نقد و بررسی
نقد معانادو (Maanaadu) | 2021
ایده‌ای آشنا، پرداختی پرتحرک «Maanaadu» ساختهٔ Venkat Prabhu از همان آغاز بر سازوکاری داستانی تکیه می‌کند که ظرفیت هم برای تعلیق دارد و هم برای بازیگوشی: تکرار یک روز و بازگشت پی‌درپی قهرمان به نقطهٔ آغاز. عبدالخالق، مردی مسلمان، درمی‌یابد که در چرخه‌ای زمانی گرفتار شده؛ چرخه‌ای که با گردهمایی سیاسی و خطر ترور رئیس‌وزیر ایالت گره خورده است. او باید راهی برای جلوگیری از فاجعه پیدا کند، اما هر بار که روز از نو آغاز می‌شود، جهان پیرامونش با همان الگو پیش می‌رود و او ناچار است از دانسته‌های تازه‌اش برای تغییر مسیر رویدادها بهره ببرد. فیلم به‌جای آنکه ایدهٔ چرخهٔ زمان را صرفاً معمایی علمی‌تخیلی بداند، آن را به موتور اصلی یک تریلر سیاسی و اکشن بدل می‌کند. نتیجه، اثری است که تماشاگر را با پرسشی ساده اما مؤثر همراه می‌سازد: در بازگشت بعدی چه چیزی تغییر خواهد کرد؟ همین پرسش، به‌ویژه در نیمهٔ نخست، کنجکاوی را زنده نگه می‌دارد و اجازه نمی‌دهد تکرارها از همان ابتدا به یکنواختی برسند.
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
روایت و ریتم؛ میان کشش و فرسودگی فیلم در بهترین لحظاتش از تکرار برای افزودن اطلاعات و تغییر مناسبات استفاده می‌کند، نه صرفاً برای بازنمایی دوبارهٔ یک صحنه. هر دور تازه می‌تواند رفتار عبدالخالق را دقیق‌تر، تصمیم‌هایش را حساب‌شده‌تر و موقعیت‌ها را پیچیده‌تر کند. تماشاگر به‌تدریج درمی‌یابد که قهرمان از یک مسافر سردرگم زمان به کسی بدل می‌شود که می‌تواند از تجربهٔ انباشته‌اش برای پیش‌بینی خطرها و طراحی نقشه استفاده کند.
این پیشرفت، حس یادگیری و مهارت را به قصه می‌بخشد؛ گویی هر بار بازگشت، مرحله‌ای دیگر از یک بازی دشوار است. بااین‌حال، خودِ سازوکار فیلم گاه به دام تکرار می‌افتد. برخی رخدادها بیش از آنکه زاویهٔ تازه‌ای بر داستان بگشایند، برای پیش‌بردن خط روایی دوباره به صحنه می‌آیند. در چنین لحظه‌هایی، چرخه به جای آنکه تعلیق بسازد، زمان روایت را می‌کشد و ضرباهنگ را از حرکت بازمی‌دارد.
این ضعف به‌خصوص هنگامی محسوس است که فیلم فرصت دارد پیامدهای یک انتخاب را بسط دهد، اما به بازآرایی موقعیت‌های آشنا بسنده می‌کند. با وجود این، انرژی کلی اثر و تعدد کشمکش‌ها مانع از آن می‌شود که این کندی به تجربه‌ای خسته‌کننده بدل شود. بازیگری؛ تقابل دو نیروی متفاوت Silambarasan در نقش عبدالخالق از الگوی قهرمان شکست‌ناپذیر فاصله می‌گیرد.
« هر دور تازه می‌تواند رفتار عبدالخالق را دقیق‌تر، تصمیم‌هایش را حساب‌شده‌تر و موقعیت‌ها را پیچیده‌تر کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
شخصیت او در آغاز بیشتر به انسانی عادی شباهت دارد که ناگهان در دل بحرانی بزرگ افتاده است؛ نه همه‌چیز را می‌داند و نه از همان ابتدا توانایی خارق‌العاده‌ای برای غلبه بر موانع دارد. بازی او با تکیه بر تغییر تدریجی شخصیت کار می‌کند: سردرگمی اولیه جای خود را به تمرکز می‌دهد و واکنش‌هایش، هرچه تجربهٔ بیشتری از چرخه می‌اندوزد، سنجیده‌تر می‌شود.
این مسیر به قهرمان امکان می‌دهد که نه با نیروی خام، بلکه با آزمون‌وخطا و پشتکار پیش برود. در سوی دیگر، S. J. Suryah در نقش Dhanushkodi حضوری پررنگ و برق‌آسا دارد. او شخصیتی تهدیدآمیز می‌سازد که در عین خشونت، از نوعی دستپاچگی و بی‌قراری نیز برخوردار است. همین تضاد، لحظه‌های حضورش را زنده می‌کند: او می‌تواند در یک آن هراس‌انگیز باشد و لحظه‌ای بعد، با واکنشی عصبی یا درمانده، موقعیتی کمیک بسازد.
بازی پرانرژی او به تعقیب‌وگریز میان دو شخصیت نیرویی ویژه می‌دهد و در بسیاری از صحنه‌ها بار سرگرم‌کنندگی فیلم را بر دوش می‌کشد. تقابل دو بازیگر، فقط رویارویی قهرمان و ضدقهرمان نیست؛ برخورد دو واکنش متفاوت به تکرار است: یکی در پی فهمیدن و تغییر دادن، دیگری درگیر مقاومت و کلافگی. سیاست و بازنمایی هویت در لایهٔ سیاسی، «Maanaadu» به خشونت سازمان‌یافته و امکان بهره‌برداری از تنش‌های مذهبی می‌پردازد.
« این مسیر به قهرمان امکان می‌دهد که نه با نیروی خام، بلکه با آزمون‌وخطا و پشتکار پیش برود. »
شخصیت‌ها و اجرا
خطر اصلی داستان تنها جان رئیس‌وزیر یا سرنوشت گردهمایی نیست؛ مسئله این است که چگونه یک جنایت می‌تواند بهانه‌ای برای متهم‌کردن یک جمعیت و شعله‌ور ساختن خصومت میان گروه‌ها شود. انتخاب عبدالخالق به‌عنوان محور قصه، به این مضمون اهمیت می‌بخشد. او در مقام فردی مسلمان، نه تهدیدی کلیشه‌ای، بلکه انسانی است که برای جلوگیری از آسیب به دیگران می‌کوشد.
این وجه اجتماعی، به اثر معنایی فراتر از یک تعقیب‌وگریز پرحادثه می‌دهد. بااین‌حال، فیلم معمولاً پیام سیاسی‌اش را در خدمت حرکت داستان نگه می‌دارد و از تبدیل‌شدن به خطابه‌ای طولانی پرهیز می‌کند. این خویشتن‌داری به ریتم کمک می‌کند، هرچند گاهی پیچیدگی موضوع در چارچوب یک سرگرمی پرهیجان ساده‌سازی می‌شود.
اثر پرسش مهمی دربارهٔ مسئولیت جمعی و سوءاستفاده از هویت‌ها پیش می‌کشد، اما بیشتر به طرح و تأکید بر آن بسنده می‌کند تا واکاوی همه‌جانبه‌اش. کارگردانی و کیفیت فنی Venkat Prabhu در سامان‌دادن به موقعیت‌های تکرارشونده، از تفاوت‌های کوچک برای ایجاد تغییرهای بزرگ بهره می‌گیرد. یک واکنش تازه، جابه‌جایی در زمان‌بندی یا تصمیمی که پیش‌تر گرفته نشده بود، می‌تواند مسیر صحنه را عوض کند.
« انتخاب عبدالخالق به‌عنوان محور قصه، به این مضمون اهمیت می‌بخشد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
چنین رویکردی به ساختار حلقه‌ای فیلم تنوع می‌دهد و اجازه می‌دهد تماشاگر، همراه با قهرمان، به جزئیات توجه کند. تدوین نیز در بسیاری از بخش‌ها با حفظ شتاب صحنه‌ها، اطلاعات را به‌موقع عرضه می‌کند و پیوند میان تکرارها را روشن نگه می‌دارد. موسیقی Yuvan Shankar Raja به‌ویژه در صحنه‌های تعقیب و تقابل، بر اضطراب و فوریت می‌افزاید.
ضرباهنگ صوتی در کنار تدوین، حس مسابقه با زمان را تقویت می‌کند و به صحنه‌ها نیرویی می‌دهد که در یک روایت خطی شاید به‌سادگی حاصل نمی‌شد. بااین‌همه، فیلم گاهی در استفاده از شگردهای آشنای سینمای تجاری زیاده‌روی می‌کند؛ برخی شوخی‌ها یا تأکیدهای نمایشی با ظرافت کلی ایده هم‌خوان نیستند و اندکی از یکپارچگی لحن می‌کاهند.
نیمهٔ دوم و محدودیت‌های ایده هر داستان چرخهٔ زمانی با مسئله‌ای دشوار روبه‌روست: چگونه می‌توان پس از معرفی قواعد و جذابیت اولیه، تکرار را همچنان معنادار نگه داشت؟ «Maanaadu» در بخش نخست پاسخ نسبتاً موفقی به این پرسش می‌دهد. اطلاعات تازه آشکار می‌شود، قهرمان در هر دور چیزی می‌آموزد و تغییرهای کوچک، پیامدهای قابل‌توجهی پیدا می‌کنند.
« چنین رویکردی به ساختار حلقه‌ای فیلم تنوع می‌دهد و اجازه می‌دهد تماشاگر، همراه با قهرمان، به جزئیات توجه کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
اما در نیمهٔ دوم، ظرفیت پیچیدگی ایده به‌طور کامل به کار گرفته نمی‌شود. فیلم می‌توانست روابط علت‌ومعلولی را چندلایه‌تر کند یا مخاطب را بیشتر با برداشت‌های متضاد از وقایع روبه‌رو سازد؛ در عوض، گاه به تکرار موقعیت‌های پرتنش و پیش‌بردن قصه با تأکیدهای مجدد متوسل می‌شود. پایان‌بندی نیز، بی‌آنکه نیاز باشد وارد جزئیاتش شویم، از همان شتاب و فشردگی‌ای برخوردار نیست که تماشاگر پس از بخش‌های پرتحرک انتظار دارد.
جمع‌کردن چند خط داستانی در لحظات پایانی دشوار است و فیلم در این کار به اندازهٔ بخش‌های میانی ظریف عمل نمی‌کند. از همین رو، پایان می‌توانست منسجم‌تر و موجزتر باشد تا پژواک عاطفی و فکری داستان پس از پایان تماشایش بیشتر باقی بماند. تجربهٔ تماشاگر و جایگاه فیلم «Maanaadu» بیش از آنکه بخواهد نظریه‌ای تازه دربارهٔ زمان ارائه کند، می‌کوشد از یک ایدهٔ شناخته‌شده سرگرمی بسازد و آن را با زمینهٔ سیاسی و اجتماعی خود پیوند دهد.
در بخش بزرگی از مسیر، موفق است: کنجکاوی تماشاگر را حفظ می‌کند، صحنه‌های پرتحرک دارد و از تقابل بازیگران اصلی نیروی کافی می‌گیرد. حتی وقتی تکرارها اندکی کش می‌آیند، بازی S. J. Suryah و تغییر تدریجی واکنش‌های عبدالخالق اغلب دوباره به روایت جان می‌بخشند. فیلم همچنین به‌درستی می‌فهمد که جذابیت چرخهٔ زمانی فقط در بازگشت به نقطهٔ آغاز نیست؛ در تفاوت میان آنچه قهرمان می‌داند و آنچه دیگران هنوز نمی‌دانند نیز هست.
« اما در نیمهٔ دوم، ظرفیت پیچیدگی ایده به‌طور کامل به کار گرفته نمی‌شود. »
جمع‌بندی
همین فاصله، هم منشأ تعلیق است و هم زمینهٔ شوخی و ناکامی. هر بار که عبدالخالق با دانسته‌ای تازه وارد موقعیتی آشنا می‌شود، امکان تازه‌ای برای تغییر شکل می‌گیرد؛ هرچند فیلم همیشه از این امکان به یک اندازه بهره نمی‌برد. جمع‌بندی «Maanaadu» تریلری سیاسی و علمی‌تخیلی است که با تکیه بر چرخهٔ زمانی، قصه‌ای پرتحرک و سرگرم‌کننده می‌سازد.
ایدهٔ مرکزی جذاب است، بازی S. J. Suryah در نقش ضدقهرمان درخشش ویژه‌ای دارد و بازی Silambarasan نیز قهرمانی آسیب‌پذیر و باورپذیر ارائه می‌دهد. فیلم در کنار سرگرم‌کردن، به خطر خشونت سیاسی و بهره‌برداری از شکاف‌های مذهبی توجه نشان می‌دهد. ضعف‌هایش نیز روشن‌اند: بعضی تکرارها بیش از اندازه طول می‌کشند، پیشبرد روایت گاه به بازگویی و فشار بر موقعیت‌های آشنا وابسته می‌شود و نیمهٔ دوم می‌توانست پیچیده‌تر و پایان‌بندی فشرده‌تر باشد.
بااین‌حال، انرژی بازیگران، ضرباهنگ مناسب و کنجکاوی‌ای که هر بازگشت برمی‌انگیزد، اثر را به تجربه‌ای خوش‌تماشا بدل می‌کند؛ فیلمی که شاید در پرداخت همهٔ ظرفیت‌های ایده‌اش به کمال نرسد، اما به‌خوبی می‌داند چگونه تماشاگر را تا پایان همراه خود نگه دارد.
« همین فاصله، هم منشأ تعلیق است و هم زمینهٔ شوخی و ناکامی. »
ثبت دیدگاه