نقد و بررسی
نقد Killing Season | 2013
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
طرحی ساده با ظرفیت دراماتیک «Killing Season» فیلمی آمریکایی محصول ۲۰۱۳ به کارگردانی Mark Steven Johnson و نویسندگی Evan Daugherty است. در مرکز داستان، دو کهنه‌سرباز جنگ بوسنی قرار دارند: بنجامین فورد، نظامی بازنشسته و گوشه‌گیر آمریکایی با بازی Robert De Niro، و امیل کواچ، سرباز صرب پیشین با بازی John Travolta.
دیدار آن‌ها در طبیعت دورافتاده، نخست رنگ آشنایی و رفاقتی نامحتمل دارد؛ اما با آشکارشدن گذشته و نیت‌های پنهان، این رابطه به رویارویی‌ای شخصی بدل می‌شود. فیلم از همین چرخش ساده، موتور تعلیق خود را می‌سازد. ایدهٔ مرکزی اثر از آن ظرفیت آشنای اما پرکشش برخوردار است که دشمنی تاریخی را به حسابی فردی و نزدیک تبدیل کند.
گذشتهٔ جنگی دو مرد صرفاً پس‌زمینه‌ای برای تعقیب‌وگریز نیست؛ نیرویی است که اکنون آن‌ها را در برابر هم قرار می‌دهد و اجازه نمی‌دهد فاصلهٔ زمانی، زخم‌ها را واقعاً ببندد. فیلم در بهترین لحظاتش می‌پرسد آیا آدمی می‌تواند از خشونتی که زمانی مرتکب شده یا از آن آسیب دیده، جدا شود، یا آن تجربه سرانجام به بخشی پایدار از هویت او بدل می‌شود.
طبیعت به‌مثابه نیروی فشارآور کوهستان و جنگل در فیلم نقش دکور خاموش ندارند. فضای خلوت، مسیرهای دشوار و فاصله از سکونتگاه‌ها، شخصیت‌ها را از پناه و شاهد محروم می‌کند و هر برخورد را به مسئله‌ای فوری بدل می‌سازد. طبیعت در این‌جا هم امکان پنهان‌شدن است و هم خطر گم‌شدن؛ هم راه فرار را نوید می‌دهد و هم محدودیت جسمانی و روانی دو مرد را تشدید می‌کند.
« فیلم از همین چرخش ساده، موتور تعلیق خود را می‌سازد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این کیفیت، احساس انزوا را به تعلیق پیوند می‌زند و به رویارویی وجهی ملموس می‌بخشد. فیلم از سکوت و مکث نیز بهره می‌گیرد. گاه فاصلهٔ میان دو جمله یا نگاه ممتد، بیش از دیالوگی توضیحی از بی‌اعتمادی و خشمی فروخورده خبر می‌دهد. این لحظه‌ها با فضای سرد و دورافتاده هماهنگ‌اند و به اثر مجال می‌دهند که تنش را فقط با حرکت و خشونت نسازد.
بااین‌حال، طبیعت هرگز به نمادی پیچیده و چندلایه تبدیل نمی‌شود؛ کارکردش بیشتر تقویت فشار و محاصره است تا گشودن معنایی مستقل. دو بازیگر در کانون رویارویی حضور De Niro و Travolta یکی از جاذبه‌های اصلی فیلم است. بخش مهمی از بار روایت بر دوش همین دو بازیگر قرار دارد، زیرا قصه عمدتاً رابطهٔ آن‌ها را دنبال می‌کند و پیرامونشان شخصیت‌های فرعی مجال محدودی می‌یابند.
De Niro بن را مردی خسته و محتاط تصویر می‌کند؛ کسی که انزوایش هم نشانهٔ فرار از گذشته است و هم نوعی دفاع در برابر بازگشت آن. بازی او در لحظه‌های آرام، هنگامی که شخصیت می‌کوشد واکنشش را مهار کند، بیش از صحنه‌های پرتحرک اثر می‌گذارد. Travolta در نقش کواچ به فیلم انرژی و ناآرامی می‌بخشد.
حضورش از آغاز کیفیتی دوپهلو دارد و همین دوگانگی برای شکل‌گیری تعلیق لازم است: مخاطب میان معاشرت ظاهری و امکان تهدید معلق می‌ماند. تقابل این دو بازیگر در بخش‌هایی که گفت‌وگو جای درگیری مستقیم را می‌گیرد، ظرفیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چون صحنه‌ها می‌توانند هم‌زمان کنجکاوی، سوءظن و خاطرهٔ خشونت را در خود نگه دارند.
« این کیفیت، احساس انزوا را به تعلیق پیوند می‌زند و به رویارویی وجهی ملموس می‌بخشد. »
شخصیت‌ها و اجرا
بااین‌همه، کیفیت بازی‌ها در همهٔ لحظات یکدست نیست و گاهی لحن اغراق‌شده یا بیان نمایشی، باورپذیری موقعیت را کاهش می‌دهد. زخم جنگ و اخلاق انتقام موضوع فیلم فقط نزاع میان دو مرد نیست؛ مسئلهٔ مهم‌تر، میراث خشونت و چرخهٔ انتقام است. اثر می‌کوشد نشان دهد که جنگ با پایان عملیات نظامی تمام نمی‌شود و بازماندگان ممکن است سال‌ها بعد نیز در مناسبات خصوصی و خاطرات خود اسیر آن بمانند.
این ایده به‌ویژه در رویارویی‌هایی که شخصیت‌ها ناچارند دربارهٔ گذشته و مسئولیت خویش مکث کنند، جان می‌گیرد. خشونت در این لحظات صرفاً وسیلهٔ هیجان‌سازی نیست؛ یادآور آن است که کردار جنگی چگونه به زندگی پس از جنگ رسوخ می‌کند. بااین‌حال، پرداخت اخلاقی فیلم گاه از پیچیدگی موضوع عقب می‌ماند.
تقابل دو تجربهٔ جنگی می‌توانست به پرسشی دشوارتر دربارهٔ تقصیر، قربانی‌بودن و مسئولیت جمعی برسد، اما روایت بیشتر به کشمکش میان دو فرد محدود می‌شود. این تمرکز برای حفظ ریتم تعلیق مفید است، ولی بخشی از بار تاریخی و عاطفی موضوع را ساده می‌کند. فیلم زخم را نشان می‌دهد، اما همیشه فرصت نمی‌یابد لایه‌های گوناگون آن را بکاود.
تعلیق و ساختار روایی ساختار فیلم بر تغییر تدریجی رابطه استوار است: آشنایی، اعتماد محتاطانه، تردید و سپس نبردی شخصی. این مسیر به‌خوبی با موقعیت محدود دو شخصیت در طبیعت جور درمی‌آید و به داستان قوس روشن می‌دهد. هرچه اعتماد شکننده‌تر می‌شود، جزئیات رفتار و سکوت‌ها معنای تازه می‌گیرند.
« زخم جنگ و اخلاق انتقام موضوع فیلم فقط نزاع میان دو مرد نیست؛ مسئلهٔ مهم‌تر، میراث خشونت و چرخهٔ انتقام است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
از این نظر، فیلم در ساختن انتظار موفق است و تماشاگر را به پی‌گیری این پرسش وامی‌دارد که چه چیزی در گذشته ناگفته مانده و رابطه به کدام سو خواهد رفت. اما برخی پیچش‌ها و نشانه‌ها چندان دور از انتظار نیستند. وقتی روایت بر الگوهای آشنای فیلم‌های بقا و تعقیب‌وگریز تکیه می‌کند، بخشی از غافلگیری از دست می‌رود.
در چند مقطع نیز ابهام دربارهٔ انگیزه‌ها بیشتر از آن‌که کنجکاوی سازنده ایجاد کند، روند عاطفی داستان را کند می‌سازد. فیلم می‌خواهد اطلاعات را قطره‌چکانی آشکار کند، ولی همهٔ این تأخیرها به کشف شخصیت نمی‌انجامند. اکشن، خشونت و محدودیت شخصیت‌پردازی درگیری‌ها حس آسیب‌پذیری جسمانی دارند و با فضای طبیعی پیوند می‌خورند؛ شخصیت‌ها در محیطی بی‌طرف و امن مبارزه نمی‌کنند، بلکه سرما، ناهمواری زمین و تنهایی نیز بر موقعیتشان سنگینی می‌کند.
این انتخاب به صحنه‌های تعقیب‌وگریز کیفیتی زمینی می‌دهد و با نمایش قهرمانان شکست‌ناپذیر فاصله می‌گیرد. لحظاتی که فیلم از هیاهو فاصله می‌گیرد، گاه بیش از خود کنش پرسرعت تأثیرگذارند. بااین‌حال، حرکت داستان به سوی نبرد، مجال شخصیت‌پردازی را محدود می‌کند. بن و کواچ به اندازه‌ای معرفی می‌شوند که تعارض اصلی قابل‌فهم باشد، اما بخش‌هایی از گذشته و جهان درونی‌شان تنها به اشاره باقی می‌ماند.
خانوادهٔ بن و زندگی بیرون از کوهستان نیز می‌توانستند تأثیر عاطفی بیشتری بر انتخاب‌های او بگذارند. حاصل، شخصیتی است که گاه بیش از آن‌که انسانی کامل با تناقض‌های متعدد باشد، در خدمت پیشبرد تعقیب‌وگریز قرار می‌گیرد. لحن و فرجام روایت لحن فیلم میان درام جنگ‌زده و تریلر بقا در رفت‌وآمد است.
« اما برخی پیچش‌ها و نشانه‌ها چندان دور از انتظار نیستند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این آمیزه در اصل می‌توانست به اثری پرمایه بینجامد: هیجانِ موقعیت با تأمل دربارهٔ پیامدهای جنگ همراه شود. در بعضی صحنه‌ها این دو وجه به هم می‌رسند، اما در بخش‌هایی دیگر اکشن بر تأمل غلبه می‌کند و مضمون جنگ به پس‌زمینه می‌رود. به همین سبب، فیلم بیش از آن‌که اثری ژرف دربارهٔ حافظه و بخشایش باشد، تریلری فشرده با رگه‌هایی از درام روان‌شناختی باقی می‌ماند.
فرجام روایت نیز از نظر عاطفی و معنایی بیش از اندازه قطعی به نظر می‌رسد. پس از کشمکشی که امکان طرح پرسش‌های دشوار دربارهٔ بخشایش و پیامدهای خشونت را فراهم می‌کند، پایان‌بندی می‌توانست فضای بیشتری برای ابهام باقی بگذارد. قطعیت آن الزاماً تجربهٔ تماشاگر را بی‌اثر نمی‌کند، اما از پیچیدگی‌ای می‌کاهد که مضمون فیلم وعده می‌دهد.
به‌جای آن‌که تناقض‌های اخلاقی را تا پایان در ذهن نگه دارد، بخشی از آن‌ها را زودتر از موعد جمع‌وجور می‌کند. جمع‌بندی «Killing Season» تریلری متکی بر دو بازیگر شناخته‌شده و یک موقعیت مرکزی خوش‌ساخت است: دو دشمنِ به‌جامانده از جنگ در انزوای طبیعت، ناچار می‌شوند گذشته را بار دیگر روبه‌روی خود ببینند.
فضای سرد و خلوت، استفاده از سکوت و تبدیل رابطه‌ای شکننده به نبردی شخصی، به فیلم کشش می‌بخشد. در مقابل، پیش‌بینی‌پذیری بعضی پیچش‌ها، محدودماندن شخصیت‌پردازی و پایان نسبتاً قطعی، مانع از آن می‌شود که ظرفیت روان‌شناختی و اخلاقی ایده به تمامی شکوفا شود. حاصل، اثری دیدنی و پرتنش است که لحظه‌هایی مؤثر دارد، اما در پرداخت لایه‌های عمیق‌تر زخم جنگ، محتاط‌تر و کم‌دامنه‌تر از آن چیزی است که طرحش نوید می‌دهد.
« این آمیزه در اصل می‌توانست به اثری پرمایه بینجامد: هیجانِ موقعیت با تأمل دربارهٔ پیامدهای جنگ همراه شود. »
ثبت دیدگاه