وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

تابستانی که میل را به نمایش می‌گذارد «Lovers and Other Relatives» ساختهٔ سالواتوره سامپری، کمدی ایتالیاییِ سال ۱۹۷۴ است که عنوان اصلی‌اش «Peccato veniale» است. فیلم در تابستان ۱۹۵۶ و در کرانهٔ وِرزیلیا می‌گذرد؛ جایی که ساندرو، نوجوانی در آستانهٔ بلوغ، در ساحل کار می‌کند و درگیر شیفتگی به لائورا، همسر جوان برادر بزرگ‌ترش، می‌شود.

این موقعیت، هم‌زمان مسیر یک داستان بلوغ و بستری برای کمدی موقعیت و بازی با تابوهای خانوادگی فراهم می‌کند. بااین‌حال، فیلم بیش از آنکه به واکاوی دقیق احساسات شخصیت‌هایش بپردازد، به تماشای آشوبی دل می‌بندد که میل، نظارت خانوادگی و مناسبات اجتماعی در کنار هم پدید می‌آورند. ساحل؛ صحنه‌ای برای آسودگی و اضطراب فضای ساحلی از عناصر جذاب فیلم است.

گرما، روشنایی و رفت‌وآمد تعطیلاتی، حال‌وهوایی سرزنده می‌سازند که در تضاد با محدودیت‌های اخلاقی و خانوادگی قرار می‌گیرد. ساحل در اینجا تنها پس‌زمینه نیست؛ فضایی است که آدم‌ها در آن از نقش‌های روزمره فاصله می‌گیرند و خواسته‌های پنهانشان فرصت بروز پیدا می‌کند. حضور ساندرو در مقام نجات‌غریق نیز او را به چشم‌اندازی بدل می‌کند که در آن هم مراقب دیگران است و هم خود از سر کنجکاوی و کشش عاطفی به موقعیت‌ها نزدیک می‌شود.

تصویربرداری و رنگ‌پردازی، تا آنجا که از حس کلی فیلم برمی‌آید، به گرمای تابستان و شیرینیِ آسودگی‌های موقت خدمت می‌کنند. این دلنشینی بصری، فیلم را تماشایی می‌کند، اما در عین حال خطر آن را دارد که محیط و بدن‌ها را بیش از شخصیت‌ها به مرکز توجه ببرد. حاصل، فضایی است که گاه از نظر حسی زنده‌تر از جهان درونی آدم‌هایش به نظر می‌رسد.

« این موقعیت، هم‌زمان مسیر یک داستان بلوغ و بستری برای کمدی موقعیت و بازی با تابوهای خانوادگی فراهم می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

ساندرو و تجربهٔ نخستین دلبستگی هستهٔ عاطفی فیلم، شیفتگی ساندرو به لائورا است؛ احساسی که از نابرابری سن و موقعیت خانوادگی نیرو می‌گیرد و از همان ابتدا با نوعی ممنوعیت احاطه شده است. اهمیت این رابطه در امکان سادهٔ تحقق آن نیست، بلکه در تأثیری است که بر نگاه نوجوان می‌گذارد: لائورا برای او هم انسانی نزدیک و حاضر است و هم تصویری آرمانی که خیال‌پردازی‌هایش را تغذیه می‌کند.

چنین فاصله‌ای میان شخص واقعی و تصویری که ذهن نوجوان می‌سازد، می‌توانست زمینه‌ای غنی برای پرداختی ظریف‌تر باشد. الساندرو مومو نقش ساندرو را با صمیمیتی قابل‌باور بازی می‌کند و در شخصیت او آمیزه‌ای از کنجکاوی، خامی و خودآگاهیِ ناپایدار پدید می‌آورد. این طبیعی‌بودن، به فیلم کمک می‌کند تا در بخش‌هایی از دام تصنع فاصله بگیرد.

لائورای لائورا آنتونلی نیز حضوری چشمگیر دارد؛ اما فیلم غالباً او را از زاویهٔ میل مردانه می‌بیند و کمتر مجال می‌دهد که خواسته‌ها و پیچیدگی‌هایش مستقل از این نگاه شکل بگیرند. آنتونلی به نقش گیرایی می‌بخشد، هرچند خودِ فیلمنامه در رهاکردن او از قالبِ «موضوعِ شیفتگی» چندان کامیاب نیست.

کمدی خانوادگی و سازوکار سوءتفاهم فیلم از تنش میان ظاهر موقر خانواده و خواسته‌هایی که زیر این ظاهر جریان دارند، موقعیت‌های کمیک می‌سازد. تعطیلات، گردآمدن اعضای خانواده و حضور زنان گوناگون در ساحل، امکان برخورد شخصیت‌ها و شکل‌گیری سوءتفاهم‌ها را فراهم می‌کند. گاه همین برخوردهاست که صحنه‌ها را به حرکت درمی‌آورد: کسی می‌کوشد چیزی را پنهان کند، دیگری معنای رفتاری را نادرست می‌فهمد و نظم ظاهری خانواده با آشفتگیِ میل به هم می‌ریزد.

« چنین فاصله‌ای میان شخص واقعی و تصویری که ذهن نوجوان می‌سازد، می‌توانست زمینه‌ای غنی برای پرداختی ظریف‌تر باشد. »

شخصیت‌ها و اجرا

بااین‌همه، شوخی‌ها همیشه از مشاهدهٔ دقیق شخصیت‌ها برنمی‌خیزند. فیلم بارها به اغراق در رفتارها و موقعیت‌های زمخت متوسل می‌شود؛ روشی که در لحظه می‌تواند سرگرم‌کننده باشد، اما به‌تدریج جای ظرافت را می‌گیرد. زنان ناکام و بی‌همسرِ حاضر در ساحل نیز بیشتر به صورت تیپ‌هایی کمیک تصویر می‌شوند تا آدم‌هایی با تجربه‌ها و انگیزه‌های مستقل.

بدین‌ترتیب، کمدی فیلم از یک سو به تضادهای خانوادگی جان می‌دهد و از سوی دیگر، شخصیت‌ها را در چارچوبی ساده‌شده نگه می‌دارد. بازی‌ها و کیفیت اجرا یکی از امتیازهای اثر، راحتی و بی‌تکلفیِ بازی‌هاست. بازیگران در فضای پرتحرک فیلم به‌خوبی با لحن کمدی آن همراه می‌شوند و بسیاری از لحظه‌ها به‌جای اتکا به توضیح، از واکنش‌ها و مکث‌های کوچک نیرو می‌گیرند.

حضور آنتونلی به فیلم جاذبهٔ بصری می‌دهد و مومو، با بازیِ کم‌ادعاتر خود، سویهٔ نوجوانانهٔ داستان را باورپذیر می‌کند. در کنار آنان، بازیگران نقش‌های خانوادگی به ساختن فضایی پرجمعیت و گاه پرهیاهو کمک می‌کنند. اما صمیمیت اجرا همیشه نمی‌تواند کاستی‌های پرداخت را جبران کند. وقتی شخصیت‌ها به تیپ‌هایی از پیش آشنا تقلیل می‌یابند، بازیگر ناچار است در محدوده‌ای باریک حرکت کند: اغراق، طنازی یا واکنش‌های سریع.

از همین رو، جذابیت اجرایی فیلم بیشتر در لحظه‌های منفرد و برخوردهای بازیگران نمود دارد تا در شکل‌گیری مسیری عمیق برای تحول شخصیت‌ها. ریتمی که در میانه راه از نفس می‌افتد روایت در آغاز از انرژی موقعیت اصلی بهره می‌گیرد: تابستان، فضای ساحل، دلبستگی ساندرو و مناسبات خانوادگی، همگی وعدهٔ کشمکش‌های تازه می‌دهند.

« بااین‌همه، شوخی‌ها همیشه از مشاهدهٔ دقیق شخصیت‌ها برنمی‌خیزند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

اما با پیش‌رفتن فیلم، برخی موقعیت‌ها بیش از اندازه تکرار می‌شوند و روایت در میانه و بخش پایانی کش می‌آید. به‌جای آنکه هر رخداد لایهٔ تازه‌ای از شخصیت‌ها را آشکار کند، گاه همان الگوی کمیک با تفاوتی اندک بازمی‌گردد. این افت ریتم، به‌ویژه در فیلمی که بر انتظار و میل استوار است، اهمیت دارد.

تعلیق عاطفی زمانی اثرگذار می‌شود که تماشاگر حس کند شخصیت‌ها در حال تغییرند یا دست‌کم برداشت تازه‌ای از خود و دیگری پیدا می‌کنند. «Lovers and Other Relatives» همیشه چنین پیشرفتی را فراهم نمی‌کند؛ در نتیجه، بخشی از نیروی آغازینش در تکرار موقعیت‌ها فرسوده می‌شود. موسیقی و فضای تابستانی به حفظ حال‌وهوا کمک می‌کنند، اما نمی‌توانند به‌تنهایی جایگزین پیشروی دراماتیک شوند.

فاصلهٔ تاریخی و نگاه جنسیت‌زده تماشای امروزین فیلم مستلزم توجه به فاصلهٔ تاریخی آن است، بی‌آنکه این فاصله بهانه‌ای برای نادیده‌گرفتن اثر شود. کمدی اروتیک ایتالیاییِ آن دوره با بدن، میل و تابوشکنی بازی می‌کرد؛ اما نگاه فیلم در بسیاری از لحظه‌ها مردمحور است و زنان را بیش از آنکه صاحب عاملیت و صدای مستقل بداند، موضوع تماشا و شوخی قرار می‌دهد.

این شیوه، به‌ویژه در برخورد با زنان حاضر در ساحل، ممکن است برای مخاطب امروز زمخت، کلیشه‌ای و آزاردهنده جلوه کند. همچنین، رابطهٔ نوجوان با زن بزرگ‌تر از خود، در چارچوبی کمیک و تحریک‌آمیز عرضه می‌شود، حال‌آنکه چنین موضوعی می‌توانست به پرسش‌هایی دربارهٔ بلوغ، مرزهای قدرت و نابرابری تجربه بپردازد.

« اما با پیش‌رفتن فیلم، برخی موقعیت‌ها بیش از اندازه تکرار می‌شوند و روایت در میانه و بخش پایانی کش می‌آید. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فیلم علاقهٔ بیشتری به بازی با رسوایی و موقعیت‌های شرم‌آور نشان می‌دهد تا به پیامدهای عاطفی و اخلاقی آن‌ها. این انتخاب، بخشی از هویت تاریخی اثر است و در عین حال یکی از محدودیت‌های روشن آن به شمار می‌آید. جمع‌بندی «Lovers and Other Relatives» اثری است که گیرایی‌اش را بیش از هر چیز از فضای تابستانی، بازی‌های صمیمی و موقعیت‌های خانوادگیِ پرآشوب می‌گیرد.

فیلم در ساختن حال‌وهوایی گرم و در به‌تصویرکشیدن بی‌قراریِ نخستین دلبستگی موفقیت‌هایی دارد، اما روایتِ کش‌دار، شخصیت‌پردازیِ گاه تیپ‌محور و شوخی‌های زمخت مانع از آن می‌شوند که این جذابیت به تجربه‌ای کاملاً منسجم بدل شود. نگاه جنسیت‌زدهٔ اثر نیز آن را برای تماشاگر امروز پیچیده‌تر می‌کند: می‌توان از انرژی بصری و اجرایی‌اش لذت برد و هم‌زمان محدودیت‌های نگرش آن را دید.

در نهایت، فیلم بیشتر سندی سرگرم‌کننده از ذائقه و خیال‌پردازی‌های یک دوره است تا کاوشی عمیق در بلوغ، عشق یا روابط خانوادگی.

« فیلم علاقهٔ بیشتری به بازی با رسوایی و موقعیت‌های شرم‌آور نشان می‌دهد تا به پیامدهای عاطفی و اخلاقی آن‌ها. »