وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ماجراجویی در سایهٔ گورستان «Los Muértimer» از ایده‌ای سرراست و در عین حال خوش‌ظرفیت آغاز می‌کند: پنج نوجوان در گورستان به نشانه‌هایی از نقشهٔ سرقت جواهرات برمی‌خورند، اما بزرگ‌ترها ماجرا را جدی نمی‌گیرند. پس خودشان دست به کار می‌شوند و قدم در مسیری می‌گذارند که قرار است هم ماجراجویانه باشد و هم ترسناک.

نیکو، نوجوانی تنها که در خانهٔ خانوادگیِ وابسته به مراسم تدفین زندگی می‌کند، و گابریل، دانش‌آموز فرانسویِ سرکش، هستهٔ اصلی این گروه‌اند؛ گروهی که اختلاف‌ها و تنش‌هایش به‌اندازهٔ خود معما اهمیت دارد. فیلم بر پایهٔ مجموعه‌کمیک «Les Croques» ساخته شده و آلوارو فرناندس آرْمِرو آن را کارگردانی کرده است.

گورستان در این فیلم صرفاً پس‌زمینه‌ای برای چند صحنهٔ دلهره‌آور نیست؛ مکانی است که از همان ابتدا میان امر روزمره و نامعمول مرز می‌کشد. محیطی که معمولاً بزرگ‌ترها در آن با جدیت و سکوت رفتار می‌کنند، برای نوجوانان به عرصهٔ کشف و کنجکاوی بدل می‌شود. همین جابه‌جاییِ نگاه، زمینهٔ مناسبی می‌سازد تا ماجراجویی از دل مکانی مرگ‌آلود بیرون بیاید، بی‌آنکه فیلم ناچار باشد از همان ابتدا به وحشتی تمام‌عیار تن بدهد.

آمیختن طنز با تعلیق یکی از جذابیت‌های بالقوهٔ فیلم در کنار هم نشاندن شوخی‌های خانوادگی و تعلیق است. طنز، فضای قصه را از سنگینی بیش از اندازه نجات می‌دهد و ترس، ماجراجویی نوجوانانه را از بی‌خطری کامل بیرون می‌کشد. در لحظاتی که تعادل برقرار می‌شود، فیلم لحن سرزنده‌ای پیدا می‌کند: تماشاگر هم از موقعیت‌های کمیک لذت می‌برد و هم برای لحظهٔ بعد، به‌ویژه هنگام ورود ناگهانی به فضای هراس‌آور، آماده نیست.

« پس خودشان دست به کار می‌شوند و قدم در مسیری می‌گذارند که قرار است هم ماجراجویانه باشد و هم ترسناک. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

با این همه، این ترکیب همیشه یکدست از کار درنمی‌آید. شوخی‌ها گاهی حال‌وهوای اثر را به‌سمتی می‌برند و صحنه‌های تعلیق به‌سمتی دیگر؛ گویی هرکدام برای گرفتن سهم بیشتری از فیلم رقابت می‌کنند. نتیجه در بهترین لحظه‌ها آمیزه‌ای سرگرم‌کننده است، اما در بخش‌هایی هم پیوند میان لحن‌ها سست می‌شود.

فیلم گاه به‌جای آنکه از تضاد طنز و ترس بهره بگیرد، میان آن‌ها جابه‌جا می‌شود و انسجامی را که برای اثرگذاری هر دو لازم است از دست می‌دهد. ترسی برای غافلگیر کردن، نه ماندن وحشت «Los Muértimer» بیشتر به غافلگیری و شوک‌های کوتاه تکیه دارد تا ساختن هراسی ماندگار و فراگیر. جامپ‌اسکرها می‌توانند تماشاگر را ناگهان از جا بپرانند و برای یک فیلم ماجراجویی خانوادگی، هیجان قابل‌توجهی ایجاد کنند.

این انتخاب با دنیای نوجوانان هم سازگار است: ترس در اینجا تجربه‌ای پرحادثه و گاه بازیگوشانه است، نه کاوشی طولانی در تاریکی روانی شخصیت‌ها. اما اتکای زیاد به غافلگیری، محدودیت‌های خود را دارد. وقتی فیلم برای بالا بردن ضربان به ظهور ناگهانی یک خطر یا صدای بلند متوسل می‌شود، تعلیق به‌جای آنکه آهسته انباشته شود، مقطعی باقی می‌ماند.

صحنه ممکن است اثر فوری بگذارد، ولی الزاماً فضای تهدید را در ذهن تماشاگر ادامه نمی‌دهد. از این رو، مخاطبی که انتظار وحشتی پیوسته یا فضاسازی عمیق‌تری دارد، احتمالاً با فیلمی سبک‌تر روبه‌رو می‌شود؛ هرچند همین سبک‌بودن برای کسانی که ترس کنترل‌شده و سرگرم‌کننده می‌خواهند، بخشی از جذابیت اثر است.

« با این همه، این ترکیب همیشه یکدست از کار درنمی‌آید. »

شخصیت‌ها و اجرا

گروهی که باید به هم برسند پنج نوجوان فیلم فقط ابزار پیش‌بردن معمای سرقت نیستند؛ رابطه‌های میان آن‌ها، به‌ویژه پیوند نیکو و گابریل، می‌تواند بار عاطفی داستان را حمل کند. حضور گابریلِ فرانسوی به گروه رنگ‌وبویی متفاوت می‌دهد و از دل تضادهای فرهنگی و رفتاری، فرصت‌هایی برای شوخی و صمیمیت فراهم می‌آورد.

در کنار او، نیکو شخصیتی است که تنهایی‌اش با محیط خانوادگیِ مرتبط با مرگ پیوند خورده و همین زمینه، او را از قهرمانِ ماجراجویی‌های نوجوانانهٔ کاملاً معمولی متمایز می‌کند. نقطهٔ حساس‌تر، رابطهٔ گروه با کسانی است که پیش‌تر نیکو را آزار می‌داده‌اند. همکاری ناگزیرِ قربانی و قلدر می‌تواند مسیر جذابی برای پرداختن به مسئولیت، اعتماد و تغییر باشد؛ اما تغییر رفتاری وقتی باورپذیر می‌شود که مرحله‌به‌مرحله شکل بگیرد.

اگر خصومت دیرپا ناگهان به رفاقت تبدیل شود، حل‌وفصل آن بیشتر شبیه راه‌حلی داستانی به نظر می‌رسد تا نتیجهٔ تحول شخصیت‌ها. این شتاب، بخشی از ظرفیت عاطفی فیلم را هدر می‌دهد؛ به‌خصوص چون رابطهٔ میان شخصیت‌های اصلی در جاهایی نشان می‌دهد که با مکث و پرداخت بیشتر، می‌شد به پیوندی قانع‌کننده‌تر رسید.

ریتم و ناهماهنگی‌های روایی فیلم در حدود نود دقیقه می‌کوشد معما، ماجراجویی، روابط خانوادگی، طنز، وحشت و بلوغ نوجوانانه را کنار هم نگه دارد. این تراکم گاهی به سود اثر عمل می‌کند: قصه فرصت زیادی برای ایستادن ندارد و هر بخش می‌تواند مسیر تازه‌ای پیش بگیرد. بااین‌حال، کوتاهی زمان به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ ریتم تند نیست.

« نقطهٔ حساس‌تر، رابطهٔ گروه با کسانی است که پیش‌تر نیکو را آزار می‌داده‌اند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بعضی قسمت‌ها کش می‌آیند و انرژی داستان افت می‌کند؛ در مقابل، برخی تغییرات رابطه‌ای یا روایی آن‌قدر سریع رخ می‌دهند که فرصت اثرگذاری پیدا نمی‌کنند. مشکل از کمبود ایده نیست، بلکه از نحوهٔ توزیع آن‌هاست. فیلم می‌خواهد هم رازآلود باشد، هم کمدی خانوادگی، هم قصهٔ آشتی و دوستی و هم تجربه‌ای ترسناک برای نوجوانان.

اما هر یک از این خطوط به فضای کافی نیاز دارد تا قواعد و لحن خودش را بسازد. وقتی فیلم میان آن‌ها رفت‌وآمد می‌کند، گاه به‌جای آنکه لایه‌های گوناگون یک داستان واحد را شکل دهند، مجموعه‌ای از اجزای آشنا به نظر می‌رسند که اتصالشان کامل نشده است. به همین دلیل، بعضی لحظه‌ها دوست‌داشتنی و بعضی دیگر ناامیدکننده‌اند.

در قلمرو آشنایی‌ها تماشاگر ممکن است در حال‌وهوای اثر پژواکی از ماجراجویی‌های گروهی نوجوانان و کمدی‌های گوتیک خانوادگی بشنود. این آشنایی به‌خودی‌خود ضعف نیست؛ ژانرها همیشه با خاطره‌ها و الگوهای پیشین گفت‌وگو می‌کنند. مسئله این است که فیلم تا چه اندازه می‌تواند از این مصالح، هویتی مختص خود بسازد.

«Los Muértimer» لحظاتی دارد که شخصیت‌ها و فضای اسپانیایی‌اش به آن رنگی مستقل می‌دهند، اما در مجموع همیشه موفق نمی‌شود از زیر سایهٔ الگوهای شناخته‌شده بیرون بیاید. همین دوگانگی در واکنش‌های تماشاگران هم بازتاب یافته است: گروهی فیلم را سرگرم‌کننده و دوست‌داشتنی یافته‌اند، در حالی که برخی از ناهماهنگی لحن، کندی ریتم یا کم‌رمقی شوخی‌ها گلایه داشته‌اند.

« مشکل از کمبود ایده نیست، بلکه از نحوهٔ توزیع آن‌هاست. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

واکنش‌ها همچنین بر جذابیت شخصیت فرانسوی و رابطهٔ دو نقش اصلی تأکید می‌کنند، اما به شتاب در تبدیل زورگویی به دوستی نیز اشاره دارند. این اختلاف‌نظرها با تجربهٔ کلی فیلم جور درمی‌آید: اثری که ظرفیت دلنشین‌بودن دارد، اما همیشه به یک اندازه از آن بهره نمی‌برد. جمع‌بندی «Los Muértimer» ماجراجویی نوجوانانه‌ای است که گورستان، سرقت جواهرات و بی‌اعتمادی بزرگ‌ترها را بهانه‌ای برای پیوند دادن راز، ترس و طنز قرار می‌دهد.

بهترین لحظه‌هایش از انرژی گروهی شخصیت‌ها، شوخی‌های خانوادگی و غافلگیری‌های ترسناک نیرو می‌گیرند؛ رابطهٔ نیکو و گابریل نیز به قصه گرمایی می‌بخشد که آن را از یک معمای ساده فراتر می‌برد. در سوی دیگر، کندی‌های مقطعی، نوسان میان لحن‌ها و شتاب در برخی دگرگونی‌های رابطه‌ای، مانع می‌شود همهٔ اجزای فیلم به انسجامی کامل برسند.

حاصل، فیلمی ناموزون اما گاه صمیمی و سرگرم‌کننده است؛ اثری که برای مخاطبِ خواهان ماجراجویی خانوادگی با رگه‌های ترس و شوخی، لحظات دلپذیری دارد، اما از آن دسته فیلم‌هایی نیست که همهٔ وعده‌هایش را با همان قدرت به ثمر برساند. نگاه‌پذیر و دوست‌داشتنی در بخش‌هایی، ولی نابرابر در پرداخت و ریتم.

« نگاه‌پذیر و دوست‌داشتنی در بخش‌هایی، ولی نابرابر در پرداخت و ریتم. »