وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

میان مأموریت علمی و افسانهٔ کیهانی «Mission to Mars» ساختهٔ Brian De Palma، فیلمی علمی‌تخیلی است که از یک موقعیت آشنا آغاز می‌کند: مأموریتی سرنشین‌دار به مریخ با حادثه‌ای مرموز روبه‌رو می‌شود و گروهی تازه برای یافتن بازماندگان و کشف علت فاجعه راهی سیارهٔ سرخ می‌شوند. اما فیلم به‌تدریج از داستان نجات فاصله می‌گیرد و پرسش‌هایی بزرگ‌تر را پیش می‌کشد: انسان در پهنهٔ کیهان چه جایگاهی دارد؟

و آیا سفر به ناشناخته، فقط اکتشافی علمی است یا مواجهه‌ای با رازهای بنیادین هستی؟ این جابه‌جاییِ مسیر، هم سرچشمهٔ جذابیت فیلم است و هم منشأ ناهماهنگی آن. «Mission to Mars» نمی‌خواهد تنها دربارهٔ خطرهای سفر فضایی باشد؛ قصد دارد ماجراجویی، سوگ، اکتشاف و تأملی کیهانی را در یک تجربهٔ واحد جمع کند.

گاهی این عناصر به هم پیوند می‌خورند و لحظاتی خیال‌انگیز می‌آفرینند، اما گاه فیلم میان آن‌ها مردد می‌ماند و انسجام عاطفی‌اش را از دست می‌دهد. تعلیق در برابر سکوتِ مریخ نقطهٔ قوت فیلم، ساختن فضایی است که در آن هر سکوت می‌تواند نشانهٔ خطری پنهان باشد. مریخ در اینجا نه صرفاً پس‌زمینه‌ای سرخ‌رنگ، بلکه جهانی بیگانه و کم‌وبیش تهدیدآمیز است؛ سطحی خاموش که رازهایش را آسان آشکار نمی‌کند.

« و آیا سفر به ناشناخته، فقط اکتشافی علمی است یا مواجهه‌ای با رازهای بنیادین هستی؟ »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

خبرِ سازهٔ ناشناس و ارتباط‌های نگران‌کننده، کنجکاوی تماشاگر را به حرکت درمی‌آورند و حال‌وهوایی رازآلود پدید می‌آورند. با این همه، فیلم در حفظ تعلیق پیوسته موفق نیست. بخش‌هایی از سفر و آماده‌سازی، فرصت می‌یابند تا خطر را به‌تدریج ملموس کنند، اما بعضی از همین فاصله‌ها بیش از اندازه کش می‌آیند.

ریتم، میان لحظه‌های پرتنش و مکث‌های طولانی نوسان دارد؛ به‌گونه‌ای که گاهی انتظار به بخشی مؤثر از تجربه بدل می‌شود و گاهی انرژی روایت را فرو می‌نشاند. این کندی، برای تماشاگرانی که از فیلم‌های فضاییِ تأمل‌محور لذت می‌برند می‌تواند بخشی از جذابیت باشد، اما برای کسانی که منتظر پیشروی دائمی ماجرا هستند، مانعی جدی است.

مریخ به‌مثابه چشم‌انداز سینمایی طراحی بصری، از عناصر ماندگار فیلم است. چشم‌اندازهای پهناور و بی‌پناه مریخ، عظمت محیط را در برابر کوچکی انسان قرار می‌دهند و بر حس انزوا می‌افزایند. تصاویر، در بهترین لحظه‌ها، تخیل را به سطح سیاره‌ای می‌برند که هم تماشایی است و هم برای حضور انسان بی‌اعتنا به نظر می‌رسد.

« با این همه، فیلم در حفظ تعلیق پیوسته موفق نیست. »

شخصیت‌ها و اجرا

همین تضاد، به ماجراجویی بُعدی حسی می‌بخشد: هر قدم روی خاک مریخ می‌تواند اکتشافی تازه یا خطری ناگهانی در پی داشته باشد. با این حال، همهٔ جلوه‌های ویژه به یک اندازه باورپذیر نیستند. برخی تصاویر، به‌ویژه آنجا که فیلم به بازنمایی پدیده‌های نامتعارف و عناصر دیجیتالی متکی می‌شود، گاه مصنوعی جلوه می‌کنند.

این نابرابری از قدرت جهان‌سازی می‌کاهد، چون فیلم از تماشاگر می‌خواهد در جهانی واقع‌نما غرق شود، اما بعضی لحظه‌ها کیفیت تصویری آن جهان را آشکارا ساختگی می‌سازند. بنابراین، دستاورد بصری فیلم را باید در فضاسازی و مقیاس تصاویر جست‌وجو کرد، نه در یکدستیِ کامل جلوه‌هایش. کارگردانی و انتخاب لحن نام Brian De Palma انتظاری از کنترل بصری و بازی با موقعیت‌های تعلیق‌آمیز ایجاد می‌کند.

او در این فیلم، به‌جای آن‌که هر لحظه را با شتاب به سوی بحران ببرد، به تأمل و مکث نیز مجال می‌دهد. برخی صحنه‌ها از ترکیب حرکت دوربین، فضای بستهٔ سفینه و خطر بیرونی سود می‌برند و تنش را بی‌نیاز از توضیح‌های فراوان شکل می‌دهند. فیلم در این لحظات، بیش از آن‌که دربارهٔ خطر حرف بزند، آن را به تجربه‌ای دیداری تبدیل می‌کند.

« با این حال، همهٔ جلوه‌های ویژه به یک اندازه باورپذیر نیستند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

اما لحن اثر همواره به یک اندازه استوار نیست. فیلم گاهی به درام انسانی نزدیک می‌شود، گاه قالب ماجرای نجات را پیش می‌گیرد و زمانی دیگر به سوی خیال‌پردازی فلسفی حرکت می‌کند. این تغییر مسیرها بالقوه می‌توانند دامنهٔ معنایی فیلم را گسترش دهند، اما پیوند میان آن‌ها همیشه نرم و قانع‌کننده نیست.

نتیجه، اثری است که لحظات چشمگیر کم ندارد، ولی در تمام مدت نمی‌تواند تصمیم بگیرد کدام لحن باید بر تجربهٔ تماشاگر مسلط باشد. شخصیت‌ها و بار عاطفی داستان گروه بازیگران، با حضور Gary Sinise، Tim Robbins، Don Cheadle و Connie Nielsen، ظرفیت قابل‌توجهی برای شکل‌دادن به یک درام انسانی دارد.

شخصیت‌ها در موقعیتی قرار می‌گیرند که همکاری، ترس و فقدان به‌ناچار بر روابطشان سایه می‌اندازند. فیلم همچنین می‌کوشد سفر فضایی را از تجربهٔ صرفاً فنی بیرون بیاورد و با اندوه و پیوندهای شخصی گره بزند؛ تلاشی که می‌توانست به ماجرا عمق عاطفی بیشتری بدهد. ضعف اصلی در این بخش، محدودماندن شخصیت‌پردازی است.

« اما لحن اثر همواره به یک اندازه استوار نیست. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

بسیاری از گفت‌وگوها اطلاعات را مستقیم به مخاطب منتقل می‌کنند یا احساسات را با عباراتی آشنا توضیح می‌دهند، به‌جای آن‌که بگذارند از رفتار، سکوت و واکنش‌ها معنا پیدا کنند. در نتیجه، شماری از شخصیت‌ها بیشتر به نقش‌هایی در خدمت پیشبرد مأموریت شباهت دارند تا انسان‌هایی با جهان درونیِ مستقل.

انتخاب‌های گاه نامعقول آنان نیز می‌تواند تماشاگر را از داستان بیرون بکشد؛ به‌خصوص وقتی پیامدهای تصمیم‌ها باید خطر مأموریت را باورپذیرتر کنند. موسیقی، شکوه و ماجراجویی موسیقی Ennio Morricone سهم مهمی در ساختن حال‌وهوای حماسی فیلم دارد. ارکستراسیون پرشکوه آن، سفر به مریخ را به رویدادی فراتر از یک عملیات علمی تبدیل می‌کند و بر حس عظمت، کنجکاوی و ناشناختگی می‌افزاید.

موسیقی در لحظاتی که تصویر به پهنهٔ سیاره یا وسعت فضای کیهانی گشوده می‌شود، به فیلم نیرویی رمانتیک می‌دهد و کمک می‌کند مقیاس سفر برای تماشاگر محسوس شود. این شکوه، البته همیشه با ظرافت همراه نیست. گاهی موسیقی آن‌چنان بر عظمت و احساس تأکید می‌کند که جایی برای دریافت شخصی‌تر تماشاگر باقی نمی‌ماند.

« موسیقی، شکوه و ماجراجویی موسیقی Ennio Morricone سهم مهمی در ساختن حال‌وهوای حماسی فیلم دارد. »

جمع‌بندی

در این لحظه‌ها، فیلم احساس موردنظرش را به‌روشنی اعلام می‌کند؛ رویکردی که با دیالوگ‌های توضیحی آن هم‌خانواده است. بااین‌حال، موسیقی همچنان یکی از مؤثرترین اجزای فیلم و عامل مهمی در حفظ حال‌وهوای ماجراجویانهٔ آن به شمار می‌آید. جمع‌بندی «Mission to Mars» اثری نابرابر، اما خیال‌انگیز است: فیلمی که بهترین دستاوردش را در فضاسازی رازآلود، چشم‌اندازهای مریخی و موسیقی باشکوه پیدا می‌کند و ضعف‌هایش را در ریتم نامتوازن، گفت‌وگوهای توضیحی و شخصیت‌پردازی کم‌عمق آشکار می‌سازد.

فیلم در بخش‌هایی چنان آرام پیش می‌رود که تنش روایی کاهش می‌یابد، و در بخش‌هایی دیگر می‌کوشد ایده‌های بزرگ خود را با شتاب به هم پیوند دهد. با وجود این، کنجکاوی نسبت به ناشناخته و تلاش برای دیدن سفر فضایی به‌مثابه تجربه‌ای انسانی، به آن هویتی مستقل می‌بخشد. تماشاگرانی که از فیلم علمی‌تخیلی انتظار واقع‌گرایی یکدست، شخصیت‌های پیچیده و ریتمی پرشتاب دارند، احتمالاً با کاستی‌های آن بیشتر درگیر می‌شوند.

اما اگر جاذبهٔ اصلی برایشان شکوه تصویر، حس انزوا و امکانِ مواجهه با رازی بزرگ‌تر از مأموریت باشد، فیلم هنوز لحظاتی دارد که در ذهن می‌مانند. «Mission to Mars» در نهایت بیش از آن‌که روایتی بی‌نقص دربارهٔ نجات باشد، دعوتی سینمایی به تماشای مریخ به‌عنوان سرزمینِ پرسش‌هاست.