نقد و بررسی
نقد Mr. Donkey | 2016
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
طنزی که از فقر آغاز می‌شود «Mr. Donkey» ساختهٔ مشترک Shen Zhou و Lu Liu، بر ایده‌ای بنا شده که هم‌زمان خنده‌دار و دردناک است: در روستایی محروم، برای آن‌که هزینهٔ الاغِ آب‌آور تأمین شود، نام او را در فهرست آموزگاران مدرسه ثبت می‌کنند. این شوخیِ اداری، خیلی زود از حد یک حیلهٔ ساده فراتر می‌رود.
ورود بازرس و لزوم پنهان‌کردن حقیقت، اهالی و کارکنان مدرسه را به سلسله‌ای از تدبیرهای مضحک وادار می‌کند؛ اما هر راه‌حل، گره‌ای تازه می‌سازد و هر دروغ، دروغ بعدی را ضروری‌تر می‌کند. فیلم از همین موقعیت نامعقول، طنزی تلخ دربارهٔ فقر، آموزش و سازوکارهای قدرت می‌سازد. از نمایش صحنه‌ای تا جهان سینما فیلم برآمده از نمایشی هم‌نام است؛ خاستگاهی که در ساختار آن نیز محسوس می‌ماند.
روایت با شمار محدودی از شخصیت‌ها و موقعیت‌هایی فشرده پیش می‌رود و بخش مهمی از لذت تماشاگر از تماشای برخورد آدم‌ها در فضای بسته و آشنای مدرسه می‌آید. چنین الگویی به فیلم امکان می‌دهد مناسبات گروه را با وضوح نشان دهد: هرکس دروغ را به شکلی توجیه می‌کند، هرکس برای حفظ موقعیت خود سهمی در آن دارد و هم‌زمان، همه می‌دانند که این نمایش پرمخاطره سرانجامی نامعلوم خواهد داشت.
« این شوخیِ اداری، خیلی زود از حد یک حیلهٔ ساده فراتر می‌رود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
صحنه‌پردازی روستایی و مدرسهٔ کم‌امکانات نیز به جای آن‌که صرفاً پس‌زمینه‌ای تزئینی باشد، بخشی از منطق داستان است؛ جهانی که در آن کمبودها به تصمیم‌های اخلاقی و عملی شکل می‌دهند. سازوکار کمدی و ریتم فزاینده قدرت اصلی فیلم در تبدیل یک جعل کوچک به آشوبی جمعی است. در آغاز، نقشهٔ اهالی ساده و تقریباً بی‌ضرر به نظر می‌رسد؛ اما با نزدیک‌شدن بازرسی، هر جزئیات عادی می‌تواند به تهدیدی برای افشای راز بدل شود.
شوخی‌ها از تفاوت میان آنچه شخصیت‌ها می‌دانند و آنچه باید وانمود کنند نیرو می‌گیرند. شخصیت‌ها ناچارند در لحظه بداهه‌پردازی کنند، پاسخ‌های یکدیگر را بپوشانند و از موقعیت‌هایی که خود ساخته‌اند جان سالم به در ببرند. به این ترتیب، خنده نه از یک لطیفهٔ منفرد، بلکه از انباشته‌شدن اضطراب و دستپاچگی پدید می‌آید.
بااین‌حال، فیلم همیشه در مهار این ریتم موفق نیست. برخی موقعیت‌ها پس از آن‌که ظرفیت کمیک خود را آشکار کرده‌اند، اندکی بیش از اندازه ادامه می‌یابند. تکرار واکنش‌ها یا اصرار بر یک سوءتفاهم گاه از تازگی شوخی می‌کاهد و آشوبی را که باید فزاینده باشد، به شلوغی نزدیک می‌کند. ضعف، بیش از آن‌که در ایدهٔ مرکزی باشد، در اندازه‌گیری زمان‌بندی بعضی شوخی‌هاست.
« سازوکار کمدی و ریتم فزاینده قدرت اصلی فیلم در تبدیل یک جعل کوچک به آشوبی جمعی است. »
شخصیت‌ها و اجرا
خنده در سایهٔ مسئله‌های اجتماعی طنز «Mr. Donkey» بر بستری از محرومیت بنا شده است. مسئله فقط این نیست که روستاییان می‌خواهند از راهی نامتعارف پولی به دست آورند؛ مسئله این است که امکاناتی چون آب و آموزش، چنان کمیاب‌اند که مردم برای حفظ ابتدایی‌ترین نیازهای جمعی به جعل و دورزدن قواعد پناه می‌برند.
همین تضاد، شوخی را دوپهلو می‌کند: تماشاگر هم از بی‌منطقی نقشه می‌خندد و هم از شرایطی که آن را به راه‌حلی قابل‌فهم بدل کرده‌اند. فیلم همچنین توجه را به فاصلهٔ میان زبان رسمی و واقعیت روزمره می‌کشاند. نهادها با فهرست‌ها، عنوان‌ها و بازرسی‌ها می‌کوشند وضعیت را اندازه بگیرند، اما آنچه در روستا جریان دارد با این ظاهر مرتب سازگار نیست.
در این جهان، یک عنوان اداری می‌تواند از حقیقت مهم‌تر شود و نمایشی موقت جای پاسخ‌گویی به کمبود واقعی را بگیرد. فیلم این انتقاد را با خطابه پیش نمی‌برد؛ نیروی آن از خود موقعیت می‌آید، از فاصلهٔ مضحک میان نام ثبت‌شده و واقعیت آشکار. شخصیت‌ها میان فردیت و کارکرد شخصیت‌های فیلم درون شبکه‌ای از نیاز، ترس و خودخواهی قرار دارند.
« خنده در سایهٔ مسئله‌های اجتماعی طنز «Mr. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
هیچ‌کدام صرفاً بیرون از ماجرا نایستاده‌اند تا دربارهٔ درست و غلط داوری کنند؛ هر یک به شکلی در شکل‌گیری نقشه یا دوام آن سهم دارند. این همدستی، کمدی را زنده می‌کند و اجازه نمی‌دهد روستاییان به قربانیانی یک‌دست و بی‌اختیار تقلیل یابند. آن‌ها هم زیر فشار کمبودها هستند و هم در لحظه‌هایی از میل شخصی، منفعت‌طلبی یا شتاب‌زدگی فرمان می‌برند.
در میان بازیگران، Ren Suxi در نقش Zhang Yiman برجستگی ویژه‌ای دارد. حضور او به شخصیت زنی نیرو می‌دهد که در برابر محدودیت‌های اجتماعی منفعل نمی‌ماند و در پیشبرد رخدادها نقشی فعال دارد. بااین‌همه، فیلم در پرداخت همهٔ شخصیت‌ها به یک اندازه کامیاب نیست. برخی بیشتر برای راه‌انداختن شوخی یا افزودن مانعی تازه به نقشه حضور دارند تا برای داشتن جهانی درونی مستقل.
از همین رو، واکنش چند چهرهٔ فرعی زودتر از آن‌که واقعاً غافلگیرکننده باشد، قابل‌حدس می‌شود. بازی و لحن اجرایی بازی‌ها به حفظ تعادل میان اغراق و واقع‌نمایی کمک می‌کنند. فضای داستان به‌راحتی می‌توانست به نمایش‌هایی بیش از اندازه پرهیاهو و تصنعی بدل شود؛ اما بازیگران اغلب اضطراب و شتاب شخصیت‌ها را از دل رفتارهای روزمره بیرون می‌کشند.
« این همدستی، کمدی را زنده می‌کند و اجازه نمی‌دهد روستاییان به قربانیانی یک‌دست و بی‌اختیار تقلیل یابند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
خنده در بسیاری از لحظه‌ها از جدی‌بودن آدم‌هایی می‌آید که با تمام توان می‌کوشند وضعیتی آشکارا نامعقول را طبیعی جلوه دهند. این جدیت، تناقض موقعیت را برجسته‌تر می‌کند و مانع می‌شود فیلم به مجموعه‌ای از شوخی‌های بی‌ارتباط فروکاسته شود. لحن کلی نیز در آغاز حال‌وهوایی سرزنده و بازیگوش دارد، اما زیر این ظاهر، نگرانی دربارهٔ آب، مدرسه و آیندهٔ مردم پیوسته حضور دارد.
فیلم از این تضاد سود می‌برد: محیطی که خنده در آن جریان دارد، همان محیطی است که کمبود و اضطرار در آن تصمیم‌ها را شکل می‌دهند. هرچه فشار موقعیت بیشتر می‌شود، فاصلهٔ میان خنده و تلخی کمتر می‌گردد؛ بی‌آن‌که لازم باشد راز اصلی یا پایان داستان آشکار شود. محدودیت‌های روایت پاشنهٔ آشیل فیلم آن‌جاست که گاه شخصیت‌ها را تابع سازوکار کمیک خود می‌کند.
در چنین لحظه‌هایی، رفتار آنان نه از منطق پیچیدهٔ انسانی، بلکه از نیاز فیلمنامه به ادامه‌دادن زنجیرهٔ سوءتفاهم‌ها برمی‌آید. نتیجه، نوعی قابل‌پیش‌بینی‌بودن است: تماشاگر می‌تواند حدس بزند که یک دروغ تازه چگونه دروغ قبلی را دشوارتر خواهد کرد یا کدام واکنش، آشوب را به مرحلهٔ بعد می‌رساند.
« این جدیت، تناقض موقعیت را برجسته‌تر می‌کند و مانع می‌شود فیلم به مجموعه‌ای از شوخی‌های بی‌ارتباط فروکاسته شود. »
جمع‌بندی
بااین‌حال، این کاستی تماماً بر فیلم چیره نمی‌شود، زیرا ایدهٔ مرکزی همچنان ظرفیت اجتماعی و اخلاقی قابل‌توجهی دارد و هر بار که موقعیت کمیک به پرسشی دربارهٔ شأن و مسئولیت تبدیل می‌شود، روایت دوباره نیرو می‌گیرد. جمع‌بندی «Mr. Donkey» کمدی‌ای است که از یک جعل مضحک آغاز می‌کند، اما در سطح شوخی باقی نمی‌ماند.
فیلم با نمایش زنجیرهٔ دروغ‌ها و آشفتگی جمعی، از محرومیتی می‌گوید که مردم را به راه‌حل‌های موقت وادار می‌کند و از مناسباتی که ظاهر اداری را بر نیاز واقعی مقدم می‌دانند. ایدهٔ خلاقانه، بازی‌های مؤثر و پیوند خنده با تلخی اجتماعی، آن را به اثری ماندگارتر از یک کمدی موقعیت معمولی بدل می‌سازد؛ هرچند کش‌آمدن بعضی شوخی‌ها و پرداخت نابرابر شخصیت‌ها از قدرتش می‌کاهد.
ارزش فیلم بیش از هر چیز در همین تناقض نهفته است: نقشه‌ای که خنده‌دار به نظر می‌رسد، از وضعیتی می‌روید که خنده‌دار نیست.
« Donkey» کمدی‌ای است که از یک جعل مضحک آغاز می‌کند، اما در سطح شوخی باقی نمی‌ماند. »
ثبت دیدگاه