وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جنایت به‌مثابه سازوکار اقتصادی «Killing Them Softly» در ظاهر دربارهٔ سرقتی کوچک در جهان تبهکاران است: سه مجرم ناشی به بازی ورقِ محافظت‌شدهٔ مافیا دستبرد می‌زنند و با برهم‌زدن تعادل مالی و حیثیتی آن محفل، زنجیره‌ای از واکنش‌ها را به راه می‌اندازند. مأموریت جکی کوگان، آدم‌کشی حرفه‌ای که برای بازگرداندن نظم فراخوانده می‌شود، بهانه‌ای است برای ورود به جهانی که در آن خشونت نه انفجاری استثنایی، بلکه بخشی از روال روزانهٔ کسب‌وکار به شمار می‌آید.

فیلم با اقتباس از رمان «تجارت کوگان» نوشتهٔ جورج وی. هیگینز ساخته شده و اندرو دومینیک نویسندگی و کارگردانی آن را بر عهده داشته است. داستان در بستر بحران مالی سال ۲۰۰۸ و انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا جریان دارد؛ زمینه‌ای که معنای ماجرای جنایی را از محدودهٔ یک تسویه‌حساب محلی فراتر می‌برد.

دومینیک از الگوی آشنای فیلم‌های مافیایی فاصله می‌گیرد. این‌جا خبری از شکوه رمانتیکِ خاندان‌های تبهکار یا هیجان پیوستهٔ عملیات نیست؛ آدم‌ها در اتاق‌های ارزان، خودروها و بارها گفت‌وگو می‌کنند، منتظر می‌مانند و دربارهٔ پول، کار و خطر چانه می‌زنند. جهان زیرزمینی فیلم بیش از آن‌که قلمرویی افسانه‌ای باشد، بازاری است سرد و بی‌رحم؛ بازاری که در آن وفاداری، ترس و حتی مرگ به محاسبه و قیمت‌گذاری گره خورده‌اند.

روایت ساده، اثرگذاری پیچیده خط داستانی فیلم عمداً پیچیده نیست. سرقت رخ می‌دهد، افراد در پی یافتن عاملان آن برمی‌آیند و جکی باید اوضاع را سامان دهد. اما این سادگی روایی الزاماً به معنای سادگی تجربهٔ تماشاست. فیلم به‌جای پیش‌بردن ماجرا با پیچش‌های پی‌درپی، توجه را به کیفیت رابطه‌ها، مکث‌ها و گفت‌وگوها می‌سپارد.

« فیلم با اقتباس از رمان «تجارت کوگان» نوشتهٔ جورج وی. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

مخاطب نه با معمایی پرشاخه، بلکه با مجموعه‌ای از آدم‌های گرفتار در نظمی ناپایدار روبه‌روست؛ نظمی که هر اشتباه کوچک می‌تواند در آن پیامدی سنگین داشته باشد. این انتخاب، هم سرچشمهٔ قوت فیلم است و هم منشأ اصلی دشواری آن. صبر و دقت در شنیدن گفت‌وگوها پاداش می‌گیرد، زیرا بخش مهمی از شخصیت‌پردازی و فضای اثر از خلال حرف‌های ظاهراً پراکنده شکل می‌گیرد.

در مقابل، کسانی که از فیلمی گنگستری انتظار تحرک پیوسته و تعقیب‌وگریزهای مکرر دارند، ممکن است فاصلهٔ میان رخدادها را طولانی بیابند. فیلم به‌جای آن‌که دائماً داستان را به جلو براند، گاه در همان موقعیت می‌ایستد و اجازه می‌دهد اضطراب و فرسودگی شخصیت‌ها در سکوت و کلام ته‌نشین شود. جکی کوگان و چهرهٔ حرفه‌ای خشونت برد پیت در نقش جکی کوگان، مرکز ثقل فیلم است؛ اما او این نقش را با اغراق‌های مرسوم یک ضدقهرمان پرزرق‌وبرق پیش نمی‌برد.

جکی سرد، محاسبه‌گر و عمل‌گراست. خشونت برای او فوران خشم یا نمایش قدرت نیست؛ کاری است که باید با کمترین آشفتگی ممکن انجام شود. همین نگاه حرفه‌ای، شخصیت را هراس‌آور می‌کند: او از خشونت لذت‌طلبانه فاصله دارد، اما فاصله‌اش با آن نیز اخلاقی نیست. خشونت را به‌سادگی بخشی از سازوکار کار می‌پذیرد.

پیت با بازی کم‌پیرایه و کنترل‌شده، این خونسردی را به حضوری ملموس تبدیل می‌کند. او برای ساختن جکی به فریاد، ژست‌های قهرمانانه یا توضیح‌های روان‌شناختی متوسل نمی‌شود؛ سکون چهره و دقت واکنش‌هایش کافی است تا شخصیت را از دیگران جدا کند. در کنار او، بازیگران مکمل نیز جهان فیلم را جان‌دار می‌کنند.

« این انتخاب، هم سرچشمهٔ قوت فیلم است و هم منشأ اصلی دشواری آن. »

شخصیت‌ها و اجرا

اسکوت مک‌نیری و بن مندلسون، درماندگی و بی‌کفایتی دو مجرم را از دو مسیر متفاوت نشان می‌دهند؛ ری لیوتا در نقش مردی گرفتار عواقب گذشته‌اش،脆ندگی و اضطراب را زیر ظاهر خشن شخصیت آشکار می‌کند؛ و جیمز گاندولفینی تصویری به‌یادماندنی از آدم‌کشی فرسوده و ازپاافتاده می‌سازد. ریچارد جنکینز نیز با لحنی اداری و ظاهری آرام، چهرهٔ بوروکراتیک قدرت در این جهان را نمایندگی می‌کند.

گفت‌وگوهایی تیز، مکث‌هایی فرساینده یکی از امتیازهای آشکار فیلم، دیالوگ‌های آن است. حرف‌ها اغلب خشن، طعنه‌آمیز و زمینی‌اند، اما زیر سطح روزمرگی‌شان نوعی جهان‌بینی تلخ جریان دارد. آدم‌ها دربارهٔ امور عادی صحبت می‌کنند، ولی همان گفت‌وگوها به‌تدریج نشان می‌دهند که چگونه اخلاق در این محیط جای خود را به منفعت داده است.

طنز سیاه فیلم نیز از همین فاصله میان لحن بی‌اعتنا و موضوع هولناک پدید می‌آید؛ گویی شخصیت‌ها چنان به خطر خو گرفته‌اند که حتی دربارهٔ تصمیم‌های مرگبار با لحنی معمولی سخن می‌گویند. بااین‌حال، اتکای فراوان به گفت‌وگو همیشه به سود اثر تمام نمی‌شود. شماری از مکالمه‌ها و تک‌گویی‌ها طولانی‌تر از نیاز دراماتیک صحنه به نظر می‌رسند.

فیلم گاهی به‌جای آن‌که از دیالوگ برای فشرده‌کردن معنا بهره ببرد، همان اندیشه را با عباراتی تازه تکرار می‌کند. نتیجه برای برخی تماشاگران می‌تواند خستگی باشد: مکث‌ها و بحث‌ها به‌جای آن‌که تنش را متراکم کنند، در بخش‌هایی ضرباهنگ را متوقف می‌سازند. این همان نقطه‌ای است که تحسینِ نویسندگی و گلایه از پرگویی می‌توانند هم‌زمان درست باشند.

« ریچارد جنکینز نیز با لحنی اداری و ظاهری آرام، چهرهٔ بوروکراتیک قدرت در این جهان را نمایندگی می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

تصویر، صدا و خشونت بی‌پرده فیلم از نظر بصری، جهانی سرد و فرسوده می‌سازد که با رفتار شخصیت‌هایش هماهنگ است. قاب‌بندی‌ها حساب‌شده‌اند و دوربین، شهر را نه پس‌زمینه‌ای خنثی، بلکه محیطی سنگین و بی‌روح نشان می‌دهد. فیلم‌برداری گرگ فریزر در لحظه‌هایی که خشونت ناگهان رخ می‌نماید، بر تضاد میان ظاهر روزمرهٔ فضا و شدت عمل تأکید می‌کند.

خشونت در «Killing Them Softly» نه تزیینی است و نه به شکل صحنه‌های پیروزمندانه عرضه می‌شود. بعضی لحظه‌ها بی‌مقدمه و با شدتی آزارنده از راه می‌رسند؛ همین ناگهانی‌بودن، آن‌ها را از خشونت سرگرم‌کنندهٔ بسیاری از آثار جنایی جدا می‌کند. فیلم تماشاگر را به فاصله‌ای امن نمی‌برد، بلکه پیامد جسمانی و تحقیرآمیز خشونت را پیش چشم می‌گذارد.

در برابر این لحظه‌های خشن، بخش‌هایی از فیلم با سکون، انتظار و گفت‌وگو پیش می‌روند؛ تضادی که گاه مؤثر است و گاه به ناهمواری ریتم می‌انجامد. سیاست و جامعه در پسِ ماجرای مافیایی قرارگرفتن داستان در فضای بحران اقتصادی و انتخابات سال ۲۰۰۸، فیلم را به تمثیلی سیاسی بدل می‌کند. جهان تبهکاران در این‌جا نسخه‌ای فشرده از جامعه‌ای است که در آن همه‌چیز، از اعتماد تا خشونت، در قالب معامله فهمیده می‌شود.

فیلم میان اقتصاد رسمی و زیرزمینی مرزی نفوذناپذیر ترسیم نمی‌کند؛ برعکس، شباهتِ منطق حاکم بر هر دو را به رخ می‌کشد: قدرت وعده می‌دهد، مردم هزینه می‌پردازند و در نهایت هر فرد باید به فکر بقای خود باشد. این لایهٔ سیاسی از جسورانه‌ترین انتخاب‌های فیلم است، اما همیشه ظریف از کار درنمی‌آید.

« تصویر، صدا و خشونت بی‌پرده فیلم از نظر بصری، جهانی سرد و فرسوده می‌سازد که با رفتار شخصیت‌هایش هماهنگ است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

اشاره‌ها به شعارهای انتخاباتی و مفهوم اجتماع، در بخش‌هایی چنان آشکار و مستقیم بیان می‌شوند که به‌جای آن‌که تماشاگر را به کشف معنا دعوت کنند، معنای موردنظر را با تأکید تکرار می‌کنند. از همین رو، پیام اجتماعی اثر می‌تواند برای بعضی مخاطبان نافذ و برای برخی دیگر بیش از اندازه توضیحی باشد.

فیلم در بهترین لحظه‌هایش اجازه می‌دهد تصویر و موقعیت، نقد را منتقل کنند؛ در لحظه‌های کم‌اثرتر، سخن شخصیت‌ها بار تفسیری را بیش از حد بر دوش می‌کشد. ریتم و تناسب انتظارها «Killing Them Softly» فیلمی برای تماشاگر مشتاقِ اکشن بی‌وقفه نیست. ریتم آرام آن بخشی از طراحی اثر است، زیرا جهانی را تصویر می‌کند که در آن خشونت ممکن است ناگهان رخ دهد، اما بیشتر زمان آدم‌ها صرف انتظار، مذاکره و ارزیابی خطر می‌شود.

بااین‌حال، قصد هنری به‌تنهایی همهٔ کش‌آمدگی‌ها را توجیه نمی‌کند. داستانی نسبتاً سرراست گاه بیش از اندازه مکث می‌کند و بعضی صحنه‌ها پس از آن‌که کارکرد خود را انجام داده‌اند، همچنان ادامه می‌یابند. اگر این ریتم را با حوصله بپذیریم، فرصت بیشتری برای دیدن بازی‌ها، شنیدن لحن‌ها و حس‌کردن فضای تلخ فیلم فراهم می‌شود.

اگر انتظارمان از عنوانی مافیایی، تحرک و حادثه باشد، احتمال دارد فاصلهٔ میان گفت‌وگوها و رویدادها آزاردهنده شود. بنابراین، اختلاف نظر دربارهٔ فیلم صرفاً به کیفیت اجزایش مربوط نیست؛ تا اندازه‌ای به این بستگی دارد که تماشاگر چه نسبتی میان روایت جنایی و تأمل سیاسی انتظار دارد. جمع‌بندی «Killing Them Softly» اثری تلخ، حساب‌شده و نامتعارف در گونهٔ جنایی است که به‌جای افسانه‌سازی از گنگسترها، آنان را کارگزاران خشنِ نظمی تجاری نشان می‌دهد.

« از همین رو، پیام اجتماعی اثر می‌تواند برای بعضی مخاطبان نافذ و برای برخی دیگر بیش از اندازه توضیحی باشد. »

جمع‌بندی

بازی برد پیت و گروه بازیگران، دیالوگ‌های تیز، قاب‌بندی‌های دقیق و خشونت بی‌پرده، به فیلم هویتی متمایز می‌بخشند. در سوی دیگر، ریتم کند، سادگی خط داستانی و تأکید گاه مفرط بر پیام سیاسی، مانع از آن می‌شود که اثر برای همه به یک اندازه گیرایی داشته باشد. ارزش فیلم بیش از آن‌که در پیچیدگی ماجرایش باشد، در نوع نگاهش به قدرت و بقاست: جهانی که در آن عدالت معنایی کم‌رنگ دارد و نظم، اغلب نام دیگری برای منفعت است.

این نگاه گاهی با ظرافت تصویری بیان می‌شود و گاهی به شکل مستقیم در گفت‌وگوها تکرار می‌گردد. حاصل، فیلمی نابرابر اما به‌یادماندنی است؛ اثری که ممکن است با کندی و بدبینی‌اش فاصله ایجاد کند، اما فضای فرسوده، بازی‌های محکم و صدای سرد و بی‌رحمش پس از پایان تماشا در ذهن می‌مانند.

« این نگاه گاهی با ظرافت تصویری بیان می‌شود و گاهی به شکل مستقیم در گفت‌وگوها تکرار می‌گردد. »