نقد و بررسی
نقد مادر اندروید (Mother/Android) | 2021
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
طرحی آشنا با کانونی انسانی «Mother/Android» فیلمی علمی‌تخیلی و آخرالزمانی است که جنگ انسان‌ها با هوش مصنوعی را نه از منظر فرماندهان، ارتش‌ها یا طراحان فناوری، بلکه از چشم دو آدم معمولی روایت می‌کند: جورجیا و سم، زوجی که در آستانه‌ی تولد نخستین فرزندشان ناچارند از سرزمینی ویران و ناامن بگریزند.
مقصدشان پناهگاهی در آن سوی منطقه‌ای است که اندرویدهای شورشی بر آن مسلط شده‌اند. این وضعیت، از همان ابتدا دو منبع اضطراب را در هم می‌آمیزد: خطر بیرونیِ ماشین‌هایی که ممکن است هر لحظه سر برسند و فشار درونیِ نزدیک شدن به لحظه‌ای که زندگی تازه‌ای قرار است آغاز شود. متیو تاملین در نخستین تجربه‌ی کارگردانی بلند خود، قصه را بیش از آن‌که به شرح سازوکار شورش یا جزئیات جهان آینده‌اش اختصاص دهد، بر مسیر دشوار این زوج متمرکز می‌کند.
انتخابی قابل‌فهم است؛ زیرا قدرت فیلم، در بهترین لحظه‌هایش، نه در وسعت جهان‌سازی، بلکه در تبدیل یک بحران بزرگ به تجربه‌ای ملموس و شخصی نهفته است. بااین‌حال، همین تمرکز سبب می‌شود برخی پرسش‌های جذاب درباره‌ی جامعه‌ی فروپاشیده و منطق جهان فیلم بی‌پاسخ بمانند. مادری در دل جهان ویران بارداری جورجیا صرفاً جزئی از پیش‌زمینه‌ی داستان نیست؛ نیرویی است که معنای سفر را شکل می‌دهد.
زمان در فیلم با ضرب‌آهنگی جسمانی و بی‌وقفه حس می‌شود: هر روزِ ازدست‌رفته، هر مسیر دشوار و هر مکث ناگزیر، فشار بیشتری بر شخصیت اصلی می‌گذارد. تهدید فقط این نیست که زوج از دست اندرویدها جان سالم به در نبرند؛ مسئله آن است که جورجیا باید در جهانی که امکان مراقبت و امنیت را از میان برده، برای انسانی دیگر نیز مسئولیت بپذیرد.
« مقصدشان پناهگاهی در آن سوی منطقه‌ای است که اندرویدهای شورشی بر آن مسلط شده‌اند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
فیلم از این تقابل ظرفیت دراماتیک خوبی می‌سازد. تولد، نماد امیدی ساده و قطعی نیست که به‌آسانی بر تاریکی غلبه کند؛ بلکه مسئولیتی تازه است که در دل خطر، پرسش‌هایی دشوارتر پیش می‌کشد. جورجیا باید بارها میان احتیاط و جسارت، اعتماد و بدگمانی، و حفظ جان خود و همراهانش تصمیم بگیرد. این وجه از داستان، فیلم را از یک ماجرای فرارِ صرف فراتر می‌برد و به آن بُعدی عاطفی می‌دهد؛ هرچند گاه تأکید مستقیم بر رنج و اضطراب شخصیت‌ها، جای ظرافت را می‌گیرد.
بازی کلویی گریس مورتز کلویی گریس مورتز مهم‌ترین تکیه‌گاه فیلم است. او جورجیا را نه قهرمانی شکست‌ناپذیر، بلکه انسانی خسته و هراسان تصویر می‌کند که در شرایطی ناممکن، ناچار است پیوسته خود را جمع‌وجور کند. بازی او به‌ویژه در لحظاتی مؤثر است که شخصیت باید بدون توضیح‌های طولانی، ترس را پنهان کند یا تصمیمی ناگهانی بگیرد.
مورتز با زبان بدن و تغییرات ظریف چهره، فشار فیزیکی سفر را قابل‌باور می‌سازد و از تبدیل شدن جورجیا به صرفاً «مادرِ در خطر» جلوگیری می‌کند. الگی اسمیت در نقش سم حضوری آرام‌تر دارد و رابطه‌ی او با جورجیا، در اصل، قرار است بار احساسی سفر را نگه دارد. میان این دو بازیگر لحظه‌هایی از صمیمیت و نگرانی مشترک شکل می‌گیرد، اما فیلم همیشه فرصت کافی برای پرداختن به پیچیدگی رابطه‌شان فراهم نمی‌کند.
در نتیجه، بعضی از گفت‌وگوها بیش از آن‌که از شناختی عمیق میان دو شخصیت برخاسته باشند، برای رساندن اطلاعات یا تأکید بر احساسات نوشته شده‌اند. بااین‌همه، مورتز به‌تنهایی چنان حضور پررنگی دارد که در بخش‌هایی که فیلمنامه سست می‌شود، توجه را دوباره به مسیر جورجیا بازمی‌گرداند. تعلیق، تهدید و فضای بصری «Mother/Android» در چند صحنه به‌خوبی از انتظار و نادیده‌بودن خطر بهره می‌گیرد.
« فیلم از این تقابل ظرفیت دراماتیک خوبی می‌سازد. »
شخصیت‌ها و اجرا
تهدید اندرویدها همیشه با حضور آشکار و پرهیاهو همراه نیست؛ گاهی احتمال دیده‌شدن، صدایی دور یا ناآگاهی از آنچه در اطراف کمین کرده، برای ایجاد دلهره کافی است. این رویکرد با منطق داستان بقا سازگار است: شخصیت‌ها اطلاعات محدودی دارند و تماشاگر نیز غالباً همان اندازه می‌داند. حاصل، لحظه‌هایی است که سکوت و مکث، به‌اندازه‌ی رویارویی مستقیم اهمیت پیدا می‌کنند.
فضای ویران‌شده‌ی فیلم نیز در خدمت همین حس ناامنی است. محیط‌ها تصویری از نظمی هستند که به‌تازگی از هم پاشیده؛ نه جهانی کاملاً بیگانه، بلکه جهانی آشنا که نشانه‌های زندگی روزمره‌اش هنوز باقی است و همین امر، ویرانی را ملموس‌تر می‌کند. فیلم از امکانات بصری محدود خود بهره می‌گیرد و به‌جای آن‌که تمام جذابیتش را بر نمایش انبوه ماشین‌ها یا نبردهای عظیم بنا کند، بر کوچکی آدم‌ها در برابر محیطی خصمانه تکیه دارد.
در عوض، مخاطبی که انتظار حضور پررنگ‌تر اندرویدها و پرداختی گسترده‌تر به جنگ را دارد، ممکن است از کم‌رنگ بودن این سوی ماجرا ناامید شود. ایده‌ی هوش مصنوعی و جهان‌سازی ناتمام رویارویی انسان و ماشین، در سینما پیشینه‌ای طولانی دارد؛ بنابراین تازگی «Mother/Android» قرار نیست تنها از ایده‌ی شورش اندرویدها حاصل شود.
فیلم می‌کوشد آشنایی این طرح را با پیوند زدن آن به تجربه‌ی بارداری و مسئولیت خانوادگی تعدیل کند. این پیوند در سطح تماتیک جذاب است: ماشین‌ها یادآور نظمی بی‌عاطفه‌اند، حال آن‌که قهرمان فیلم درگیر مراقبت، وابستگی و آینده‌ی انسانی است. اما فیلم بیشتر به این تقابل اشاره می‌کند تا آن‌که آن را با کاوشی جدی بسط دهد.
« حاصل، لحظه‌هایی است که سکوت و مکث، به‌اندازه‌ی رویارویی مستقیم اهمیت پیدا می‌کنند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
جزئیات چگونگی شکل‌گیری بحران و سازوکار جامعه‌ی پس از فروپاشی، به اندازه‌ای روشن و منسجم نیست که جهان داستان به‌کلی مستقل و باورپذیر جلوه کند. گاه اطلاعاتی مطرح می‌شود که انتظار می‌رود پیامدهای مهمی داشته باشد، اما فیلم آن‌ها را پی نمی‌گیرد. این کمبود بر تنش نیز اثر می‌گذارد: هرچه قواعد جهان روشن‌تر باشند، خطرهای آن قابل‌فهم‌تر و تصمیم‌های شخصیت‌ها معنادارتر می‌شوند.
در این‌جا، ابهام در بعضی موارد به تعلیق کمک می‌کند، اما در موارد دیگر بیشتر شبیه خلأ روایی است. ریتم و فیلمنامه مسیر فرار، به‌طور طبیعی، ظرفیت ساختن روایتی پرکشش را دارد؛ اما فیلم همیشه نمی‌تواند کشش خود را یکنواخت حفظ کند. بخش‌هایی از سفر با حس خطر و انتظار پیش می‌روند و سپس ریتم افت می‌کند، بی‌آن‌که مکث‌های میان این لحظه‌ها به شناخت تازه‌ای از شخصیت‌ها یا جهان داستان بینجامند.
از همین رو، کش‌آمدن بعضی بخش‌ها تنها به کندیِ سنجیده‌ی یک روایت بقا شباهت ندارد؛ گاهی واقعاً از انرژی داستان می‌کاهد. دیالوگ‌ها نیز یکدست نیستند. برخی گفت‌وگوها به رابطه‌ی شخصیت‌ها و هراس موقعیت جان می‌دهند، اما برخی دیگر مستقیم و توضیحی‌اند؛ چنان‌که گویی فیلم به‌جای اعتماد به تصویر و بازی، می‌خواهد احساس یا معنای صحنه را برای تماشاگر بازگو کند.
این مسئله به‌ویژه هنگامی به چشم می‌آید که فیلم می‌کوشد لحظه‌ای عاطفی را برجسته سازد. اگر چنین لحظه‌هایی با ایجاز بیشتری شکل می‌گرفتند، احتمالاً اثرگذاری‌شان عمیق‌تر بود. نسبت فیلم با تماشاگر واکنش‌های متفاوت به «Mother/Android» را می‌توان از همین دوگانگی توضیح داد. تماشاگرانی که با شخصیت جورجیا همراه می‌شوند، از بازی مورتز و چند موقعیت پرتنش برای پیگیری داستان انگیزه می‌گیرند؛ حتی اگر ایده‌ی اصلی برایشان آشنا باشد.
« گاه اطلاعاتی مطرح می‌شود که انتظار می‌رود پیامدهای مهمی داشته باشد، اما فیلم آن‌ها را پی نمی‌گیرد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
در مقابل، کسانی که انتظار دارند فیلم درباره‌ی شورش ماشین‌ها و پیامدهای آن جهان‌سازی مفصل‌تری ارائه کند، ممکن است تمرکز محدود آن بر سفر زوج را ناکافی بدانند. برای برخی، این تمرکز عامل صمیمیت است و برای برخی دیگر نشانه‌ی کمبود دامنه‌ی داستان. فیلم نه یک تریلر علمی‌تخیلی تمام‌عیار است و نه درام خانوادگی‌ای که در بستری آخرالزمانی صرفاً از خطرهای بیرونی استفاده کند.
میان این دو شکل در رفت‌وآمد است؛ گاهی این آمیختگی به آن هویت می‌بخشد و گاهی مانع انسجامش می‌شود. بهترین لحظه‌ها زمانی پدید می‌آیند که بقا و عاطفه در یک کنش واحد به هم گره می‌خورند؛ ضعیف‌ترین لحظه‌ها زمانی‌اند که فیلم به‌جای ساختن چنین پیوندی، تنها به کلیشه‌های آشنای ژانر یا تأکیدهای احساسی مستقیم تکیه می‌کند.
جمع‌بندی «Mother/Android» اثری بی‌نقص یا نوآورانه در ژانر آخرالزمانی نیست، اما در مرکز داستانش نیرویی انسانی دارد که آن را تماشایی نگه می‌دارد. بازی تأثیرگذار کلویی گریس مورتز، فضای متروک و چند صحنه‌ی واقعاً دلهره‌آور، در کنار موقعیت پرتنش جورجیا، نقاط قوت اصلی فیلم‌اند. در برابر، جهان‌سازی کم‌عمق، ایده‌ی نسبتاً آشنا، دیالوگ‌های نابرابر و افت‌وخیز ریتم، مانع می‌شوند که فیلم به اثری ماندگار بدل شود.
ارزش تماشای فیلم بیش از آن‌که در پاسخ‌های تازه‌اش درباره‌ی هوش مصنوعی باشد، در تجربه‌ی شخصیِ زنی است که در جهانی خصمانه می‌کوشد آینده‌ای برای فرزندش ممکن سازد. اگر مخاطب با انتظار یک درام بقای شخصیت‌محور به سراغ آن برود، احتمالاً از بازی مورتز و لحظه‌های تنش‌آلودش بهره خواهد برد؛ اما اگر انتظار دارد شورش اندرویدها به‌تفصیل و با ایده‌هایی تازه کاویده شود، فیلم کمتر از وعده‌ی آغازین خود برآورده می‌کند.
« برای برخی، این تمرکز عامل صمیمیت است و برای برخی دیگر نشانه‌ی کمبود دامنه‌ی داستان. »
ثبت دیدگاه