نقد و بررسی
نقد ایتالیایی‌آمریکایی (Italianamerican) | 1974
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
آلبوم خانوادگی در قالب فیلم «Italianamerican» مستندی کوتاه و شخصی است که در آن مارتین اسکورسیزی دوربین را متوجه پدر و مادرش، کاترین و چارلز، می‌کند؛ نه برای آن‌که زندگی‌شان را به روایتی پرحادثه و منظم بدل کند، بلکه برای آن‌که بگذارد خاطره‌ها، شوخی‌ها و اختلاف‌نظرهای کوچکشان همان‌طور که در خانه جریان دارند، پیش چشم ما شکل بگیرند.
گفت‌وگو در آپارتمان خانوادگی در محلهٔ ایتالیای کوچک نیویورک می‌گذرد و از تجربهٔ مهاجرت و ریشه‌های سیسیلی به زندگی روزمره، خانواده و خوراک می‌رسد. حاصل بیش از آن‌که زندگی‌نامه‌ای رسمی باشد، آلبومی زنده از حافظهٔ یک خانواده است. خانه‌ای که به صحنه تبدیل نمی‌شود یکی از امتیازهای اصلی فیلم، حفظ حس خانه‌بودن فضاست.
اتاق، مبلمان و چیدمان سادهٔ آپارتمان نه به دکوری نمایشی بدل می‌شوند و نه از زندگی آدم‌های حاضر جدا می‌مانند. خانه در این‌جا پس‌زمینه‌ای خنثی نیست؛ بخشی از شخصیت فیلم است. دوربین در جمع خانوادگی حضور دارد، اما تلاش نمی‌کند از هر حرکت یا مکث، لحظه‌ای بزرگ و سینمایی بسازد. همین خویشتن‌داری، تماشاگر را به جایگاه مهمان نزدیک می‌کند: گویی نه در حال تماشای مصاحبه‌ای رسمی، بلکه نشسته در اتاقی هستیم که گفت‌وگو در آن از پیش جریان داشته است.
« حاصل بیش از آن‌که زندگی‌نامه‌ای رسمی باشد، آلبومی زنده از حافظهٔ یک خانواده است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این نزدیکی، از جنس صمیمیتی ساختگی نیست. کاترین و چارلز لازم نیست برای دوربین به شخصیت‌هایی متفاوت تبدیل شوند. شوخی‌های روزمره، تفاوت لحن و لحظه‌هایی که یکی حرف دیگری را قطع می‌کند، به رابطه‌ای اشاره دارند که سال‌ها پیش از آغاز فیلم شکل گرفته است. تماشاگر به‌تدریج به این جمع راه می‌یابد، بی‌آن‌که فیلم چنین پذیرشی را با موسیقی احساساتی یا توضیح‌های پررنگ تحمیل کند.
روایت در صدای والدین اسکورسیزی در مقام فیلم‌ساز و فرزند، پرسش‌گر است؛ اما فیلم به نمایش خود او وابسته نمی‌شود. مرکز توجه، والدینش هستند و روایت از خلال صدای آنان ساخته می‌شود. این انتخاب به خاطراتی که می‌شنویم کیفیتی شفاهی و زنده می‌بخشد: گذشته نه همچون پرونده‌ای مرتب و بسته، بلکه در قالب یادآوری‌های گاه پراکنده، جزئیات شخصی و روایت‌های خانوادگی بازمی‌گردد.
کاترین و چارلز یکسان حرف نمی‌زنند و فیلم از همین تفاوت بهره می‌گیرد. کاترین پرجنب‌وجوش و پرحرف است؛ روایت را با انرژی پیش می‌برد و به جزئیات زندگی گرما می‌دهد. چارلز آرام‌تر و سنجیده‌تر به نظر می‌رسد و روایتش سویه‌ای دیگر از تاریخ خانواده و محیط اجتماعی‌شان را آشکار می‌کند. جذابیت فیلم در این نیست که یکی از آن‌ها را راوی برتر معرفی کند، بلکه در هم‌نشینی دو صداست: دو حافظه که گاهی همدیگر را تکمیل می‌کنند و گاهی با اختلاف‌نظرهای کوچک، سرزندگی گفت‌وگو را حفظ می‌کنند.
« کاترین و چارلز لازم نیست برای دوربین به شخصیت‌هایی متفاوت تبدیل شوند. »
شخصیت‌ها و اجرا
مهاجرت، ریشه و حافظهٔ شهری خاطره‌های خانوادگی در «Italianamerican» صرفاً حکایت‌هایی خصوصی نیستند. آن‌ها تصویری از تجربهٔ نسلی مهاجر و فرزندانش می‌سازند؛ از ریشه‌های سیسیلی، زندگی در نیویورک و کوشش برای جاافتادن در جامعه‌ای تازه. فیلم تاریخ را از سطح روایت‌های بزرگ و رسمی پایین می‌آورد و آن را در جزئیات زندگی روزانه جست‌وجو می‌کند: در شیوهٔ سخن‌گفتن از والدین و نیاکان، در یادآوری دشواری‌ها و در بازگویی رسم‌هایی که میان نسل‌ها تغییر می‌کنند.
نیویورکِ فیلم نیز نه منظره‌ای باشکوه و توریستی، بلکه شهری زیسته و خانوادگی است؛ شهری که از طریق خانه، خاطره و پیوندهای خویشاوندی به یاد می‌آید. از این منظر، «Italianamerican» هم سندی شخصی است و هم پرتره‌ای محدود اما گویا از جامعه‌ای که هویت خود را در رفت‌وآمد میان میراث ایتالیایی و زندگی آمریکایی شکل داده است.
فیلم ادعای نمایندگی همهٔ ایتالیایی‌تباران را ندارد؛ ارزشش در دقتی است که به یک خانواده می‌بخشد و در امکان تعمیمی که از دل همین جزئیات پدید می‌آید. غذا به‌مثابه زبان خانوادگی غذا در این فیلم زینت یا وقفه‌ای سرگرم‌کننده نیست؛ بخشی از حافظهٔ خانوادگی است. حضور کاترین در آشپزخانه و توضیح شیوهٔ آماده‌کردن سس و کوفته‌ها، گفت‌وگو را از تاریخ شفاهی به تجربه‌ای حسی پیوند می‌دهد.
« مهاجرت، ریشه و حافظهٔ شهری خاطره‌های خانوادگی در «Italianamerican» صرفاً حکایت‌هایی خصوصی نیستند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
دستور پخت از همان جنس خاطره‌هاست: دانشی که در خانواده منتقل می‌شود، در عمل آموخته می‌شود و به‌ندرت از راه اندازه‌گیری دقیق و قواعد خشک بیان می‌شود. اهمیت این بخش تنها در جذابیت خوراکی آن نیست. آشپزی راهی برای نشان‌دادن استمرار نسل‌هاست؛ گذشته در این‌جا نه فقط تعریف می‌شود، بلکه در کاری روزمره تکرار و حفظ می‌شود.
غذا هم موضوع گفت‌وگوست و هم وسیله‌ای برای گردآمدن و تقسیم تجربه. از همین رو، بخش آشپزی با بافت کلی فیلم هماهنگ است و به آن حس ملموس‌تری می‌دهد؛ گویی خاطره‌ها را می‌توان، دست‌کم برای لحظه‌ای، در مزه و بوی یک وعدهٔ خانوادگی لمس کرد. سادگی فرمی؛ فضیلت و محدودیت فیلم از نظر شکل، به گفت‌وگو و حضور در یک فضای ثابت تکیه دارد.
این سادگی به آن اجازه می‌دهد که توجه تماشاگر بر چهره‌ها، لحن‌ها و جزئیات روایت متمرکز بماند. دوربین قرار نیست با حرکت‌های نمایشی بر موضوع غلبه کند؛ تدوین نیز به‌جای ساختن تعلیق یا مسیر دراماتیک پرشتاب، به گفت‌وگو فرصت می‌دهد نفس بکشد. این رویکرد با ماهیت اثر سازگار است: فیلم بیش از آن‌که داستانی دربارهٔ رویدادها باشد، دربارهٔ شنیدن آدم‌هاست.
« اهمیت این بخش تنها در جذابیت خوراکی آن نیست. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
بااین‌حال، همین انتخاب می‌تواند به محدودیت بدل شود. خاطرات گاه از موضوعی به موضوع دیگر می‌روند و مسیر روایی همیشه روشن یا فشرده نیست. تماشاگرانی که انتظار ساختاری دقیق، حرکت بصری متنوع یا دگرگونی چشمگیر در طول فیلم دارند، ممکن است سکون و گفت‌وگومحوری آن را یکنواخت بیابند. فیلم آگاهانه از صیقل‌دادن بیش از حد تجربه پرهیز می‌کند؛ اما بی‌پیرایگی، هرچند بخشی از جذابیت آن است، برای همه به معنای ریتم دلپذیر نخواهد بود.
حضور اسکورسیزی در پس‌زمینه جذابیت فیلم برای علاقه‌مندان به سینمای اسکورسیزی فقط در تماشای والدین او خلاصه نمی‌شود. می‌توان در شیفتگی اثر به آدم‌های پرحرف، به جزئیات زیسته و به حافظهٔ محله و خانواده، نشانه‌هایی از حساسیت فیلم‌ساز را دید. بااین‌حال، «Italianamerican» را نباید صرفاً کلیدی برای رمزگشایی از فیلم‌های دیگر او دانست.
اثر به‌تنهایی کار می‌کند، زیرا موضوعش نه شهرت پسر خانواده، بلکه کیفیت رابطه‌ای است که میان والدین و فرزند، گذشته و اکنون، و خانه و جهان بیرون برقرار می‌شود. اسکورسیزی در این‌جا بیش از آن‌که مؤلفی مسلط بر مواد خام باشد، شنونده‌ای نزدیک است. این جایگاه به فیلم گرمی خاصی می‌دهد، اما هم‌زمان مانع آن می‌شود که به مطالعه‌ای تحلیلی و بیرونی دربارهٔ مهاجرت بدل شود.
« بااین‌حال، همین انتخاب می‌تواند به محدودیت بدل شود. »
جمع‌بندی
آنچه می‌بینیم نگاه یک فرزند به خانوادهٔ خود است؛ نگاهی همراه با محبت و کنجکاوی که قرار نیست فاصلهٔ پژوهشگرانه‌ای ایجاد کند. همین شخصی‌بودن، هم سرچشمهٔ نیروی فیلم است و هم مرز آن. جمع‌بندی «Italianamerican» مستندی دربارهٔ خانواده‌ای است که تاریخ خود را نه با خطابه، بلکه با گفت‌وگو، شوخی، اختلاف‌نظر و آشپزی به یاد می‌آورد.
فیلم با کمترین دست‌کاری، گرمای یک جمع خانوادگی را ثبت می‌کند و از خلال آن به موضوع‌هایی چون مهاجرت، ریشه، حافظه و انتقال میراث می‌رسد. صمیمیت کاترین و چارلز، حال‌وهوای خانه و حضور غذا از ماندگارترین عناصر آن‌اند؛ در برابر، تکیهٔ فراوان بر گفت‌وگو و پراکندگی طبیعی خاطره‌ها ممکن است برای برخی مخاطبان ریتمی کند بسازد.
ارزش اثر در پرهیز از ادعای بزرگ نهفته است. این‌جا یک خانواده روایت می‌کند و فیلم اجازه می‌دهد همان روایت، با همهٔ نامنظمی و شیرینی‌اش، به سندی انسانی بدل شود. «Italianamerican» بیش از آن‌که دربارهٔ گذشته‌ای دور باشد، دربارهٔ شیوه‌ای است که گذشته در جمع خانوادگی زنده می‌ماند: با صداهایی آشنا، داستان‌هایی که بارها گفته شده‌اند و غذایی که دستورش از نسلی به نسل دیگر می‌رسد.
« همین شخصی‌بودن، هم سرچشمهٔ نیروی فیلم است و هم مرز آن. »
ثبت دیدگاه