وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

شکوه هنر و بهای کمال «Kokuho» فیلمی است درباره هنری که از هنرمند چیزی فراتر از مهارت می‌طلبد: انضباطی بی‌وقفه، تسلیم‌شدن در برابر سنت و آمادگی برای پرداخت بهایی شخصی. داستان از ناگاساکیِ سال ۱۹۶۴ آغاز می‌شود؛ کیکو، نوجوانی برخاسته از خانواده‌ای یاکوزایی، پس از مرگ پدرش به حمایت بازیگری نامدار در تئاتر کابوکی درمی‌آید.

او در کنار شونسوکه، پسر آن بازیگر، قدم به جهانی می‌گذارد که در آن استعداد، تبار خانوادگی و میراث هنری به‌شکلی پیچیده با یکدیگر گره خورده‌اند. فیلم بیش از آن‌که صرفاً حکایت پیشرفت یک هنرمند باشد، به کشاکش میان خواست فردی و قواعد دیرپای یک سنت می‌پردازد. کیکو و شونسوکه هر دو شیفته کابوکی‌اند، اما جایگاه و امکاناتشان یکسان نیست.

همین تفاوت، رابطه‌شان را هم‌زمان به پیوندی برادرانه و رقابتی دائمی بدل می‌کند. «Kokuho» با دنبال‌کردن زندگی این دو در گذر چند دهه، می‌کوشد نشان دهد که رسیدن به قله هنر فقط به استعداد وابسته نیست؛ گاه نسب، موقعیت اجتماعی و فرصت‌هایی که نصیب هرکس می‌شود، سرنوشت هنری او را نیز شکل می‌دهند.

کابوکی؛ نمایش درون نمایش بزرگ‌ترین دستاورد فیلم، بی‌تردید صحنه‌های کابوکی آن است. اجراها صرفاً میان‌پرده‌هایی چشم‌نواز نیستند، بلکه به زبان بصری و عاطفی فیلم تبدیل می‌شوند. حرکت‌های دقیق، ژست‌های نمادین، آواهای کشیده، لباس‌های پرجزئیات و چهره‌هایی که زیر لایه‌های گریم به نقش بدل می‌شوند، تماشاگر را با هنری آشنا می‌کنند که قواعد و زیبایی‌شناسی خاص خود را دارد.

« فیلم بیش از آن‌که صرفاً حکایت پیشرفت یک هنرمند باشد، به کشاکش میان خواست فردی و قواعد دیرپای یک سنت می‌پردازد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

حتی کسی که پیش‌تر با کابوکی آشنا نبوده، می‌تواند از قدرت آیینی و دقت خیره‌کننده اجراها تأثیر بگیرد. فیلم در این صحنه‌ها از توضیح‌دادن بیش از اندازه پرهیز می‌کند و اجازه می‌دهد خود نمایش سخن بگوید. قاب‌بندی‌ها و طراحی صحنه، فاصله میان واقعیت روزمره و جهان استیلیزه‌شده روی صحنه را برجسته می‌کنند؛ گویی شخصیت‌ها برای لحظاتی از زندگی معمول خود جدا می‌شوند و به پیکره‌هایی در یک نقاشی زنده بدل می‌گردند.

این دوگانگی، یکی از ایده‌های محوری فیلم را می‌سازد: هنر می‌تواند حقیقتی فراتر از زندگی عادی بیافریند، اما آن حقیقت به‌آسانی از هزینه‌هایی که هنرمند برای رسیدن به آن می‌پردازد جدا نمی‌شود. بدن، چهره و دگرگونی بازیگر اجرای کابوکی در «Kokuho» فقط موضوع روایت نیست؛ بدن بازیگر نیز میدان اصلی دگرگونی است.

بازیگران باید با حرکات و حالت‌هایی بسیار کنترل‌شده، شخصیتی را خلق کنند که گاه با هویت روزمره‌شان فاصله‌ای کامل دارد. فیلم این فرایند را با توجهی چشمگیر به تمرین، گریم و لباس بازمی‌تاباند. چهره‌پردازی‌ها نه پوششی تزیینی، بلکه بخشی از آفرینش نقش‌اند؛ مرحله‌ای که در آن فرد آرام‌آرام از خود فاصله می‌گیرد و به تصویری از هنر بدل می‌شود.

بازی‌های ریو یوشیزاوا و ریوُسی یوکوهاما در کنار بازیگران خردسال، ستون عاطفی فیلم‌اند. تغییر سن و جایگاه شخصیت‌ها، بدون آن‌که پیوند میان دوره‌های مختلف زندگی‌شان به‌کلی از میان برود، به حضور بازیگران وابسته است. یوشیزاوا، به‌ویژه، باید هم شکنندگی و جاه‌طلبی کیکو را در زندگی بیرون از صحنه نشان دهد و هم تسلط بدنی و تمرکز او را در مقام اجراگر.

« حتی کسی که پیش‌تر با کابوکی آشنا نبوده، می‌تواند از قدرت آیینی و دقت خیره‌کننده اجراها تأثیر بگیرد. »

شخصیت‌ها و اجرا

یوکوهاما نیز شونسوکه را صرفاً به رقیبی برای قهرمان تبدیل نمی‌کند؛ در او هم‌زمان غرور، آسیب‌پذیری و نیاز به اثبات خویش دیده می‌شود. رفاقت و رقابت در سایه میراث رابطه کیکو و شونسوکه، نیروی محرک درام است. آنان از جوانی در کنار هم می‌آموزند و می‌کوشند راهی در جهان بسته و سلسله‌مراتبی کابوکی بیابند.

نزدیکی‌شان، امکان همراهی و همدلی را فراهم می‌کند، اما همان هنری که به آن عشق می‌ورزند، آنان را در موقعیت سنجش و مقایسه قرار می‌دهد. موفقیت یکی می‌تواند به معنای عقب‌ماندن دیگری باشد؛ و هر انتخاب هنری، در عین حال که مسیر فرد را می‌سازد، بر رابطه میان آن دو نیز اثر می‌گذارد. فیلم از این تعارض برای طرح پرسشی فراتر استفاده می‌کند: آیا کمال هنری باید به هر بهایی دنبال شود؟

«Kokuho» پاسخ ساده‌ای نمی‌دهد و قهرمان خود را نیز از کاستی‌ها و تصمیم‌های دشوار معاف نمی‌کند. کیکو نه قدیسی رنج‌کشیده است و نه نابغه‌ای بی‌نقص؛ او انسانی است که میل به تعالی، گاه او را به سوی خودخواهی و گسست از دیگران می‌راند. همین پیچیدگی، مسیرش را از یک داستان موفقیت متعارف دور می‌کند.

زمان گسترده و روایت پرفرازونشیب فیلم با گستره‌ای چنددهه‌ای، زمان را همچون بخشی از معنای خود به کار می‌گیرد. گذر سال‌ها نه فقط تغییر چهره و سن شخصیت‌ها، بلکه دگرگونی جایگاه آنان در جهان هنر را نیز نشان می‌دهد. بااین‌حال، پرش‌های زمانی متعدد همیشه به سود روایت عمل نمی‌کنند. گاهی فیلم درست زمانی که تماشاگر در دوره‌ای از زندگی شخصیت‌ها جا افتاده، به مقطعی دیگر می‌جهد؛ در نتیجه، بعضی دگرگونی‌ها بیشتر اعلام می‌شوند تا آن‌که به‌تدریج و دراماتیک شکل بگیرند.

« رفاقت و رقابت در سایه میراث رابطه کیکو و شونسوکه، نیروی محرک درام است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این شتاب در انتقال میان دوره‌ها می‌تواند پیوستگی عاطفی برخی رخدادها را تضعیف کند. شماری از خرده‌داستان‌ها نیز به اندازه‌ای که آغاز می‌شوند، مجال پرداخت نمی‌یابند و بعضی تصمیم‌ها یا پیامدها روشنایی کافی پیدا نمی‌کنند. این کاستی‌ها به‌ویژه در فیلمی بلند اهمیت دارند، زیرا زمان زیاد به‌خودی‌خود به معنای عمق بیشتر نیست.

«Kokuho» در بخش‌هایی چنان به دنبال پوشش‌دادن سال‌ها و سرنوشت‌هاست که از مکث و پرورش برخی لحظه‌های تعیین‌کننده بازمی‌ماند. با وجود این، طول فیلم برای بسیاری از تماشاگران الزاماً مانع همراهی نیست. صحنه‌های اجرا، حضور بازیگران و جاذبه جهان کابوکی به روایت کشش می‌بخشند؛ اما ریتم در همه بخش‌ها یکدست نیست.

گاه درام به ملودرامی پرحادثه نزدیک می‌شود و خرده‌روایت‌ها حسی از ازدحام می‌آفرینند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش صبور و تماشایی است و در لحظه‌های ضعیف‌تر، بیش از نیاز بر گستردگی داستان تکیه می‌کند. زنان و محدودیت نگاه فیلم یکی از محدودیت‌های محسوس اثر، پرداخت کم‌عمق‌تر شخصیت‌های زن در قیاس با مردانی است که در مرکز جهان کابوکی قرار دارند.

زنان گاه بیش از آن‌که زندگی و خواست مستقل خود را دنبال کنند، در نسبت با مسیر هنری یا عاطفی مردان معنا می‌یابند. این مسئله در فیلمی که به نقش‌آفرینی مردان در قالب‌های زنانه و ساختن تصویری از زنانگی روی صحنه توجه دارد، پرسش‌برانگیزتر می‌شود: اثر می‌توانست نسبت میان بازنمایی زنانگی و تجربه واقعی زنان را با دقت بیشتری بکاود.

« این شتاب در انتقال میان دوره‌ها می‌تواند پیوستگی عاطفی برخی رخدادها را تضعیف کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

البته فیلم گاه نشان می‌دهد که جهان هنری‌اش نه فقط به دلیل سنت، بلکه به‌واسطه ساختارهای اجتماعی و قدرت نیز محدود شده است. بااین‌همه، زنان کمتر فرصت می‌یابند از درون به شخصیت‌هایی مستقل و چندوجهی تبدیل شوند. در کنار این کاستی، برخی اتفاق‌های داستانی نیز انگیزه‌ای روشن و کافی پیدا نمی‌کنند.

نتیجه آن است که شکوه بصری و قدرت اجراها گاهی بار توضیح‌نداده‌شده بخش‌هایی از روایت را به دوش می‌کشند. تصویر و موسیقی؛ معماری یک جهان فیلم با طراحی صحنه، لباس و گریم، دوره‌های زمانی متفاوت را از هم متمایز می‌کند، بی‌آن‌که جهان اثر را تکه‌تکه سازد. جزئیات محیط‌های پشت‌صحنه، تالارهای نمایش و زندگی روزمره، کابوکی را از تصویری تزیینی بیرون می‌آورند و آن را به حرفه‌ای سخت، پرتمرین و مبتنی بر نظم بدل می‌کنند.

دوربین نیز هنگام اجراها با آگاهی از هندسه صحنه و مرکزیت بدن بازیگر حرکت می‌کند؛ از این‌رو، تماشاگر نه فقط شاهد یک نمایش، بلکه ناظر شکل‌گیری آن است. موسیقی و طراحی صوتی نیز به برجسته‌کردن فاصله میان زندگی بیرون صحنه و فضای نمایشی کمک می‌کنند. سکوت‌ها، صداهای اجرا و تشویق تماشاگران، هرکدام کیفیتی متفاوت دارند و به صحنه‌ها وزن می‌بخشند.

فیلم در مجموع از مصالح فنی خود برای ساختن زینتی بی‌محتوا استفاده نمی‌کند؛ تصویر و صدا اغلب در خدمت ایده‌ای مرکزی‌اند: هنر هم پناهگاهی برای شخصیت‌هاست و هم دستگاهی سخت‌گیر که آنان را می‌آزماید. جمع‌بندی «Kokuho» اثری بلندپروازانه و دیدنی است که زندگی هنری، رفاقت و رقابت را در بستری از شکوه کابوکی به هم می‌پیوندد.

« بااین‌همه، زنان کمتر فرصت می‌یابند از درون به شخصیت‌هایی مستقل و چندوجهی تبدیل شوند. »

جمع‌بندی

قوت اصلی آن در اجراهای تماشایی، بازی‌های قدرتمند، گریم و لباس‌های دقیق و توانایی‌اش در واردکردن تماشاگر به جهان هنری کمترشناخته‌شده نهفته است. فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که هنر سنتی می‌تواند هم میراثی زنده و نفس‌گیر باشد و هم نیرویی سخت و فرساینده در زندگی هنرمند. در برابر این دستاوردها، پرش‌های زمانی، کش‌آمدن برخی بخش‌ها، خرده‌روایت‌های کم‌پرداخت و شخصیت‌پردازی محدود زنان از انسجام اثر می‌کاهند.

بااین‌حال، این لغزش‌ها شکوه صحنه‌هایی را که فیلم در آن‌ها به اوج می‌رسد از میان نمی‌برند. «Kokuho» بیش از آن‌که روایتی بی‌نقص باشد، تجربه‌ای بصری و عاطفی از زیستن در سایه هنر است؛ تجربه‌ای که تماشاگر را با پرسشی ماندگار تنها می‌گذارد: وقتی هنرمند همه‌چیز را وقف کمال می‌کند، چه چیزی از زندگی بیرون از صحنه برایش باقی می‌ماند؟

« بااین‌حال، این لغزش‌ها شکوه صحنه‌هایی را که فیلم در آن‌ها به اوج می‌رسد از میان نمی‌برند. »