وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

نگاهی به فیلم «In the Heart of the Sea» فیلمی ماجراجویانه و تاریخی از Ron Howard است که به فاجعهٔ کشتی صید نهنگ اسکس در سال ۱۸۲۰ می‌پردازد؛ رویدادی که بعدها الهام‌بخش بخشی از رمان «موبی‌دیک» شد. فیلم، به‌جای آن‌که صرفاً بازسازی یک حادثهٔ دریایی باشد، می‌کوشد از برخورد انسان با طبیعت، غرور حرفه‌ای، مناسبات قدرت و مرزهای تاب‌آوری سخن بگوید.

در مرکز روایت، خدمه‌ای قرار دارند که سفرشان از مأموریتی تجاری به آزمونی برای بقا بدل می‌شود. فیلم از همان ابتدا نوید اثری پرحادثه را می‌دهد، اما شتاب خود را تدریجی می‌سازد. پیش از آن‌که خطر اصلی آشکار شود، زمان زیادی صرف معرفی کشتی، جایگاه افراد و اختلاف‌های درون گروه می‌شود. این مقدمه برای ساختن زمینه لازم است، ولی گاه بیش از اندازه طول می‌کشد و انتظار تماشاگر را فرسوده می‌کند.

حاصل، فیلمی است که در بخش‌های میانی و پایانی پرتنش‌تر می‌شود، اما رسیدن به آن نقطه برای همه به یک اندازه رضایت‌بخش نیست. روایت میان واقعیت و افسانه یکی از جذابیت‌های بنیادین فیلم، پیوند قصهٔ واقعی با میراث ادبی آن است. روایت با واسطهٔ توماس نیکرسن سالخورده و گفت‌وگوی او با هرمان ملویل شکل می‌گیرد؛ چارچوبی که امکان می‌دهد حادثهٔ اسکس هم به‌عنوان خاطره‌ای تلخ و هم به‌عنوان سرچشمهٔ داستان‌پردازی دیده شود.

« در مرکز روایت، خدمه‌ای قرار دارند که سفرشان از مأموریتی تجاری به آزمونی برای بقا بدل می‌شود. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بااین‌حال، همین تمهید گاهی دست‌وپاگیر می‌شود. بازگشت به زمان حال می‌تواند جریان صحنه‌های دریایی را قطع کند و فیلم را از ضرباهنگی که به‌سختی ساخته، دور سازد. این ساختار همچنین پرسشی دربارهٔ نسبت واقعیت و بازنمایی پیش می‌کشد: آنچه بر خدمه گذشته، چگونه به قصه‌ای ماندگار تبدیل می‌شود؟

فیلم پاسخ فلسفی ژرفی به این پرسش نمی‌دهد، اما حضور ملویل یادآور می‌شود که تجربهٔ زیسته و تخیل ادبی، هرچند به هم نزدیک‌اند، یکسان نیستند. اثر در این لایه ظرفیت تأمل دارد، هرچند همواره آن را تا نهایت نمی‌پروراند. کشاکش شخصیت‌ها و بازی‌ها در کشتی، تقابل اوون چیس و جورج پولارد تنها اختلافی شخصی نیست؛ تعارض میان تجربه و جایگاه رسمی، مهارت عملی و اقتدار موروثی را نیز بازتاب می‌دهد.

این رابطه به فیلم امکان می‌دهد تنش را پیش از وقوع فاجعه وارد قصه کند و نشان دهد که خطر فقط از دل طبیعت نمی‌آید؛ تصمیم‌های انسانی و دشواری اعتماد نیز می‌توانند سرنوشت گروه را شکل دهند. بااین‌حال، برخی از برخوردهای میان دو مرد بیش از آن‌که از جزئیات روان‌شناختی برآیند، تابع نیاز فیلمنامه به حفظ کشمکش‌اند.

« بااین‌حال، همین تمهید گاهی دست‌وپاگیر می‌شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

Chris Hemsworth در نقش چیس حضوری نیرومند و فیزیکی دارد و تلاش می‌کند سخت‌کوشی و غرور شخصیت را هم‌زمان نمایان سازد. Benjamin Walker نیز پولارد را با نوعی آسیب‌پذیری و تشویش بازی می‌کند. Cillian Murphy، در نقش مَتیو جوی، به فیلم وزنی آرام‌تر و انسانی‌تر می‌بخشد؛ و Tom Holland در نقش نیکرسن جوان، در بخش‌هایی که داستان به او نزدیک می‌شود، توجه‌برانگیز است.

مجموعهٔ بازی‌ها عموماً مؤثر است، اما تفاوت در لهجه‌ها و گاه تصنع در ادای گفتار، به‌ویژه در فضایی که می‌خواهد حس تاریخی و جغرافیایی مشخصی بسازد، از یکپارچگی اجراها می‌کاهد. دریا، نهنگ و جلوه‌های دیداری بزرگ‌ترین سرمایهٔ حسی فیلم، مقیاس بصری آن است. کشتی‌های کوچک در برابر پهنهٔ بی‌انتها، انسان را موجودی آسیب‌پذیر نشان می‌دهند؛ موجودی که تصور می‌کند می‌تواند طبیعت را مهار کند، اما در نخستین بحران با محدودیت‌های خود روبه‌رو می‌شود.

صحنه‌های تعقیب و حمله، هرگاه فیلم بر حرکت، صدا و اندازهٔ نهنگ تکیه می‌کند، توان برانگیختن هراس و شگفتی را دارند. نهنگ نه فقط مانعی در مسیر قهرمانان، بلکه حضوری سنگین و تقریباً اسطوره‌ای است که نظم انسانی را به هم می‌ریزد. با این همه، جلوه‌های دیداری کیفیتی یکنواخت ندارند. در برخی نماها، دریا و افق بیش از اندازه پرداخته‌شده و مصنوعی به نظر می‌رسند؛ در نتیجه، تماشاگر به‌جای احساس خیس‌بودن، سرما و بی‌پناهی، گاه متوجه ساخته‌شدن تصویر می‌شود.

« Benjamin Walker نیز پولارد را با نوعی آسیب‌پذیری و تشویش بازی می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

رنگ‌بندی نیز همیشه به سود واقع‌نمایی عمل نمی‌کند. این ناهماهنگی از تأثیر صحنه‌هایی می‌کاهد که باید تجربهٔ جسمانیِ حضور در اقیانوس را منتقل کنند. فیلم در بهترین لحظاتش عظمت دریا را مجسم می‌کند، اما در برخی لحظات میان واقعیت‌نمایی و جلوهٔ نمایشی معلق می‌ماند. ریتم و ساختمان درام ساختار فیلم از دو حرکت کلی پیروی می‌کند: نخست، سفر و شکل‌گیری رابطه‌ها؛ سپس، مبارزه برای زنده‌ماندن.

بخش نخست به فضای تاریخی و سلسله‌مراتب کشتی اختصاص دارد، اما تکرار اختلاف‌ها و توقف‌های روایی باعث می‌شود آهنگ روایت کند شود. هنگامی که خطر اصلی سر می‌رسد، فیلم ناگهان شتاب می‌گیرد و رشته‌ای از موقعیت‌های دشوار را پشت سر هم قرار می‌دهد. این تغییر، از یک سو هیجان می‌آفریند و از سوی دیگر سبب می‌شود پیوند میان لحظات همیشه طبیعی به نظر نرسد.

صحنه‌های پرتنش از نظر اجرا اغلب توانمندند، اما تراکم حادثه گاه جای پرداخت عمیق‌تر را می‌گیرد. فیلم می‌خواهد هم ماجراجویی دریایی باشد، هم درامی دربارهٔ رهبری و هم روایتی از رنج و بقا؛ این چندگانگی به آن دامنه می‌دهد، ولی گاهی انسجامش را کم می‌کند. بعضی بخش‌ها با نیروی بصری و عاطفی پیش می‌روند و بعضی دیگر چنان ناگهانی یا آشنا به نظر می‌رسند که انگار از فیلمی دیگر به روایت پیوسته‌اند.

« رنگ‌بندی نیز همیشه به سود واقع‌نمایی عمل نمی‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

مضمون انسان و طبیعت فیلم در بنیاد خود دربارهٔ غرور انسان در برابر نیرویی است که به‌سادگی در چارچوب ارادهٔ او نمی‌گنجد. صید نهنگ در روایت نه یک پس‌زمینهٔ خنثی، بلکه شغل و نظامی اقتصادی است که انسان‌ها را به خطر می‌اندازد و حیوانات را به منبعی برای سود تبدیل می‌کند. از همین‌جا، برخورد خدمه با نهنگ پرسشی اخلاقی نیز پدید می‌آورد: آیا آنچه آنان هیولایی تهدیدگر می‌بینند، در واقع واکنشی به خشونتی نیست که خود آغاز کرده‌اند؟

با این حال، فیلم در پرداخت این پرسش همواره قاطع نیست. نهنگ گاه به موجودی نمادین و شکوهمند بدل می‌شود و گاه به نیرویی برای پیش‌برد تعلیق و ایجاد خطر. در نتیجه، لایهٔ اخلاقیِ رابطهٔ انسان و حیوان روشن و پیوسته نمی‌ماند. فیلم به‌جای آن‌که از این تقابل نتیجه‌ای ساده‌انگارانه بگیرد، در لحظات مؤثرش عظمت و بی‌اعتنایی طبیعت را در برابر میل انسان به فرمانروایی قرار می‌دهد؛ هرچند می‌توانست این ایده را با انسجام بیشتری دنبال کند.

جمع‌بندی «In the Heart of the Sea» اثری دیدنی و پرظرفیت است که داستان تاریخیِ تکان‌دهنده‌ای را با بازی‌های محکم و چند صحنهٔ دریایی تماشایی به تصویر می‌کشد. نقطهٔ قوت آن، توانایی ساختن حس مقیاس و خطر است؛ تماشاگر در بهترین بخش‌ها درمی‌یابد که انسان در برابر اقیانوس نه قهرمان بلامنازع، بلکه مسافری کوچک و آسیب‌پذیر است.

« با این حال، فیلم در پرداخت این پرسش همواره قاطع نیست. »

جمع‌بندی

در مقابل، کندی مقدمه، پرش‌های ریتمیک، ناهماهنگی بصری و پرداخت نه‌چندان یکدست مضمون‌ها، مانع می‌شوند فیلم به اندازهٔ داستان واقعی‌اش ماندگار و منسجم باشد. این فیلم بیش از آن‌که اثری ژرف و یکپارچه دربارهٔ طبیعت و بقا باشد، ماجرایی تاریخی با لحظات پرقدرت و کاستی‌های آشکار است. برای علاقه‌مندان به درام‌های دریایی و روایت‌های بقا، تجربه‌ای تماشایی فراهم می‌کند؛ اما کسانی که انتظار کاوشی عمیق در پیامدهای اخلاقی و روانی حادثه دارند، ممکن است احساس کنند فیلم از کنار بخشی از ظرفیت داستانش می‌گذرد.