نقد و بررسی
نقد جریکو (Jericho) | 2016
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
فضایی میان واقعیت و افسانه «Jericho» که در سال ۲۰۱۶ ساخته شد، در دههٔ ۱۸۷۰ و در دل دره‌های یورکشایر می‌گذرد؛ جایی که ساخت یک پل راه‌آهن، انبوهی از کارگران و آوارگان را گرد هم می‌آورد و شهرکی موقت را به جامعه‌ای پرتنش بدل می‌کند. سریال از همان ابتدا میان دو سنت روایی حرکت می‌کند: درام تاریخی بریتانیایی و وسترنِ مرزی.
این آمیزش، هم سرچشمهٔ جذابیت آن است و هم منشأ بخشی از تردیدهایش. جریکو نه یک شهرک واقعی و تثبیت‌شده، بلکه فضایی است که آدم‌ها در آن موقتاً خانه می‌سازند، رازهایشان را پنهان می‌کنند و برای آینده‌ای نامعلوم می‌جنگند. قصه با الهام از ساخت پل راه‌آهن ریبل‌هد شکل گرفته، اما آن را در قالبی داستانی و وسترن‌وار بازمی‌آفریند.
چشم‌انداز و طراحی جهان مهم‌ترین امتیاز سریال، ساختن جهانی است که از دل چشم‌انداز برمی‌آید. دره‌های خشن، آب‌وهوای سرد و حضور عظیم پل، جریکو را از یک پس‌زمینهٔ تزئینی فراتر می‌برند؛ طبیعت و سازهٔ انسانی هر دو بر زندگی ساکنان سایه می‌اندازند. پل نماد پیشرفت است، اما پیشرفتی که بهایش را بدن‌های فرسوده و زندگی‌های ناپایدار می‌پردازند.
شهرک نیز در ظاهر محل کار و سکونت است، اما در عمل به آزمایشگاهی اجتماعی بدل می‌شود: آدم‌هایی با گذشته‌ها و طبقات گوناگون ناچارند کنار هم بمانند، حتی وقتی اعتماد میانشان کم‌رنگ است. این جهان‌سازی، در بهترین لحظه‌هایش حس مرز را زنده می‌کند؛ نه مرزی جغرافیایی میان شرق و غرب، بلکه آستانه‌ای میان قانون و بی‌قانونی، خانه و تبعید، امید و درماندگی.
« سریال از همان ابتدا میان دو سنت روایی حرکت می‌کند: درام تاریخی بریتانیایی و وسترنِ مرزی. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بااین‌حال، گاهی جلوهٔ بصری و تمهیدهای آشنای وسترن چنان برجسته می‌شوند که جزئیات تاریخی در حاشیه می‌مانند. سریال بیش از آنکه بخواهد بازسازی مستندگونه‌ای از جامعهٔ کارگری و مهندسی راه‌آهن باشد، از آن دوره مصالحی برای ساختن یک قصهٔ ماجراجویانه فراهم می‌کند. آدم‌هایی در جست‌وجوی آغازی تازه آنچه جریکو را از یک نمایش صرفاً محیط‌محور نجات می‌دهد، تنوع شخصیت‌های آن است.
در مرکز روایت، آنی کوآینتین، زنی بیوه و رانده‌شده از زندگی پیشین خود، همراه با فرزندانش به این شهرک می‌رسد و می‌کوشد در وضعیتی بی‌ثبات راهی برای بقا پیدا کند. این نقطهٔ آغاز، ظرفیت دراماتیک قابل‌توجهی دارد: آنی نه فقط با دشواری‌های معیشت روبه‌روست، بلکه باید جایگاه خود را در جامعه‌ای تعریف کند که زنان در آن هم آسیب‌پذیرند و هم ناگزیر از ابتکار و سرسختی.
در کنار او، کارگران، خانواده‌های محلی، صاحبان کسب‌وکار و غریبه‌هایی قرار دارند که هر یک دلیلی برای ماندن یا پنهان‌کاری دارند. سریال می‌کوشد شخصیت‌های فرعی را به چرخ‌دنده‌های بی‌نام روایت تقلیل ندهد؛ رابطه‌ها، رقابت‌ها و پیوندهای روزمره به جریکو گرما می‌بخشند. بااین‌همه، پرشماری شخصیت‌ها گاهی به بهای تمرکز تمام می‌شود.
بعضی خطوط داستانی فرصت کافی برای تحول نمی‌یابند و برخی چهره‌ها بیش از آنکه به‌تمامی شناخته شوند، به وعده‌ای برای ادامهٔ روایت شباهت دارند. بازی‌ها و عاطفهٔ جمعی جسیکا رین در نقش آنی، مرکز ثقل اخلاقی و عاطفی سریال است. بازی او بر استقامت بی‌ادعا تکیه دارد: آنی قهرمانی شکست‌ناپذیر نیست، اما هر بار که شرایط او را به حاشیه می‌راند، راهی برای بازگشت می‌جوید.
« بااین‌حال، گاهی جلوهٔ بصری و تمهیدهای آشنای وسترن چنان برجسته می‌شوند که جزئیات تاریخی در حاشیه می‌مانند. »
شخصیت‌ها و اجرا
این خویشتن‌داری به شخصیت اعتبار می‌دهد و مانع از آن می‌شود که دشواری‌هایش صرفاً به نمایش رنج تبدیل شوند. هانس متیسن و کلارک پیترز نیز در میان مجموعهٔ بازیگران، حضوری متمایز دارند و به فضای جمعی داستان وزن می‌بخشند. نقطهٔ قوت بازی‌ها، بیش از هر چیز، در تعامل‌هاست. جریکو زمانی زنده می‌شود که شخصیت‌ها در موقعیت‌های کوچک با یکدیگر روبه‌رو می‌شوند: در معامله، در اختلاف، در حمایت ناخواسته یا در لحظه‌ای از اعتماد.
این پیوندهای خرد، تصویر جامعه‌ای را می‌سازند که نه بر آرمان‌های بزرگ، بلکه بر نیاز متقابل و گاه بر ناچاری استوار است. بااین‌حال، برخی رابطه‌ها برای ایجاد کشش عاطفی به الگوهای شناخته‌شدهٔ ملودرام نزدیک می‌شوند؛ در نتیجه، پیچیدگی‌ای که بازیگران به شخصیت‌ها می‌بخشند، همیشه در نوشتار بازتاب نمی‌یابد.
عشق، راز و ریتم روایت «Jericho» از رازها و کشش‌های عاشقانه برای پیش‌بردن داستان بهره می‌گیرد. این عناصر به قصه نیروی تعلیق می‌دهند و تماشاگر را به پی‌گیری سرگذشت شخصیت‌ها ترغیب می‌کنند، اما ارزش اصلی‌شان زمانی آشکار می‌شود که با وضعیت اجتماعی جریکو پیوند می‌خورند. در اینجا راز، صرفاً وسیله‌ای برای غافلگیری نیست؛ اغلب به گذشته‌ای اشاره دارد که فرد می‌کوشد از آن بگریزد، یا به جایگاهی که جامعه به او تحمیل کرده است.
عشق نیز در چنین محیطی امری خصوصی و جدا از مناسبات قدرت نیست؛ انتخاب‌های عاطفی می‌توانند بر امنیت، اعتبار و امکان ماندن اثر بگذارند. بااین‌حال، شروع سریال از چند نشانهٔ آشنا بهره می‌برد: ورود غریبه به اجتماع بسته، گذشته‌های پنهان و تنش‌هایی که به‌تدریج سر باز می‌کنند. این آشنایی در آغاز، بخشی از مسیر را قابل‌حدس می‌سازد.
« این خویشتن‌داری به شخصیت اعتبار می‌دهد و مانع از آن می‌شود که دشواری‌هایش صرفاً به نمایش رنج تبدیل شوند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
گاه نیز تعدد رخدادها و رازها، ریتم را بیش از اندازه فشرده می‌کند؛ سریال می‌خواهد هم قصهٔ یک خانواده را دنبال کند، هم جامعه‌ای را ترسیم کند و هم تعلیق وسترنی بسازد. حاصل، در لحظاتی پرکشش است، اما همیشه از انسجام یکدست برخوردار نیست. هویت ژانری و مضمون پیشرفت تردید اصلی «Jericho» در انتخاب ژانر نیست، بلکه در نسبت میان ژانرهاست.
عناصر وسترن در آن دیده می‌شوند: شهرکی خشن، اجتماعِ تازه‌پا، قانونِ ناپایدار و شخصیت‌هایی که باید در محیطی بی‌رحم برای خود جا باز کنند. در برابر، درام تاریخی بریتانیایی به روابط خانوادگی، طبقه و قواعد اجتماعی توجه دارد. این دو رویکرد می‌توانند یکدیگر را غنی کنند، اما گاهی سریال میانشان رفت‌وآمدی بی‌قرار دارد؛ نه تماماً به خشونت و آزادی وسترن تن می‌دهد و نه همیشه عمق اجتماعی یک درام تاریخی را دنبال می‌کند.
با وجود این نوسان، پل راه‌آهن ظرفیت استعاری پرثمری به روایت می‌دهد. ساخت آن وعدهٔ اتصال و دگرگونی است، اما جامعهٔ پیرامونش موقتی و脆ف باقی می‌ماند. آدم‌ها برای ساختن چیزی ماندگار گرد آمده‌اند، درحالی‌که زندگی خودشان ممکن است با پایان کار یا تغییر مسیر پروژه از هم بپاشد. در این تقابل، سریال پرسشی ساده اما ماندگار طرح می‌کند: چه کسانی از پیشرفت بهره می‌برند و چه کسانی تنها نیروی کار و بهای انسانی آن را فراهم می‌کنند؟
پایان ناتمام و فرصت ازدست‌رفته یکی از محدودیت‌های مهم سریال، سرنوشت تولیدی آن است: پس از یک فصل هشت‌قسمتی، ساخت فصل دوم ادامه نیافت. این واقعیت هنگام تماشا، بر تجربهٔ روایت سایه می‌اندازد؛ چند خط داستانی و پرسش مهم در وضعیتی باقی می‌مانند که بیشتر به زمینه‌چینی برای ادامه شباهت دارد تا فرجامی کاملاً مستقل.
« حاصل، در لحظاتی پرکشش است، اما همیشه از انسجام یکدست برخوردار نیست. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
بنابراین، تماشاگر باید آماده باشد که با پایانی روبه‌رو شود که همهٔ رشته‌ها را نمی‌بندد. این نکته بدون آشکارکردن پیچش‌ها نیز اهمیت دارد، زیرا بر میزان رضایت از مجموعه اثر مستقیم می‌گذارد. در عین حال، ناتمام‌ماندن روایت فقط یک ضعف اجرایی نیست؛ فرصتی را نیز آشکار می‌کند که سریال می‌توانست در ادامه به دست آورد.
جریکو، با جامعهٔ چندلایه و تضاد میان پروژهٔ عظیم پل و زندگی شکنندهٔ مردم، ظرفیت گسترش موضوعی و شخصیتی فراوانی داشت. فصل موجود بیش از آنکه همهٔ امکان‌های خود را به انجام برساند، دروازهٔ جهانی گسترده‌تر را می‌گشاید و سپس همان‌جا متوقف می‌شود. جمع‌بندی «Jericho» اثری بی‌نقص یا کاملاً منسجم نیست، اما صاحب هویت بصری و عاطفی مشخصی است.
چشم‌انداز یورکشایر، شهرک کارگری زیر سایهٔ پل، گروه بازیگری پرشمار و پیوندهای میان شخصیت‌ها، مجموعه‌ای تماشایی می‌سازند که در بهترین لحظه‌هایش از یک وسترن تاریخی فراتر می‌رود و دربارهٔ تبعید، بقا و ساختن اجتماع سخن می‌گوید. در سوی دیگر، آغاز آشنا، نوسان ژانری و خطوط داستانی کم‌فرجام مانع از آن می‌شوند که همهٔ ظرفیت‌های این جهان به شکلی کامل شکوفا شوند.
تماشای آن برای علاقه‌مندان به درام‌های تاریخیِ شخصیت‌محور و روایت‌های مرزی جذاب خواهد بود، به‌ویژه اگر از فضاسازی و رابطه‌های انسانی بیش از گره‌گشایی کامل انتظار داشته باشند. «Jericho» در نهایت بیشتر به یادمانِ شهری ناتمام می‌ماند: مکانی که برای لحظه‌ای جان می‌گیرد، آدم‌هایش را کنار هم می‌آورد و پیش از آنکه همهٔ سرگذشت‌هایشان به پایان برسد، در سکوتِ پس از ساخت‌وساز رها می‌شود.
« بنابراین، تماشاگر باید آماده باشد که با پایانی روبه‌رو شود که همهٔ رشته‌ها را نمی‌بندد. »
ثبت دیدگاه