نقد و بررسی
نقد Man on Wire | 2008
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
رؤیایی بر فراز شهر «Man on Wire» ساختهٔ James Marsh، بیش از آن‌که صرفاً شرح یک نمایش خطرناک باشد، روایتی است از انسانی که خیال را به نقشه‌ای عملی بدل می‌کند. موضوع فیلم، بندبازی Philippe Petit میان برج‌های مرکز تجارت جهانی در سال ۱۹۷۴ است؛ اما جاذبهٔ اصلی آن فقط دانستن این نیست که چگونه چنین کاری انجام شد.
فیلم می‌کوشد به ذهنیتی نزدیک شود که چنین آرزویی را ممکن می‌کرد: ذهنی سرکش، خیال‌پرداز و چنان یک‌سویه که موانع را نه دلیلی برای انصراف، بلکه اجزایی از خودِ ماجرا می‌بیند. Marsh ماجرا را چون یک سرقت سینمایی پیش می‌برد؛ با هدفی روشن، نقشه‌ای پرجزئیات، گروهی همدست و سلسله‌ای از دشواری‌ها که باید یکی‌یکی پشت سر گذاشته شوند.
همین انتخاب، مستند را از قالب گزارش تاریخی بیرون می‌آورد و به آن ضرباهنگ داستانی می‌بخشد. مخاطب به‌تدریج با مراحل آماده‌سازی آشنا می‌شود و هر قطعه از اطلاعات، انتظاری تازه می‌سازد. تنش نیز از همین‌جا می‌آید: می‌دانیم مقصد چیست، اما مسیر رسیدن به آن همچنان پرخطر و نامطمئن جلوه می‌کند.
روایت به سبک فیلم سرقت ساختار فیلم آگاهانه بر تعلیق تکیه دارد. گفت‌وگوهای زمان حال، تصاویر آرشیوی، عکس‌ها و بازسازی‌های نمایشی کنار هم قرار می‌گیرند تا ماجرا نه به شکل خطی و خشک، بلکه همچون عملیاتی در حال شکل‌گیری دیده شود. نقشه‌کشی، ورود پنهانی، تقسیم وظایف و احتمال شکست، عناصری هستند که به روایت حال‌وهوای فیلم‌های سرقت می‌بخشند؛ با این تفاوت که هدف گروه نه ثروت، بلکه اجرای کنشی هنری و تقریباً ناممکن است.
« همین انتخاب، مستند را از قالب گزارش تاریخی بیرون می‌آورد و به آن ضرباهنگ داستانی می‌بخشد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
فیلم در این مسیر از افشای تدریجی جزئیات سود می‌برد. هر بار که یکی از همراهان پتی خاطره‌ای را بازگو می‌کند، روایت هم اطلاعات بیشتری می‌دهد و هم تصویری تازه از روابط درون گروه می‌سازد. تماشاگر به‌جای آن‌که از همان ابتدا همه‌چیز را یک‌جا دریافت کند، در کنار افراد ماجرا پیش می‌رود. این شیوه به‌ویژه در بخش‌های پایانی اثرگذاری زیادی دارد؛ زیرا بار عاطفی و هیجان حاصل از انباشته‌شدن جزئیات، در آن‌جا به نقطهٔ اوج می‌رسد، بی‌آن‌که فیلم به دام اغراق‌های متعارف دراماتیک بیفتد.
پتی؛ هنرمند یا مردی اسیر رؤیا؟ Philippe Petit در مرکز فیلم شخصیتی پرجنب‌وجوش و دشوار برای مهارکردن است. او فقط بندبازی ماهر نیست؛ به نظر می‌رسد جهان را پیوسته از نو به صحنه‌ای برای اجرا تبدیل می‌کند. برج‌ها برای او صرفاً ساختمان‌هایی بلند نیستند، بلکه امکانی برای تصویرکردن رؤیایی‌اند که دیگران ممکن است ناممکن یا بی‌معنا بدانند.
همین نگاه هنرمندانه، نیروی پیش‌برندهٔ فیلم است و در عین حال پرسشی اخلاقی پدید می‌آورد: مرز میان جسارت خلاق و خودمحوری کجاست؟ فیلم پاسخ قطعی نمی‌دهد و بهتر است که نمی‌دهد. پتی کاری می‌کند که تماشاگر را به تحسین وامی‌دارد، اما حضور پررنگ شخصیت او اجازه نمی‌دهد ستایش به ساده‌سازی بدل شود.
ارادهٔ او الهام‌بخش است، ولی همان اراده می‌تواند اطرافیان را نیز در مدار خواسته‌هایش قرار دهد. در روایت همراهان، رگه‌هایی از رنجش و فاصله‌گرفتن دیده می‌شود؛ نشانه‌هایی که یادآوری می‌کنند چنین دستاوردی فقط حاصل نبوغ فردی نیست، بلکه به کار و وفاداری کسانی وابسته است که گاه سهم کمتری از توجه و شهرت نصیبشان می‌شود.
« فیلم در این مسیر از افشای تدریجی جزئیات سود می‌برد. »
شخصیت‌ها و اجرا
گروه همراهان و هزینهٔ یک دستاورد یکی از امتیازهای مهم «Man on Wire» آن است که ماجرا را به افسانه‌ای دربارهٔ یک قهرمان تنها تقلیل نمی‌دهد. دوستان و همدستان پتی در برابر دوربین ظاهر می‌شوند و خاطراتشان را با لحنی گاه شوخ، گاه صمیمی و گاه تلخ بیان می‌کنند. همین صداهای گوناگون به روایت بافت انسانی می‌دهند.
آن‌ها از هیجان همکاری در پروژه‌ای بی‌مانند می‌گویند، اما در کنار آن، از دشواری‌های رابطه با شخصیتی سخن می‌گویند که رؤیایش همه‌چیز را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. شوخی‌ها و یادآوری‌های جمعی، فضای فیلم را گرم و دلنشین می‌کنند. گروه در بازگویی رخدادها تنها شاهدانی جدی نیستند؛ در روایتشان سرخوشی، رفاقت و نوعی ناباوری نسبت به آنچه از سر گذرانده‌اند نیز حضور دارد.
بااین‌حال، بخش‌های مربوط به زندگی و روابط پشت‌صحنه همیشه به اندازهٔ خودِ عملیات جذاب نیستند. فیلم گاه از مسیر اصلی دور می‌شود و در این لحظه‌ها، انرژی پرکشش روایت اندکی فروکش می‌کند. اما همین کندی نسبی در عوض مانع می‌شود که همراهان صرفاً ابزارهایی برای پیشبرد داستان باشند. تصویر، بازسازی و مرز مستند ترکیب مواد تصویری متفاوت، از تصمیم‌های فرمی مهم فیلم است.
تصاویر و فیلم‌های قدیمی، با کیفیت و حس‌وحال زمانهٔ خود، به ماجرا حضوری ملموس می‌بخشند. این مواد آرشیوی تنها سندی برای تأیید گفته‌ها نیستند؛ آن‌ها فضایی می‌سازند که گذشته را از فاصلهٔ تاریخ بیرون می‌کشد و به تجربه‌ای دیدنی بدل می‌کند. فیلم در کنار آن‌ها از بازسازی‌های نمایشی نیز بهره می‌گیرد تا لحظاتی را که دوربین ثبت نکرده، به شکلی سینمایی مجسم کند.
« همین صداهای گوناگون به روایت بافت انسانی می‌دهند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این آمیزش، گاهی مرز میان ثبت واقعیت و بازآفرینی را کم‌رنگ می‌کند. برای برخی مخاطبان، چنین رویکردی ممکن است فاصله‌ای عاطفی ایجاد کند: به‌جای آن‌که در تمام لحظه‌ها حس کنند با خودِ واقعه روبه‌رو هستند، آگاه می‌مانند که بخشی از آن را در قالب بازسازی می‌بینند. بااین‌همه، همین انتخاب به فیلم امکان می‌دهد از محدودیت‌های یک مستند مبتنی بر گفت‌وگو فراتر برود.
عکس‌ها و بازسازی‌ها در کنار خاطرات، نه فقط اطلاعات، بلکه حس تعلیق و مقیاس خطر را منتقل می‌کنند. تعلیق، خطر و زیبایی قدرت «Man on Wire» در آن است که خطر را به نمایش صرف بدل نمی‌کند. فیلم به ارتفاع و امکان سقوط توجه دارد، اما آنچه صحنه را به‌یادماندنی می‌سازد، نسبت میان بدن کوچک انسان و فضای عظیم شهر است.
بند باریکی میان دو برج، خیابان‌های دوردست و شخصی که بر فراز آن‌ها راه می‌رود، تصویری می‌سازند که هم اضطراب‌آور است و هم شاعرانه. خطر در این‌جا فقط تهدیدی جسمانی نیست؛ شرطی است که زیبایی اجرا را برجسته‌تر می‌کند. در عین حال، فیلم از تبدیل‌کردن پتی به نمادی بی‌نقص پرهیز می‌کند. شور او مسحورکننده است، اما تماشاگر می‌تواند دربارهٔ بهایی که دیگران برای تحقق آن پرداخته‌اند نیز بیندیشد.
این دوگانگی به اثر عمق می‌دهد: دستاورد هنری از یک سو ما را به تحسین فرامی‌خواند و از سوی دیگر وامی‌دارد تا دربارهٔ مسئولیت، وفاداری و سهم پنهان همراهان تأمل کنیم. مستند در بهترین لحظه‌هایش همین کشاکش را زنده نگه می‌دارد، بی‌آن‌که آن را به داوری ساده و نهایی فروبکاهد. ریتم و اثر عاطفی ریتم فیلم از کنجکاوی آغاز می‌شود و به‌تدریج به اضطراب و هیجان می‌رسد.
« این آمیزش، گاهی مرز میان ثبت واقعیت و بازآفرینی را کم‌رنگ می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
روایت‌های کوتاه، جزئیات عملی و چهره‌های خاطره‌گو پیوسته لایه‌ای تازه به ماجرا می‌افزایند. هرچه فیلم به لحظهٔ اجرای اصلی نزدیک‌تر می‌شود، تماشاگر بیشتر درگیر پرسشِ «چگونه ممکن است؟» می‌شود؛ پرسشی که فیلم آن را با توضیح فنی پاسخ می‌دهد، اما به همان اندازه با انتظار و شگفتی زنده نگه می‌دارد.
اثر عاطفی فیلم نیز از همین انباشت پدید می‌آید. برای بعضی مخاطبان، شکل مستند و حضور مصاحبه‌ها فاصله‌ای میان احساس و واقعه ایجاد می‌کند؛ فیلم به‌جای آن‌که همه‌چیز را با موسیقی و بازسازی پررنگ کند، گاهی اجازه می‌دهد خاطره‌ها و تصاویر خودشان کار کنند. اما برای بسیاری، همین خویشتن‌داری بخشی از جذابیت است.
هیجان فیلم در لحظهٔ نمایش خلاصه نمی‌شود؛ پس از پایان تماشا نیز شخصیت پتی، گروه همراهان و نسبت میان آرزو و بهای تحقق آن در ذهن باقی می‌مانند. جمع‌بندی «Man on Wire» مستندی است پرکشش و خوش‌ساخت که رخدادی استثنایی را با منطق یک فیلم سرقت و حساسیت یک پرترهٔ انسانی روایت می‌کند. تصاویر قدیمی، خاطرات صمیمی گروه و حضور پرانرژی پتی به اثر جان می‌بخشند؛ در مقابل، بازسازی‌ها و بخش‌هایی از روایت پشت‌صحنه ممکن است برای بعضی مخاطبان کمی فاصله یا افت ریتم ایجاد کنند.
ارزش اصلی فیلم تنها در ثبت عملی جسورانه نیست، بلکه در طرح پرسشی دشوارتر است: رؤیایی که به حقیقت بدل می‌شود، چه کسانی را با خود بالا می‌برد و چه کسانی را پشت سر می‌گذارد؟ پاسخ فیلم یک‌دست نیست؛ و همین پیچیدگی، همراه با تعلیق و زیبایی بصری ماجرا، آن را به تجربه‌ای ماندگار تبدیل می‌کند.
« روایت‌های کوتاه، جزئیات عملی و چهره‌های خاطره‌گو پیوسته لایه‌ای تازه به ماجرا می‌افزایند. »
ثبت دیدگاه