نقد و بررسی
نقد Joy House | 1964
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان نوآر و بازیگوشی «Joy House» ساختهٔ René Clément، فیلمی است که از همان آغاز میان چند لحن رفت‌وآمد می‌کند: تریلری دربارهٔ مردی گریزان، ملودرامی آمیخته به وسوسه و سوءظن، و کمدی سیاهی که گاهی خطر را با لبخندی کج همراه می‌سازد. این آمیزه، بخشی از جذابیت فیلم است و بخشی از دشواری آن.
تماشاگر ممکن است انتظار اثری کاملاً تیره و پراضطراب داشته باشد، اما فیلم همواره در همان مسیر باقی نمی‌ماند؛ گاهی تعلیق را جدی می‌گیرد و گاهی اجازه می‌دهد شیطنت بازیگران و غرابت موقعیت‌ها بر آن سایه بیندازد. داستان دربارهٔ مردی است که از گذشتهٔ خطرناک خود می‌گریزد و در عمارتی دور از دسترس پناه می‌گیرد؛ خانه‌ای که حضور دو زن مرموز، آن را به فضایی امن و آرام بدل نمی‌کند.
فیلم جزئیات بیشتری از نقشه‌ها و نسبت‌های شخصیت‌ها را به‌تدریج آشکار می‌سازد، اما ارزش تجربه‌اش فقط به رازهایی که در آستانهٔ افشا قرار دارند وابسته نیست. «Joy House» بیش از هر چیز تماشاگر را در بازیِ ظن و فریب نگه می‌دارد؛ بازی‌ای که گاهی با ظرافت پیش می‌رود و گاهی رشته‌هایش کمی از دست فیلم‌ساز بیرون می‌لغزد.
این اثر اقتباسی از رمانی به همین نام نوشتهٔ Day Keene است و René Clément آن را با حضور Alain Delon، Jane Fonda و Lola Albright ساخته است. عمارت؛ حضوری فراتر از پس‌زمینه مهم‌ترین دستاورد بصری فیلم، بی‌تردید عمارت است؛ فضایی باشکوه و اندکی نامأنوس که از نخستین حضورش در قاب، بر رفتار شخصیت‌ها اثر می‌گذارد.
« این آمیزه، بخشی از جذابیت فیلم است و بخشی از دشواری آن. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بنا فقط محل رخدادها نیست، بلکه همچون شخصیت دیگری در داستان عمل می‌کند: اتاق‌ها، راهروها و گوشه‌های پنهانش حس مراقبت، محصورشدن و ناآگاهی می‌آفرینند. هرچه قهرمان بیش‌تر در این خانه می‌ماند، دشوارتر می‌شود مرز میان مهمان‌نوازی و دام را تشخیص داد. دکوپاژ و طراحی صحنه از تضاد خانهٔ مجلل با وضعیت مردی که به آن پناه آورده بهره می‌برند.
او در محیطی چشم‌نواز جای گرفته، اما آسایش ظاهری به معنای امنیت نیست. این تناقض به فیلم کیفیتی گوتیک می‌دهد؛ نه از جنس وحشتی آشکار، بلکه از نوع اضطرابی که در سکوت فضا و در نگاه‌های سنجیدهٔ ساکنان خانه خانه می‌کند. سیاه‌وسفید بودن تصویر نیز به این حال‌وهوا کمک می‌کند: اشیا، سایه‌ها و خطوط معماری به‌جای آنکه صرفاً تزئینی باشند، بخشی از زبان تعلیق می‌شوند.
سه بازیگر و سه شیوهٔ فریبندگی Alain Delon در نقش مردی جذاب و حسابگر، حضور جسمانی و خویشتن‌داریِ لازم برای چنین قهرمانی را دارد. شخصیتش مدام میان جسارت و احتیاط در نوسان است: می‌خواهد خود را مسلط نشان دهد، اما می‌داند که هر انتخاب نادرست می‌تواند او را به خطر نزدیک‌تر کند. جذابیت Delon در این است که حتی وقتی قهرمانش چیزی را پنهان می‌کند، بازی‌اش همه‌چیز را به یک راز واحد تقلیل نمی‌دهد.
نگاه و حرکاتش هم‌زمان می‌توانند اطمینان، بی‌حوصلگی و نگرانی را منتقل کنند. Jane Fonda در نقش Melinda نیرویی متفاوت به فیلم می‌آورد. بازی او سرزنده، بازیگوش و گاه عمداً سبک‌بال است؛ کیفیتی که با فضای پررمزوراز خانه تضاد می‌سازد و به صحنه‌های مشترکش با Delon انرژی می‌دهد. همین سبک بازی سبب می‌شود Melinda از قالب چهره‌ای صرفاً معصوم یا صرفاً خطرناک بیرون بیاید.
« هرچه قهرمان بیش‌تر در این خانه می‌ماند، دشوارتر می‌شود مرز میان مهمان‌نوازی و دام را تشخیص داد. »
شخصیت‌ها و اجرا
Lola Albright نیز با وقار و خویشتن‌داری، به شخصیت Barbara نوعی اقتدار سرد می‌بخشد. او خانه را چنان اداره می‌کند که گویی همه‌چیز تحت کنترل اوست، اما همین آرامش حساب‌شده، تماشاگر را به پرسش وامی‌دارد: چه چیزی در پس این نظم پنهان شده است؟ مجموع این سه بازی، بیش از آنکه بر کشمکش آشکار تکیه کند، بر کشش، فاصله و ابهام استوار است.
تعلیق، طنز و ضرباهنگ نابرابر فیلم در بهترین لحظه‌هایش تعلیق را با نوعی شوخ‌طبعی خشک ترکیب می‌کند. قهرمان نه کارآگاهی همه‌چیزدان است و نه قربانی‌ای که تنها واکنش نشان دهد؛ او ناچار است بخواند، حدس بزند و راهی برای پیش‌دستی پیدا کند. این وضعیت میدان مناسبی برای بازی‌های روانی فراهم می‌کند و فیلم، به‌جای اتکا به خشونت مداوم، از اطلاعات ناقص و اعتمادهای مشکوک بهره می‌برد.
موسیقی جازِ Lalo Schifrin نیز به این آمیزه کمک می‌کند: گاه هیجان را برجسته می‌سازد و گاه بر حس سرخوشانه و نامتعارف اثر می‌افزاید. با این همه، ضرباهنگ فیلم همیشه به یک اندازه گیرا نیست. در میانه، بعضی موقعیت‌ها بیش از اندازه طول می‌کشند و کشمکش‌هایی که باید بر اضطراب بیفزایند، گاهی درجا می‌زنند.
فیلم علاقه دارد شخصیت‌ها را در بازی‌های رفت‌وبرگشتی نگه دارد، اما همهٔ این رفت‌وبرگشت‌ها به پیشرفت دراماتیک یکسانی نمی‌انجامند. نتیجه آن است که تماشاگر ممکن است لحظاتی احساس کند فیلم بیش از آنکه اطلاعات تازه‌ای عرضه کند، بر جذابیت محیط و ستاره‌هایش تکیه کرده است. این کاستی به‌ویژه زمانی محسوس می‌شود که اثر بخواهد هم‌زمان تریلری پرتنش و سرگرمی‌ای سبک‌بال باشد؛ دو لحنی که همیشه به‌خوبی با هم سازگار نمی‌شوند.
« Lola Albright نیز با وقار و خویشتن‌داری، به شخصیت Barbara نوعی اقتدار سرد می‌بخشد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
روایت و رابطه‌هایی که همیشه قانع‌کننده نیستند فیلمنامه بر پایهٔ سوءظن و جابه‌جایی قدرت میان شخصیت‌ها بنا شده است. ایدهٔ مرکزیِ خانه‌ای که پناهگاه به نظر می‌رسد اما به‌تدریج معنایی دوپهلو پیدا می‌کند، ظرفیت چشمگیری دارد. بااین‌حال، روایت گاهی از این ایده به‌صورت منظم و پیوسته بهره نمی‌برد.
بعضی گذارها ناگهانی‌اند و برخی رخدادها چنان سریع پیش می‌روند که فرصت کافی برای جاافتادن انگیزه‌ها نمی‌ماند. این بی‌نظمی همیشه به زیان فیلم نیست؛ گاه به فضای هذیانی و ناپایدار آن کمک می‌کند، اما در لحظاتی دیگر باعث می‌شود قصه شلخته به نظر برسد. روابط میان شخصیت‌ها نیز از همین دوگانگی برخوردار است.
کشش عاطفی و جنسی در فیلم بیش از آنکه از گفت‌وگوهای عمیق شکل بگیرد، از موقعیت، خطر و جذابیت ظاهری آدم‌ها نیرو می‌گیرد. چنین رویکردی با سنت تریلرهای پرزرق‌وبرق آن دوره تناسب دارد، اما برای تماشاگر امروز ممکن است برخی نزدیکی‌ها یا تغییر موضع‌ها شتاب‌زده و تصنعی جلوه کنند. فیلم گاهی چنان به بازی فریب و میل اعتماد دارد که فرصت پرداخت روان‌شناختی دقیق‌تر شخصیت‌ها را از دست می‌دهد.
با وجود این، همین ناپایداری روابط به محیط خانه معنایی تازه می‌دهد: در این جهان، علاقه و منفعت چندان آسان از هم جدا نمی‌شوند. میراث یک سرگرمی خوش‌ساخت اما نامتوازن «Joy House» بیش از آنکه اثری کاملاً صیقلی و بی‌نقص باشد، تجربه‌ای است متکی بر فضا، ستاره‌ها و بازی با لحن. از یک سو، عمارت تماشایی، تصویرپردازی سیاه‌وسفید و موسیقی پرتحرک، آن را به فیلمی خوش‌تماشا تبدیل می‌کنند؛ از سوی دیگر، افت ریتم و ناپیوستگی‌هایی در روایت مانع می‌شوند که تعلیق در سراسر فیلم یکدست بماند.
« ایدهٔ مرکزیِ خانه‌ای که پناهگاه به نظر می‌رسد اما به‌تدریج معنایی دوپهلو پیدا می‌کند، ظرفیت چشمگیری دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این اثر در مرز میان نوآر کلاسیک و تریلری مدرن‌تر حرکت می‌کند و به‌جای پنهان‌کردن جذابیت‌های تجاری‌اش، از زیبایی چهره‌ها، شکوه فضا و پیچیدگی موقعیت‌ها بهره می‌گیرد. تماشای فیلم برای مخاطبی که از قصه‌های پرپیچ‌وخم، خانه‌های رازآلود و بازیگران کاریزماتیک لذت می‌برد، تجربه‌ای دلپذیر خواهد بود؛ به‌ویژه اگر از آن انتظار تریلری کاملاً تاریک و بی‌وقفه نداشته باشد.
ارزش فیلم نه در کمال روایی، بلکه در ترکیب نامعمول عناصرش نهفته است: جنایت و اغوا، تعلیق و شوخی، تجمل و احساس محصورشدن. همین ترکیب باعث می‌شود «Joy House» گاه نامتعادل، اما به‌یادماندنی باشد. جمع‌بندی «Joy House» تریلری است که بخش مهمی از نیروی خود را از خانه‌ای مرموز و سه بازیگر جذابش می‌گیرد.
Jane Fonda با شیطنت و انرژی‌اش به فیلم جان می‌دهد، Alain Delon نقش مردی گریزان و زیرک را با خونسردی دلنشینی پیش می‌برد و Lola Albright بر فضای خانه سایه‌ای از اقتدار و راز می‌اندازد. با آنکه میانهٔ فیلم کش می‌آید و قصه در برخی لحظه‌ها انسجام خود را از دست می‌دهد، فضای بصری متمایز، موسیقی جاز و بازی‌های مداومِ اعتماد و فریب، آن را از یک تریلر معمولی فراتر می‌برند.
این فیلم بیش از آنکه با منطق بی‌نقصش اثر بگذارد، با حال‌وهوا و لذت تماشای جهانی اغواگر و نامطمئن در ذهن می‌ماند.
« همین ترکیب باعث می‌شود «Joy House» گاه نامتعادل، اما به‌یادماندنی باشد. »
ثبت دیدگاه