وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

رباتی که از مأموریت می‌گریزد، نه از تماشای سریال «مردربات» از تناقضی ساده اما پربار جان می‌گیرد: موجودی ساخته‌شده برای محافظت و اطاعت، اختیار خود را به دست آورده، اما نخستین آرزویش نه شورش است و نه قهرمانی؛ فقط می‌خواهد از آدم‌ها فاصله بگیرد و سریال‌های آبکی تماشا کند. همین وارونگی، از همان ابتدا مسیر اثر را از روایت‌های آشنای ربات سرکش جدا می‌کند.

این مجموعه بر اساس رمان «همهٔ سیستم‌ها قرمز» نوشتهٔ مارتا ولز ساخته شده و الکساندر اسکارشگورد در نقش ربات امنیتی آن را پیش می‌برد. آزادی، در هیئت بی‌حوصلگی مردربات آزادی را با خطابه و پرچم تعریف نمی‌کند. آزادی برای او، دست‌کم در آغاز، یعنی رهاشدن از وظیفه‌های تحمیلی، از مکالمه‌های انسانی و از الزام به نشان‌دادن واکنشی مناسب.

او خودآگاهی تازه‌اش را پنهان می‌کند و در عین حال باید مأموریت محافظت از گروهی دانشمند را انجام دهد؛ وضعیتی که هم تعلیق داستانی می‌سازد و هم زمینهٔ طنز را فراهم می‌آورد. نکتهٔ جالب آن است که خواستهٔ کوچک و روزمرهٔ او، پرسشی بزرگ‌تر را در خود پنهان دارد: اگر موجودی بتواند انتخاب کند، آیا باید همان انتخاب‌هایی را داشته باشد که انسان‌ها برایش معنادار می‌دانند؟

« همین وارونگی، از همان ابتدا مسیر اثر را از روایت‌های آشنای ربات سرکش جدا می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

مردربات پاسخ آماده‌ای نمی‌دهد و از این جهت، ایده‌اش ظرفیت تأمل دارد. بااین‌حال، گاه مجموعه به‌جای کاوش پیگیر این پرسش، به خودِ شوخیِ «رباتی که سریال می‌بیند» بسنده می‌کند؛ شوخی‌ای جذاب که هرچه بیشتر تکرار شود، بخشی از تازگی‌اش را از دست می‌دهد. لحن: میان حادثه و خنده یکی از امتیازهای اصلی مجموعه، کنار هم نشاندن اکشن و کمدی است.

خطر مأموریت و نیاز به محافظت از گروه، به قصه نیروی حرکتی می‌دهد؛ واکنش‌های خشک و گاه نامتناسب مردربات نیز تنش را به موقعیتی کمیک بدل می‌کند. این آمیزه، در بهترین لحظه‌ها، ریتمی پرجنب‌وجوش می‌سازد: حادثه‌ای جدی رخ می‌دهد، اما ذهن قهرمان همچنان درگیر مزاحمت آدم‌ها، احساساتشان یا برنامه‌ای است که نتوانسته تماشا کند.

بااین‌حال، توازن میان این دو لحن همیشه برقرار نمی‌ماند. برخی شوخی‌ها از دل موقعیت بیرون می‌آیند و به شخصیت‌پردازی کمک می‌کنند؛ برخی دیگر چنان آشکارا برای خنداندن چیده شده‌اند که از طبیعی‌بودن فاصله می‌گیرند. در این لحظه‌ها، مخاطب بیش از آن‌که با طنز همراه شود، منتظر می‌ماند تا صحنه از اصرار خود دست بردارد.

« مردربات پاسخ آماده‌ای نمی‌دهد و از این جهت، ایده‌اش ظرفیت تأمل دارد. »

شخصیت‌ها و اجرا

کمدی اثر وقتی موفق‌تر است که از تفاوت نگاه مردربات با انسان‌ها برآید، نه صرفاً از تکرار غرغرها و بی‌اعتنایی‌های او. چهره‌ای بی‌حالت، حضوری زنده بازی اسکارشگورد مهم‌ترین تکیه‌گاه اجرایی مجموعه است. او از چهره‌ای کم‌تحرک و بیانی مهارشده بهره می‌گیرد، اما این بی‌حسی را به یکنواختی تبدیل نمی‌کند.

فاصله‌ای که میان ظاهر آرام مردربات و آشفتگی ذهنی‌اش شکل می‌گیرد، سرچشمهٔ بخش بزرگی از طنز است. بازیگر لازم نیست هر شوخی را با تأکید اجرا کند؛ گاهی مکث، نگاه ثابت یا واکنشی بسیار مختصر، از توضیح اضافه خنده‌دارتر است. این شیوه همچنین به شخصیت نوعی جذابیت می‌بخشد. مردربات نه انسانی است که صرفاً لباس ربات پوشیده باشد و نه ماشین بی‌روحی که فقط کارکردهایش را نمایش دهد.

او میان این دو وضعیت معلق می‌ماند: از احساسات انسان‌ها سردرگم است، اما نسبت به آن‌ها کاملاً بی‌تفاوت هم نیست. همین تناقض به‌تدریج او را دوست‌داشتنی می‌کند، حتی هنگامی که رفتارش از سر بی‌حوصلگی یا خودخواهی است. گروه دانشمندان و دشواری همزیستی گروه دانشمندان صرفاً همراهان یک مأموریت خطرناک نیستند؛ حضورشان تضاد بنیادین داستان را آشکار می‌کند.

« چهره‌ای بی‌حالت، حضوری زنده بازی اسکارشگورد مهم‌ترین تکیه‌گاه اجرایی مجموعه است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

مردربات به آنان نیاز دارد تا مأموریتش را پیش ببرد، اما از نزدیکی و وابستگی انسانی گریزان است. این فاصله، امکان موقعیت‌های بامزه و لحظه‌های عاطفی را فراهم می‌کند و نشان می‌دهد مراقبت‌کردن لزوماً به معنای میل به معاشرت نیست. بااین‌همه، شخصیت‌های پیرامونی همیشه به اندازهٔ مردربات فرصت استقلال پیدا نمی‌کنند.

بعضی از آنان بیشتر در خدمت واکنش‌گرفتن از قهرمان یا ایجاد موقعیتی کمیک قرار می‌گیرند تا آن‌که مسیر و پیچیدگی شخصی خود را دنبال کنند. در نتیجه، رابطه‌ها گاهی به جای آن‌که به‌تدریج عمق بگیرند، در حد برخورد دو خلق‌وخو باقی می‌مانند: آدم‌هایی که می‌خواهند با او ارتباط برقرار کنند و رباتی که ترجیح می‌دهد این ارتباط هرچه زودتر پایان یابد.

جهان علمی‌تخیلی و ظرفیت به‌کارنگرفته فضای آینده‌نگر اثر، بستری مناسب برای پرسش دربارهٔ اختیار، مالکیت و حدود رابطهٔ انسان با موجودات مصنوعی فراهم می‌کند. اما جهان داستان همیشه با همان نیرویی ساخته نمی‌شود که ایدهٔ مرکزی وعده می‌دهد. مأموریت روی سیاره‌ای خطرناک می‌تواند به بستری برای گسترش جهان‌سازی، نمایش پیامدهای فناوری و بررسی سازوکارهای قدرت بدل شود؛ بااین‌حال، تمرکز روایت بارها به شوخی‌های روزمره یا پیشبرد مستقیم ماجرا بازمی‌گردد.

« مردربات به آنان نیاز دارد تا مأموریتش را پیش ببرد، اما از نزدیکی و وابستگی انسانی گریزان است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این انتخاب الزاماً نقصی مطلق نیست؛ مجموعه قرار نیست در هر لحظه رساله‌ای فلسفی باشد. مسئله آن است که ایدهٔ اصلی چنان غنی است که می‌توانست بیش از این در داستان رسوخ کند. تماشای سریال‌های آبکی، پنهان‌کردن ارادهٔ آزاد و مأموریت حفاظتی، هرکدام دریچه‌ای متفاوت به شخصیت و جهان اثر می‌گشایند.

هنگامی که این عناصر تنها به‌صورت نقاطی پراکنده به کار می‌روند، حس می‌شود داستان از بخشی از ظرفیت بالقوهٔ خود صرف‌نظر کرده است. ریتم و انسجام روایی ساختار قسمت‌به‌قسمت، امکان می‌دهد موقعیت‌های تازه و برخوردهای متفاوتی میان مردربات و گروه شکل بگیرد. لحظه‌های پرتحرک، گفت‌وگوهای کوتاه و طنز خشک، معمولاً اجازه نمی‌دهند اثر برای مدت طولانی در یک حال‌وهوا بماند.

همین تنوع برای تماشایی‌بودن آن سودمند است، به‌خصوص برای مخاطبی که به علمی‌تخیلی سبک‌تر و شخصیت‌محور علاقه دارد. اما ریتم در همهٔ قسمت‌ها به یک اندازه روان نیست. گاهی پیشروی قصه کند می‌شود و صحنه‌هایی که باید رابطه یا تعلیق را غنی‌تر کنند، به کش‌آمدن روایت می‌انجامند. مشکل از کمبود ایده نیست؛ بیشتر از این‌جا می‌آید که اثر همیشه نمی‌داند کدام ایده را باید دنبال کند و کدام را زودتر رها سازد.

« این انتخاب الزاماً نقصی مطلق نیست؛ مجموعه قرار نیست در هر لحظه رساله‌ای فلسفی باشد. »

جمع‌بندی

حاصل، مجموعه‌ای است که می‌تواند در یک بخش سرزنده و بامزه باشد و کمی بعد، در تکرار همان سازوکارها، شتاب خود را از دست بدهد. جمع‌بندی «مردربات» با قهرمانی متفاوت و اجرایی متکی بر طنز خشک، تصویری سرگرم‌کننده از آزادی و فاصله‌گرفتن از نقش‌های تحمیلی ارائه می‌دهد. ترکیب اکشن و کمدی، بازی سنجیدهٔ اسکارشگورد و ایدهٔ رباتی که بزرگ‌ترین آرزویش تماشای سریال است، به اثر هویت می‌بخشد.

در مقابل، ناهماهنگی شوخی‌ها، افت‌وخیز ریتم و بهره‌برداری محدود از ظرفیت فلسفی و علمی‌تخیلی داستان، مانع می‌شود مجموعه به تمامی به وعدهٔ ایدهٔ مرکزی‌اش وفادار بماند. با وجود این کاستی‌ها، مردربات شخصیتی است که به‌آسانی در ذهن می‌ماند: موجودی توانمند که از قهرمان‌بودن استقبال نمی‌کند، از معاشرت می‌گریزد و در برابر پیچیدگی انسان‌ها واکنشی خشک و گاه صمیمانه دارد.

اثر در بهترین لحظه‌هایش نشان می‌دهد که برای اندیشیدن به معنای اختیار، لازم نیست قهرمان مشتاق نجات جهان باشد؛ گاهی کافی است بخواهد تنها بماند و برنامهٔ محبوبش را تماشا کند.