وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

نگاهی به فیلمی میان تنهایی و دلبستگی «Moment by Moment» ساختهٔ جین واگنر، در ظاهر روایتی آشنا دارد: زنی مرفه که پس از فروپاشی زندگی زناشویی‌اش با جوانی بی‌قرار و بی‌ریشه آشنا می‌شود و رابطه‌ای نامتعارف میان آن دو شکل می‌گیرد. اما فیلم بیش از آنکه به داستانی عاشقانهٔ سرراست شباهت داشته باشد، اثری دربارهٔ خلأ عاطفی، میل به دیده‌شدن و دشواری پیوند میان آدم‌هایی است که از جهان‌های متفاوت می‌آیند.

لیلی تاملین در نقش تریشا و جان تراولتا در نقش استریپ، دو چهرهٔ اصلی این تجربه‌اند؛ تجربه‌ای که در بخش‌هایی کنجکاوی‌برانگیز می‌شود، اما در پیوند دادن اجزایش به دشواری می‌افتد. واگنر فیلم‌نامه و کارگردانی اثر را بر عهده داشته و این فیلم نخستین تجربهٔ بلند کارگردانی او بود. تنهایی تریشا و وعدهٔ قصه تریشا راولینگز از امتیازهای مادی فراوان برخوردار است، اما این برخورداری به معنای آسودگی درونی نیست.

جدایی از همسرش او را در موقعیتی قرار داده که تنهایی‌اش دیگر زیر پوشش زندگی اجتماعی پنهان نمی‌ماند. استریپ، جوانی سرگردان که شیفتهٔ او شده، با حضورش نظم روزمرهٔ تریشا را به هم می‌زند. از همین‌جا فیلم امکان پرداختن به پرسش‌هایی جذاب را پیدا می‌کند: آیا دلبستگی می‌تواند فاصلهٔ طبقاتی و نسلی را پشت سر بگذارد؟

« واگنر فیلم‌نامه و کارگردانی اثر را بر عهده داشته و این فیلم نخستین تجربهٔ بلند کارگردانی او بود. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

آیا نیاز به صمیمیت با عشق یکی است؟ و تا چه اندازه می‌توان به رابطه‌ای اعتماد کرد که از ابتدا با شیفتگی یک‌طرفه و ناهم‌ترازی قدرت آغاز می‌شود؟ این زمینه نوید درامی ظریف و چندلایه را می‌دهد، اما فیلم فقط گاه‌به‌گاه به عمق چنین پرسش‌هایی نزدیک می‌شود. بخش مهمی از آنچه باید رابطه را پیچیده کند، در حد طرح اولیه باقی می‌ماند؛ ایده‌ها حاضرند، ولی به اندازهٔ کافی به رفتار و تحول شخصیت‌ها راه پیدا نمی‌کنند.

از این رو، میان ظرفیت موضوع و آنچه روایت عملاً پیش می‌برد، فاصله‌ای محسوس شکل می‌گیرد. رابطه‌ای که زودتر از روایت پیش می‌رود محور اصلی فیلم رابطهٔ تریشا و استریپ است؛ رابطه‌ای که باید هم کشش عاطفی میان آن دو را باورپذیر کند و هم تنش‌های برخاسته از تفاوت سن، طبقه و تجربهٔ زندگی را نشان دهد.

مشکل آنجاست که دگرگونی عاطفی تریشا به اندازهٔ کافی زمینه‌چینی نمی‌شود. استریپ ابتدا حضوری سمج و مزاحم دارد و فیلم برای عبور از این نقطه به سوی صمیمیت، شتابی در پیش می‌گیرد که با رفتارهای قبلی شخصیت‌ها تناسب ندارد. این جابه‌جایی نه آن‌قدر تدریجی است که طبیعی جلوه کند و نه آن‌قدر آگاهانه و پیچیده که به انتخابی بحث‌برانگیز اما قانع‌کننده بدل شود.

« و تا چه اندازه می‌توان به رابطه‌ای اعتماد کرد که از ابتدا با شیفتگی یک‌طرفه و ناهم‌ترازی قدرت آغاز می‌شود؟ »

شخصیت‌ها و اجرا

شیمی عاطفی میان تاملین و تراولتا نیز برای حمل بار چنین رابطه‌ای کفایت نمی‌کند. هر دو بازیگر می‌توانند لحظه‌هایی از آسیب‌پذیری یا شور را به نمایش بگذارند، اما کنار هم اغلب چنان می‌نمایند که گویی هنوز به زبان مشترکی نرسیده‌اند. این ناهماهنگی صرفاً مسئله‌ای مربوط به جذابیت عاشقانه نیست؛ چون فیلم به رابطهٔ آن‌ها تکیه دارد، ضعف پیوند میان دو بازیگر به ضعف ساختار دراماتیک تبدیل می‌شود.

در نتیجه، بعضی موقعیت‌هایی که بناست صمیمانه یا پرتنش باشند، بیشتر سردرگم‌کننده‌اند تا تأثیرگذار. بازی‌ها میان ظرافت و ابهام تاملین تریشا را زنی یک‌دست و ساده تصویر نمی‌کند. در بازی او نوعی خویشتن‌داری دیده می‌شود که می‌تواند با وضعیت شخصیتی که سال‌ها به زندگی مرفه و قواعد اجتماعی خو گرفته، هماهنگ باشد.

تریشا گاه به‌جای آنکه احساساتش را آشکارا بیان کند، در سکوت و مکث‌هایش گرفتار به نظر می‌رسد. این انتخاب در لحظاتی به سود فیلم تمام می‌شود، زیرا تنهایی شخصیت را به رفتاری ملموس بدل می‌کند؛ اما در جاهایی دیگر، همان سکون به بی‌حالی نزدیک می‌شود و به مخاطب سرنخ کافی برای فهم چرخش‌های عاطفی نمی‌دهد.

« شیمی عاطفی میان تاملین و تراولتا نیز برای حمل بار چنین رابطه‌ای کفایت نمی‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

تراولتا نیز در نقش استریپ انرژی و سرزندگی خاص خود را به فیلم می‌آورد. بااین‌حال، شخصیت او میان جوانی پرجنب‌وجوش، دلبستگی و سماجتی که گاه آزارنده می‌شود، به تعادلی پایدار نمی‌رسد. بازی او از خودِ روایت پرتحرک‌تر است و همین فاصله گاهی به نفع فیلم عمل می‌کند، اما گاهی نیز ناپیوستگی شخصیت را برجسته‌تر می‌سازد.

بازیگران مکمل در حاشیهٔ داستان حضور دارند و فرصت چندانی برای گسترش جهان اجتماعی شخصیت‌های اصلی پیدا نمی‌کنند. بنابراین فیلم، با وجود اتکا به دو ستارهٔ شناخته‌شده، بیشتر بر تضاد میان آن‌ها بنا شده تا بر شبکه‌ای از روابط زنده و پشتیبان. فضا و تصویرهای ساحلی یکی از دلپذیرترین عناصر «Moment by Moment» فضای ساحلی آن است.

چشم‌اندازهای مالیبو به فیلم آرامشی بصری می‌دهند که با آشفتگی عاطفی شخصیت‌ها تضاد دارد. دریا، خانهٔ ساحلی و گسترهٔ روشن محیط می‌توانند حسی از آزادی و امکان تازه ایجاد کنند؛ اما این آزادی بیشتر در تصویر حضور دارد تا در پیشرفت داستان. گاهی همین منظره‌ها به‌تنهایی جذاب‌تر از رویدادهایی‌اند که قرار است در دلشان رخ دهند.

« تراولتا نیز در نقش استریپ انرژی و سرزندگی خاص خود را به فیلم می‌آورد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

از نظر لحن، فیلم حالتی غریب و نوسان‌دار دارد: نه کاملاً یک درام عاشقانهٔ متعارف است و نه به‌روشنی از قراردادهای آن فاصله می‌گیرد. این ناپایداری می‌تواند توجه‌برانگیز باشد، زیرا مخاطب را وامی‌دارد بپرسد فیلم با رابطهٔ مرکزی خود چگونه مواجه می‌شود. بااین‌حال، هر ابهامی به معنای پیچیدگی هنری نیست.

هنگامی که میزانسن و موقعیت‌های عاشقانه نمی‌توانند احساس یا معنایی روشن منتقل کنند، فضای نامتعارف اثر از حالت انتخابی سنجیده بیرون می‌آید و به ناهماهنگی شباهت پیدا می‌کند. ضرباهنگ و گفت‌وگوها فیلم در حدود یک ساعت و چهل دقیقه، روایتی کم‌حادثه را دنبال می‌کند؛ مسئله‌ای که به‌خودی‌خود ایراد نیست، به شرط آنکه مکث‌ها به شناخت شخصیت‌ها یا تراکم عاطفی بینجامند.

اما «Moment by Moment» بارها در نقطه‌ای درنگ می‌کند که به اندازهٔ کافی بار معنایی ندارد. برخی گفت‌وگوها بیش از آنکه رابطه را پیش ببرند، درجا می‌زنند و بعضی موقعیت‌ها با طولی بیش از ظرفیت دراماتیکشان ادامه می‌یابند. حاصل، ریتمی کش‌دار است که گاه تماشاگر را از قصه جدا می‌کند. دیالوگ‌ها در صحنه‌های عاشقانه نیز همیشه طبیعی و متناسب با موقعیت نیستند.

« بااین‌حال، هر ابهامی به معنای پیچیدگی هنری نیست. »

جمع‌بندی

قرار است این گفت‌وگوها فاصلهٔ میان دو شخصیت را کم کنند، اما گاهی همان فاصله را بیشتر به چشم می‌آورند؛ زیرا شور یا صمیمیتی را طلب می‌کنند که بازی و روایت هنوز بنا نکرده‌اند. بااین‌همه، فیلم کاملاً بی‌جاذبه نیست. حال‌وهوای نامأنوس، انتخاب‌های عاطفی دشوار و این پرسش که رابطهٔ مرکزی سرانجام چه معنایی برای دو طرف پیدا خواهد کرد، می‌تواند تماشاگر را به ادامهٔ تماشا ترغیب کند؛ نه لزوماً از راه تعلیق پرقدرت، بلکه به سبب کنجکاوی دربارهٔ اثری که پیوسته از مسیر معمول خارج می‌شود.

جمع‌بندی «Moment by Moment» فیلمی است با ایده‌ای مناسب برای بررسی تنهایی، شکاف نسلی و نابرابری اجتماعی، اما در تبدیل این ایده‌ها به رابطه‌ای زنده و قانع‌کننده کامیاب نیست. منظره‌های ساحلی، بازی‌هایی که در مجموع بد نیستند و حال‌وهوای عجیب فیلم، امتیازهایی واقعی‌اند؛ در سوی دیگر، قصهٔ کم‌مایه، ضرباهنگ کند، گفت‌وگوهای ناموفق و فقدان شیمی عاطفی میان شخصیت‌های اصلی، تجربه را محدود می‌کنند.

ارزش تماشای فیلم بیش از آنکه در کامیابی عاشقانه‌اش باشد، در ناهماهنگی کنجکاوی‌برانگیز آن نهفته است: اثری که لحظه‌هایی حس و لطافت دارد، اما نمی‌تواند آن‌ها را در کلیتی منسجم نگه دارد. برای تماشاگرانی که درام‌های کم‌حادثه و نامتعارف را دوست دارند، همین لغزش‌ها شاید به کنجکاوی تبدیل شود؛ اما کسی که به دنبال عشقی باورپذیر، تحول روانی دقیق و روایتی خوش‌ضرباهنگ است، احتمالاً با فیلمی ناتمام و کش‌دار روبه‌رو خواهد شد.