وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

یک خداحافظی که از همان ابتدا می‌داند چه چیزی را از دست می‌دهد «Jackass: Best and Last» با وعدهٔ یک دور آخر به میدان می‌آید؛ نه برای آنکه جهان تازه‌ای بسازد، بلکه برای آنکه بار دیگر جمعی از دوستان قدیمی را کنار هم بنشاند و تماشاگر را در میان شیطنت‌ها، دردسرها و خاطراتشان شریک کند.

فیلم از همان آغاز، میان دو زمان رفت‌وآمد می‌کند: روزهای جوانی و بی‌پروایی گروه، و اکنونی که گذر سال‌ها را بر چهره و بدن اعضا آشکار کرده است. همین فاصله، بیش از هر شوخی یا بدلکاری، به اثر معنای خداحافظی می‌دهد. ما فقط تماشاگر چند نمایش ابلهانه نیستیم؛ شاهد پایان دوره‌ای هستیم که برای گروه و مخاطبانش، بخشی از خاطرهٔ جمعی شده است.

منطق جک‌اَس: بدن به‌مثابه صحنه در جهان جک‌اَس، بدن هم ابزار نمایش است و هم هدف آن. شوخی‌ها معمولاً بر آستانهٔ درد، تحقیر یا چندش حرکت می‌کنند؛ فیلم نیز قصد ندارد این منطق را پنهان یا مؤدبانه کند. تماشاگر یا با این زبان ارتباط برقرار می‌کند، یا از همان ابتدا فاصله می‌گیرد. تازگیِ قسمت آخر، اما، در این است که بدن‌های آشنای گروه دیگر همان بدن‌های بی‌اعتنا به پیامدها نیستند.

« همین فاصله، بیش از هر شوخی یا بدلکاری، به اثر معنای خداحافظی می‌دهد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

هر حرکت، در کنار خنده، سایه‌ای از آسیب‌پذیری دارد. بنابراین بدلکاری‌ها گاهی دو حس متضاد می‌سازند: خنده از جسارت و نگرانی از هزینه‌ای که این جسارت می‌تواند داشته باشد. فیلم در بهترین لحظه‌هایش از همین تضاد بهره می‌گیرد. شوخی همچنان بی‌پرده است، اما آگاهی از سن، فرسودگی و محدودیت جسمانی، لایه‌ای تلخ به آن می‌افزاید.

از این منظر، فیلم فقط بازگشت به گذشته نیست؛ مواجهه با این واقعیت نیز هست که نمی‌توان گذشته را عیناً تکرار کرد. رفاقتی که از میان آشوب پیداست ماندگارترین کیفیت فیلم، نه یک بدلکاری مشخص، بلکه رابطهٔ میان اعضای گروه است. شوخی‌ها ممکن است خشن و گاه بی‌رحمانه به نظر برسند، اما پشت آن‌ها نوعی صمیمیت قدیمی دیده می‌شود: شناختی که از سال‌ها کار و خطر مشترک آمده است.

گروه برای خنداندن یکدیگر و تماشاگر، خود را در موقعیت‌های مضحک می‌گذارد؛ با این حال، فیلم اجازه می‌دهد لحظه‌هایی از مراقبت و علاقهٔ واقعی نیز از دل این نمایش بیرون بزند. این وجه عاطفی، به‌ویژه وقتی اعضا به گذشته نگاه می‌کنند یا از پایان کارشان حرف می‌زنند، به اثر عمق می‌بخشد. احساسات در اینجا با وقار و سکوت طولانی عرضه نمی‌شوند؛ میان خنده‌ها، شوخی‌های بی‌جا و همان آشوب همیشگی سر برمی‌آورند.

« هر حرکت، در کنار خنده، سایه‌ای از آسیب‌پذیری دارد. »

شخصیت‌ها و اجرا

چنین لحظه‌هایی طبیعی‌تر از آن‌اند که شبیه وداعی از پیش طراحی‌شده به نظر برسند. فیلم به‌خوبی می‌فهمد که برای این جمع، ابراز محبت نیز احتمالاً باید کمی خجالت‌آور و نامتعارف باشد. مشکل اصلی: تکرار به‌جای ماجراجویی تازه با این همه، «آخرین بار» بودن به‌تنهایی نمی‌تواند کمبود تازگی را جبران کند.

بخش چشمگیری از فیلم به تصاویر قدیمی، مرور لحظه‌های پیشین و مواد آرشیوی اختصاص دارد. این انتخاب از نظر احساسی قابل فهم است؛ فیلم می‌خواهد گذشته را به اکنون پیوند بزند و یادآوری کند که پایان یک مجموعه، پایان یک خاطرهٔ طولانی است. اما از نظر ریتم و سرگرمی، نتیجه گاه به مجموعه‌ای از بازپخش‌ها نزدیک می‌شود تا یک ماجراجویی تازه و یکپارچه.

برای هوادار قدیمی، دیدن دوبارهٔ چهره‌ها و شوخی‌های آشنا می‌تواند لذت نوستالژیک داشته باشد. برای تماشاگر دیگری، همین بخش‌ها احتمالاً احساس می‌شود فیلم از مواد پیشین بیش از اندازه وام گرفته و فرصت کافی برای ساختن لحظه‌هایی به‌یادماندنی در زمان حال نداشته است. وقتی عنوان اثر بر آخرین بودن تأکید می‌کند، انتظار طبیعی این است که فیلم برای این وداع شکل و ایده‌ای تازه پیدا کند؛ نه آنکه عمدتاً به مرور خاطرات بسنده کند.

« چنین لحظه‌هایی طبیعی‌تر از آن‌اند که شبیه وداعی از پیش طراحی‌شده به نظر برسند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

شوخی‌های تازه و مرزهای فرسوده بخش تازهٔ فیلم نیز همیشه راهی برای غافلگیری پیدا نمی‌کند. شماری از شوخی‌ها بیش از آنکه بر خلاقیت موقعیت یا پیچش کمیک تکیه کنند، به برهنگی، چندش‌آوری و واکنش جسمانی مستقیم متوسل می‌شوند. این جنس شوخی از ابتدا جزئی از هویت جک‌اَس بوده و نمی‌توان آن را صرفاً به‌خاطر بی‌پروایی‌اش سرزنش کرد؛ مسئله آن است که تکرار یک زبان آشنا، وقتی ایدهٔ تازه‌ای به آن افزوده نمی‌شود، به‌سرعت اثرش را از دست می‌دهد.

در قسمت‌هایی از فیلم، تماشاگر می‌تواند حدس بزند شوخی قرار است به کجا برسد و تنها پرسش این است که نمایش تا چه اندازه افراطی خواهد شد. افراط، اگر با عنصر غافلگیری یا بازیگوشی همراه نباشد، لزوماً خنده‌آورتر نمی‌شود. همین جاست که فیلم در قیاس با «Jackass Forever» کم‌رمق‌تر به نظر می‌رسد: انرژی و جسارت هنوز وجود دارد، اما تازگی و شتابی که می‌توانستند آن را به تجربه‌ای پرهیجان بدل کنند، کمتر احساس می‌شوند.

ریتمی میان جشن و سوگواری ساختار فیلم آگاهانه میان دو لحن در نوسان است. از یک سو، می‌خواهد جشن پرسر‌وصدایی برای یک گروه رفیق باشد؛ از سوی دیگر، به پایان و گذر زمان فکر می‌کند. گاهی این دو لحن به شکلی دلنشین در هم می‌آمیزند: خنده ناگهان با اندوهی کوتاه همراه می‌شود و گذشته، در دل یک شوخی، به حضوری زنده تبدیل می‌گردد.

« شوخی‌های تازه و مرزهای فرسوده بخش تازهٔ فیلم نیز همیشه راهی برای غافلگیری پیدا نمی‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

گاهی هم فیلم میان این دو حالت مکث کافی نمی‌کند و حاصل، نوسانی ناموزون است؛ انگار اثر هنوز تصمیم نگرفته می‌خواهد بیشتر سرگرم کند یا خداحافظی کند. این دوگانگی در ذات پروژه قرار دارد و حتی می‌تواند بخشی از جذابیتش باشد. خداحافظی این گروه قرار نیست شبیه مراسمی رسمی و مرتب باشد؛ آمیزه‌ای از هیاهو، خاطره و حسرت است.

اما برای تماشاگر، این آشفتگی وقتی اثرگذار می‌شود که پشت هر تغییر لحن، پیوندی روشن وجود داشته باشد. فیلم همیشه چنین پیوندی را به‌خوبی برقرار نمی‌کند و برخی لحظات احساسی در کنار بخش‌های تکراری، از قدرت هم کم می‌کنند. تجربه‌ای برای هواداران، نه آغاز دوباره «Jackass: Best and Last» بیش از آنکه دروازه‌ای برای ورود تماشاگر تازه باشد، نامه‌ای خطاب به هواداران قدیمی است.

آشنایی با شخصیت‌ها و شیوهٔ شوخی گروه، لذت تماشای آن را افزایش می‌دهد؛ زیرا بخش مهمی از جذابیت فیلم از شناخت سابقهٔ مشترک این آدم‌ها می‌آید. در مقابل، کسی که با مجموعه پیوندی ندارد، ممکن است از ترکیب شوخی‌های آشنا و مرور گذشته کمتر بهره ببرد و آن را پراکنده یا تکراری بیابد. با این حال، فیلم در یک زمینه به مقصودش نزدیک می‌شود: یادآوری اینکه زیر ظاهر خشن و بی‌قید این نمایش‌ها، جمعی از آدم‌ها قرار دارند که سال‌ها کنار یکدیگر مانده‌اند.

« این دوگانگی در ذات پروژه قرار دارد و حتی می‌تواند بخشی از جذابیتش باشد. »

جمع‌بندی

پیوندشان صرفاً محصول دوربین نیست؛ از لحظه‌های کوچک و واکنش‌های بی‌تکلف پیداست. همین حس، نقص‌های اجرایی را محو نمی‌کند، اما به وداع فیلم دلیلی انسانی‌تر از صرفاً «آخرین بار» بودن می‌دهد. جمع‌بندی «Jackass: Best and Last» خداحافظی‌ای صمیمی و نامتوازن است: صمیمی، چون محبت و رفاقت گروه از میان شوخی‌های بی‌پروا به چشم می‌آید؛ نامتوازن، چون اتکای زیاد به تصاویر قدیمی، کمبود ایده‌های تازه و تکرار شوخی‌های چندش‌آور، از هیجان آن می‌کاهد.

فیلم برای دوستداران مجموعه لحظه‌های خاطره‌انگیز و چند مکث احساسی ارزشمند دارد، اما از نظر تازگی و نیروی سرگرم‌کنندگی، به پای قسمت پیشین نمی‌رسد. حاصل، نه بازگشتی باشکوه به اوج، بلکه وداعی آشفته و گاه دلگیر است؛ وداعی که بیشتر از بدلکاری‌هایش، به‌سبب دیدن دوستانی که سال‌ها با هم خندیده‌اند، در ذهن می‌ماند.

« پیوندشان صرفاً محصول دوربین نیست؛ از لحظه‌های کوچک و واکنش‌های بی‌تکلف پیداست. »