نقد و بررسی
نقد جیم و اندی: فراسوی بزرگ‌تر (Jim & Andy: The Great Beyond) | 2017
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت به صحنه‌ای که از پشت دوربین دیده می‌شود «Jim & Andy: The Great Beyond» مستندی است دربارهٔ ساخت فیلم «مردی روی ماه»، اما نگاهش نه به بازسازی زندگی اندی کافمن، بلکه به تجربهٔ بازیگری جیم کری در جریان تولید آن فیلم معطوف است. کری در نقش کافمن ظاهر می‌شود و در تصاویر پشت‌صحنه، گاه از محدودهٔ اجرای جلوی دوربین فراتر می‌رود: او رفتار و لحن شخصیت را در فاصلهٔ میان برداشت‌ها نیز ادامه می‌دهد.
کارگردان، کریس اسمیت، تصاویر آرشیوی آن دوره را با گفت‌وگوی سال‌ها بعد او درهم می‌آمیزد و از این راه دو زمان را مقابل هم می‌گذارد: لحظهٔ پرآشوب تولید فیلم و بازنگری بازیگری که اکنون می‌تواند دربارهٔ آن تجربه سخن بگوید. حاصل، مستندی دربارهٔ یک نقش است که به‌تدریج به پرسشی دربارهٔ هویت، بازی و حدود مسئولیت بدل می‌شود.
غیبت اندی در میان حضورهای فراوان یکی از تناقض‌های جذاب مستند این است که عنوانش نام جیم و اندی را کنار هم می‌نشاند، اما کانون روایت بیشتر خود کری است. اندی کافمن در این فیلم حضوری نیرومند دارد، ولی غالباً از دریچهٔ بازآفرینی کری، خاطرات همکاران و واکنش اطرافیان به این بازآفرینی دیده می‌شود.
« حاصل، مستندی دربارهٔ یک نقش است که به‌تدریج به پرسشی دربارهٔ هویت، بازی و حدود مسئولیت بدل می‌شود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
تماشاگر با پرسش‌هایی دربارهٔ هنرمندی روبه‌رو می‌شود که شیوهٔ اجرایش بر غافل‌گیری و برهم‌زدن قراردادهای معمول کمدی استوار بود؛ بااین‌حال، مستند گاه به جای کاوش مستقل در زندگی و جهان فکری کافمن، مجذوب شدت تجربهٔ کری می‌ماند. این تمرکز، از یک‌سو به فیلم نیروی دراماتیک می‌دهد و از سوی دیگر ممکن است مخاطبی را که بیش از هر چیز خواهان شناخت خود کافمن است، تا اندازه‌ای ناکام بگذارد.
بازیگری یا ادامهٔ اجرا؟ نیروی اصلی فیلم در ناتوانیِ آسانِ تماشاگر از تفکیک بازی از واقعیت نهفته است. کری تنها در برابر دوربینِ فیلم داستانی نقش‌آفرینی نمی‌کند؛ در بسیاری از تصاویر پشت‌صحنه، گویی شخصیت را به فضای کار و معاشرت روزانه می‌برد. این انتخاب را می‌توان نمونه‌ای افراطی از تعهد هنری دانست، اما فیلم از تبدیل‌کردن آن به افسانه‌ای ساده دربارهٔ «فداکاری برای هنر» پرهیز می‌کند.
هرچه فاصلهٔ کری از خویشتنِ روزمره کمتر به نظر می‌رسد، این پرسش نیز جدی‌تر می‌شود که چنین حضوری برای دیگران چه معنایی دارد. در بعضی لحظات، مرز میان شگردی برای زنده نگه‌داشتن نقش و رفتاری فرساینده برای همکاران محو می‌شود؛ همین دوگانگی است که مستند را از یک ستایش‌نامهٔ بی‌چون‌وچرا جدا می‌کند.
« نیروی اصلی فیلم در ناتوانیِ آسانِ تماشاگر از تفکیک بازی از واقعیت نهفته است. »
شخصیت‌ها و اجرا
انرژی خیره‌کننده و هزینهٔ آن کری در این تصاویر نیرویی مهارنشدنی دارد: بدنش پیوسته در حال تغییر است، صدا و حالت چهره‌اش از شخصیتی به شخصیت دیگر می‌لغزد و حتی سکوت‌ها نیز زیر فشار حضور نمایشی او قرار می‌گیرند. برای بیننده‌ای که بازی‌های فیزیکی و دگرگونی‌های ناگهانی او را می‌شناسد، این مستند فرصتی کم‌نظیر برای مشاهدهٔ سازوکار آن توانایی فراهم می‌آورد.
اما فیلم هم‌زمان نشان می‌دهد که انرژیِ اجرا همیشه تماشایی یا دلپذیر نیست. گاهی این سماجت به فضایی ناآرام و معذب‌کننده می‌انجامد؛ همکاران حاضر در صحنه باید با رفتاری کنار بیایند که معلوم نیست تا چه اندازه بخشی از نقش است و تا چه اندازه انتخاب خود بازیگر. همین ناهمواری، تصویر کری را پیچیده‌تر و انسانی‌تر می‌کند.
خنده‌ای که آسودگی نمی‌آورد کافمن کمدینی بود که خنده را لزوماً به آسودگی و همدلی پیوند نمی‌زد؛ گاه از سردرگمی، ناراحتی و حتی خشم مخاطب به‌عنوان بخشی از تجربهٔ اجرا بهره می‌گرفت. مستند با نشان‌دادن کری در نقش کافمن و تونی کلیفتون، این میراث را در محیطی واقعی‌تر می‌آزماید: جایی که بازیگران، عوامل و کارگردان نمی‌توانند صرفاً با تماشای یک اجرا از آن فاصله بگیرند.
« اما فیلم هم‌زمان نشان می‌دهد که انرژیِ اجرا همیشه تماشایی یا دلپذیر نیست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
صحنه‌هایی که در نگاه نخست بامزه‌اند، ممکن است لحظه‌ای بعد رنگی از تحقیر یا خستگی پیدا کنند. این تغییر لحن از امتیازهای مهم فیلم است؛ زیرا به‌جای آن‌که رفتارهای نامتعارف را بی‌درنگ نشانهٔ نبوغ معرفی کند، مخاطب را وامی‌دارد دربارهٔ مرز شوخی، اقتدار و بی‌ملاحظگی داوری کند. روایت میان خاطره و سند ساختار فیلم بر رفت‌وآمد میان گفت‌وگوی امروزی کری و تصاویر آرشیوی دوران تولید «مردی روی ماه» بنا شده است.
این ترکیب، امکان نوعی مکالمه میان گذشته و حال را فراهم می‌کند: تماشاگر ابتدا رفتار ثبت‌شده را می‌بیند و سپس با تأملات بازیگر دربارهٔ آن روبه‌رو می‌شود. تصاویر پشت‌صحنه به‌سبب خامی و بی‌واسطگی‌شان جذاب‌اند؛ برخلاف نماهای مرتب و کنترل‌شدهٔ یک مستند معمولی، گاه حس می‌شود دوربین به واقعه‌ای دست یافته که قرار نبوده برای تماشاگر بیرونی عرضه شود.
در عین حال، هر تصویر آرشیوی ناگزیر به برشی در روایت تبدیل می‌شود و گزینش آن بر برداشت ما اثر می‌گذارد. مستند دربارهٔ این تجربه سند ارائه می‌کند، اما خودِ سند نیز بی‌طرف و خالی از تفسیر نیست. جیم کری به‌مثابه موضوع و راوی گفت‌وگوی کری با اسمیت به فیلم لایه‌ای شخصی می‌بخشد. او فقط موضوع تصاویر قدیمی نیست؛ راویِ بازگشت به آن‌ها نیز هست.
« صحنه‌هایی که در نگاه نخست بامزه‌اند، ممکن است لحظه‌ای بعد رنگی از تحقیر یا خستگی پیدا کنند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این فاصلهٔ زمانی فرصتی می‌دهد تا ببینیم بازیگر چگونه تجربهٔ گذشته را صورت‌بندی می‌کند و چه معنایی برای آن قائل است. بااین‌حال، حضور مسلط کری در هر دو سوی روایت می‌تواند تمرکز فیلم را محدود کند: آنچه از آن دوره می‌دانیم، به‌شدت از نگاه او و از مسیر شخصیت عمومی‌اش به ما می‌رسد. در نتیجه، برای برخی تماشاگران احتمال دارد خودکاوی او گاه بیش از اندازه به مرکز قاب نزدیک شود، درحالی‌که صداهای دیگری که می‌توانستند تصویری متوازن‌تر بسازند، مجال محدودتری پیدا می‌کنند.
ریتمی که همیشه به اندازهٔ موضوع پیش نمی‌رود فیلم از مواد خامی برخوردار است که به‌خودی‌خود کشش دارند: دگرگونی کری، واکنش اطرافیان و تضاد میان اجرای سینمایی و آشفتگی پشت صحنه. اما این جذابیت در سراسر مستند با نیرویی یکسان حفظ نمی‌شود. تکرار برخی رفتارها و امتداد یافتن بخش‌هایی از گفت‌وگو ممکن است ریتم را کند کند؛ به‌خصوص برای تماشاگرانی که از همان ابتدا با این پرسش محوری همراه شده‌اند که کری تا کجا در نقش فرو می‌رود و این فرو رفتن چه پیامدی دارد.
تدوین می‌توانست در بعضی نقاط با فشردگی بیشتری پیش برود. ازاین‌رو، مستند در لحظاتش گاه بسیار گیرنده است، اما در پیوند میان آن لحظات همیشه به همان اندازه خوش‌ریتم و موجز نیست. ارزش تماشا برای مخاطب عام و علاقه‌مند سینما برای علاقه‌مندان سینما، فیلم از چند جهت دیدنی است: دسترسی به پشت‌صحنهٔ «مردی روی ماه»، مشاهدهٔ شیوهٔ کار کری و تماشای رابطهٔ متشنج میان کنترل تولید و آزادی اجرایی.
« اما این جذابیت در سراسر مستند با نیرویی یکسان حفظ نمی‌شود. »
جمع‌بندی
برای مخاطب عام نیز جذابیت اصلی در همین فضای غریب و گاه معذب‌کننده است؛ فیلم مانند نمایشی می‌شود که صحنه‌اش محل فیلم‌برداری است و تماشاگر نمی‌داند واکنش مناسب، خندیدن است یا نگران‌شدن. البته کسی که مستندی منظم و جامع دربارهٔ زندگی اندی کافمن انتظار دارد، بهتر است بداند که مرکز ثقل اثر چیز دیگری است: این‌جا بیش از آن‌که زندگی‌نامه‌ای کامل ببینیم، با پرتره‌ای از جیم کری در یکی از افراطی‌ترین تجربه‌های حرفه‌ای‌اش روبه‌رو می‌شویم.
جمع‌بندی «Jim & Andy: The Great Beyond» مستندی کنجکاوی‌برانگیز و ناآرام است که از پشت‌صحنهٔ یک فیلم برای طرح پرسش‌هایی جدی‌تر دربارهٔ هویت، بازیگری و هزینهٔ تعهد هنری بهره می‌گیرد. جیم کری با انرژی و تمرکزی حیرت‌آور محور اثر است، اما همین حضور پرقدرت گاه فیلم را از توجه بیشتر به خود اندی کافمن دور می‌کند.
تصاویر آرشیوی آن را تماشایی و ملموس می‌سازند؛ گفت‌وگوی سال‌ها بعد نیز امکان بازنگری و تأمل می‌دهد. در برابر این امتیازها، ریتم کش‌دار بعضی بخش‌ها و محدودماندن زاویهٔ دید به چشم می‌آید. بااین‌همه، تجربهٔ فیلم در ذهن می‌ماند، چون نه فقط از یک بازیگر می‌پرسد چگونه نقش را ایفا می‌کند، بلکه می‌پرسد چه زمانی ایفای نقش به چیزی فراتر از اجرای هنری بدل می‌شود.
« تصاویر آرشیوی آن را تماشایی و ملموس می‌سازند؛ گفت‌وگوی سال‌ها بعد نیز امکان بازنگری و تأمل می‌دهد. »
ثبت دیدگاه