می‌سازد. طرز ایستادن، واکنش به حضور دیگران، فاصله‌گرفتن یا نزدیک‌شدن، و آهنگ ویژهٔ گفتار، همه بخشی از زبانی می‌شوند که نل برای زندگی و ارتباط با جهان اطرافش پرورانده است. بازی فاستر توجه را به خود جلب می‌کند، اما در بهترین لحظه‌ها نمایش مهارت بازیگرانه جای شخصیت را نمی‌گیرد؛ تماشاگر به‌جای آن‌که پیوسته از خود بپرسد «این بازی چطور ساخته شده؟»، با انسانی روبه‌رو می‌شود که منطق رفتارش را باید بیاموزد. این نقش از آن رو حساس است که به‌سادگی می‌توانست به نمایش اغراق‌آمیز یا حتی مضحکه بدل شود. فیلم، در بخش عمدهٔ مسیر، از چنین دام‌هایی دوری می‌کند. نل موضوع خنده یا سرگرمی دیگران نیست؛ او صاحب عاطفه، حافظه و خواست است، حتی اگر راه بیان آن‌ها برای اطرافیان نامأنوس باشد. جودی فاستر با دقتی کم‌نظیر این دو سوی شخصیت را کنار هم نگه می‌دارد: آسیب‌پذیری او را می‌بینیم، اما در برابرش احساس ترحم یک‌سویه پیدا نمی‌کنیم؛ استقلالش را می‌بینیم، بی‌آن‌که تنهایی‌اش را رمانتیک کنیم. زبان، فهمیدن و حقِ سخن‌گفتن زبان نل در فیلم صرفاً وسیله‌ای برای برقراری ارتباط نیست؛ یکی از میدان‌های اصلی قدرت و سوءتفاهم است. وقتی واژه‌ها برای دیگران قابل‌فهم نیستند، وسوسه‌ای پدید می‌آید تا آن‌ها را بی‌معنا تلقی کنند و به‌جای گوینده، دربارهٔ او سخن بگویند. فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که فهمیدن، تنها رمزگشایی از واژه‌ها نیست؛ نیازمند صبر، مشاهده و آمادگی برای پذیرفتن این احتمال است که معنای سخن دیگری با پیش‌فرض‌های ما یکسان نباشد. در این‌جا یکی از نکات تأمل‌برانگیز فیلم شکل می‌گیرد: آیا جامعه می‌خواهد نل را بشناسد، یا صرفاً می‌خواهد او را در قالبی جا دهد که برای خودش قابل‌مدیریت باشد؟ تضاد میان مراقبت و کنترل، در روابط پیرامون او حضوری دائمی دارد. میل به محافظت ممکن است نیک‌خواهانه باشد، اما نیک‌خواهی همیشه به احترام نمی‌انجامد. گاه کسانی که خود را دلسوز می‌دانند، با تصمیم‌گیری به‌جای فرد، اختیار او را محدود می‌کنند. فیلم این تعارض را پیش می‌کشد، هرچند در پرداخت همهٔ سویه‌های آن به یک اندازه ژرف نمی‌شود. جنگل و تمدن؛ تقابل جذاب اما ساده‌شده فضای طبیعی فیلم نقش تزیینی ندارد. کلبه، جنگل و آب، جهان ملموسی را می‌سازند که نل در آن زندگی کرده است؛ جهانی با ریتم و نشانه‌هایی متفاوت از شهر و نهادهای رسمی. در برابر این سکون، ورود آدم‌های بیرونی و نگاه کنجکاوانهٔ آنان، حس مزاحمت و هجوم را به همراه می‌آورد. تصویربرداری دانته اسپینوتی از طبیعت، به این تقابل جلوه‌ای آرام و گاه شاعرانه می‌دهد و موسیقی مارک ایشام نیز بر حال‌وهوای عاطفی فیلم می‌افزاید. بااین‌حال، فیلم گاهی طبیعت را بیش از اندازه پاک و تمدن را بیش از اندازه تهدیدگر تصویر می‌کند. این دوگانه به قصه گرما و وضوح می‌دهد، اما پیچیدگی را هم کاهش می‌دهد. زندگی بیرون از جامعه لزوماً رهایی‌بخش نیست و جامعه نیز یک نیروی یکپارچه و صرفاً سرکوبگر به شمار نمی‌آید. فیلم با پرسش از دخالت دیگران، تماشاگر را به اندیشیدن وامی‌دارد، اما گاه پاسخ را بیش از حد به سود تصویر شاعرانهٔ زندگی طبیعی متمایل می‌کند. روابط انسانی و مسئلهٔ اختیار رابطهٔ نل با دکتر جری لاول و دکتر پائولا اولسن از جذاب‌ترین بخش‌های فیلم است. این دو شخصیت، با انگیزه‌ها و نگاه‌های متفاوت، نمایندهٔ واکنش‌هایی یکسان نیستند؛ همین تفاوت امکان می‌دهد که فیلم موضوع را به یک تقابل ساده میان «آدم خوب» و «آدم بد» تقلیل ندهد. لیام نیسون گرما و خویشتن‌داری مناسبی به جری می‌بخشد و ناتاشا ریچاردسن نیز پائولا را از یک نقش فرعیِ صرفاً توضیحی فراتر می‌برد، هرچند تمرکز داستان همچنان بر نل و فاستر باقی می‌ماند. در عین حال، نقد مهمی که می‌توان به فیلم وارد کرد، درست در همین روابط آشکار می‌شود: نل گاهی بیش از آن‌که نیروی پیش‌برندهٔ سرنوشت خودش باشد، موضوع تصمیم‌های دیگران است. پزشکان، مسئولان و اطرافیان دربارهٔ آن‌چه برایش بهتر است بحث می‌کنند و او ناچار می‌شود در چارچوبی که دیگران ساخته‌اند واکنش نشان دهد. این محدودیت با موضوع فیلم ــ یعنی احترام به فردی که صدایش کمتر شنیده می‌شود ــ پیوند دارد، اما همیشه به‌درستی حل نمی‌شود. فیلم می‌خواهد از حق انتخاب نل دفاع کند، بااین‌حال در بخش‌هایی از روایت، انتخاب‌های او را به اندازهٔ کافی به مرکز نمی‌آورد.