نقد و بررسی
نقد Hive | 2021
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
رنجی در اندازهٔ روزمرگی «Hive» ساختهٔ بلرتا باشولی، درامى آرام و دقیق دربارهٔ زنی است که پس از ناپدیدشدن همسرش در جنگ کوزوو، ناگزیر می‌شود بار زندگی خانواده را به‌تنهایی بر دوش بگیرد. فیلم از همان آغاز به جای آن‌که فقدان را به خطابه‌ای دربارهٔ جنگ بدل کند، آن را در کارهای کوچک و تکرارشونده می‌نشاند: رسیدگی به خانه، تأمین هزینه‌ها، مراقبت از فرزندان و تلاش برای یافتن درآمدی پایدار.
فهریه با یک حادثهٔ بزرگ تعریف نمی‌شود؛ او را از راه انباشت فشارهای روزمره می‌شناسیم. این انتخاب روایی، رنج شخصی را به تجربه‌ای اجتماعی گسترش می‌دهد. غیبت همسر فهریه فقط خلأیی عاطفی نیست؛ وضعیت معیشتی خانواده، جایگاه او در روستا و امکان تصمیم‌گیری برای آینده را نیز دگرگون می‌کند. فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که فقدان، وقتی پاسخی قطعی ندارد، چگونه زمان را معلق می‌سازد: زندگی باید ادامه یابد، اما هر گام به سوی آینده می‌تواند همچون پشت‌کردن به گذشته تعبیر شود.
فهریه؛ شخصیتی بی‌ادعا و استوار یکی از دستاوردهای اصلی فیلم، پرهیز از ساختن قهرمانی بی‌نقص است. فهریه زنی خستگی‌ناپذیر و شکست‌ناپذیر نیست؛ گاه درمانده می‌شود، گاه از فشار اطرافیان به ستوه می‌آید و گاه ناچار است احساساتش را فروبخورد تا بتواند کار بعدی را انجام دهد. همین محدودیت‌هاست که او را باورپذیر می‌کند.
« فهریه با یک حادثهٔ بزرگ تعریف نمی‌شود؛ او را از راه انباشت فشارهای روزمره می‌شناسیم. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
استقلال در این‌جا نه شعاری پرطنین، بلکه تصمیمی دشوار و پیوسته است: تصمیم برای کسب درآمد، پذیرفتن خطر مخالفت و ادامه‌دادن با وجود آن‌که راه هموار نیست. بازی یلکا گاشی در نقش فهریه، بر همین ظرافت بنا شده است. او به جای نمایش آشکار و پیوستهٔ رنج، آن را در چهره‌ای گرفته، در مکثی کوتاه یا در کنترل‌شدنِ واکنشی خشم‌آلود بازمی‌تاباند.
این بازی کم‌هیاهو با جهان فیلم تناسب دارد؛ احساسات در آن سرکوب نمی‌شوند، اما به شکل نمایشی نیز فوران نمی‌کنند. ازاین‌رو، لحظه‌هایی که فهریه از مهار خود فاصله می‌گیرد، وزن عاطفی بیشتری پیدا می‌کنند. کسب‌وکار؛ راهی برای بازپس‌گرفتن اختیار تصمیم فهریه برای راه‌اندازی کسب‌وکاری کوچک، محور عملی روایت است، اما معنایش از تأمین مخارج فراتر می‌رود.
تولید و فروش محصول خانگی، و گردآوردن زنانی که شرایطی مشابه او دارند، تلاشی برای بازپس‌گرفتن سهمی از اختیار زندگی است. فهریه نمی‌تواند گذشته را تغییر دهد، اما می‌کوشد شکلِ اکنون را تا اندازه‌ای در دست بگیرد. فیلم این گذار را تدریجی می‌سازد؛ استقلال به یک پیروزی ناگهانی و آسان بدل نمی‌شود، بلکه از مذاکره، کار، تردید و مواجهه با پیامدهای اجتماعی شکل می‌گیرد.
« بازی یلکا گاشی در نقش فهریه، بر همین ظرافت بنا شده است. »
شخصیت‌ها و اجرا
اهمیت این بخش در آن است که فیلم موفقیت اقتصادی را از همبستگی زنان جدا نمی‌کند. کار گروهی، امکان تازه‌ای برای زنانی فراهم می‌آورد که پیش‌تر در انزوای تجربه‌هایشان گرفتار بودند. بااین‌حال، باشولی از آرمانی‌کردن این همبستگی نیز پرهیز می‌کند: ترس از قضاوت، احتیاط و دودلی در میان زنان حضور دارد و همین امر نشان می‌دهد فشار اجتماعی چگونه به درون جامعهٔ آسیب‌دیده راه یافته است.
مردسالاری در جزئیات رفتارها «Hive» برای نشان‌دادن جامعهٔ مردسالار به سخنرانی‌های توضیحی متوسل نمی‌شود. محدودیت‌ها از دل رفتارها، نگاه‌ها و موانع کوچک بیرون می‌آیند؛ از این‌که زنی برای کارکردن یا تصمیم‌گرفتن با چه واکنشی روبه‌رو می‌شود و چگونه استقلال او به داوری دربارهٔ اخلاق و آبرو پیوند می‌خورد.
این شیوه، تبعیض را نه پدیده‌ای استثنایی، بلکه بخشی از نظم روزمره نشان می‌دهد؛ نظمی که حتی وقتی خشونت آشکار نیست، انتخاب‌های زنان را محدود می‌کند. از این منظر، مخالفت با فهریه فقط واکنشی به یک طرح اقتصادی نیست. کسب‌وکار او تهدیدی برای تصوری جاافتاده از نقش زن به شمار می‌آید؛ تصوری که انتظار دارد زنِ سوگوار در وضعیت انتظار باقی بماند و زندگی خود را به خواست جامعه تنظیم کند.
« اهمیت این بخش در آن است که فیلم موفقیت اقتصادی را از همبستگی زنان جدا نمی‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
فیلم این فشار را بدون ساده‌سازی به دوگانهٔ قهرمان و شرور فرو نمی‌کاهد. اثر آن را در فضای عمومی و در واکنش‌های پراکندهٔ اطرافیان می‌جوید؛ رویکردی که حس خفگی اجتماعی را ملموس‌تر می‌کند. انتظار، سوگ و امکان ادامه‌دادن پرسش عاطفی فیلم این نیست که فهریه غمگین است یا نه؛ سوگ از آغاز در بافت زندگی او حضور دارد.
پرسش دشوارتر، نسبت میان وفاداری به عزیزِ غایب و ادامه‌دادن زندگی است. انتظار می‌تواند نشانهٔ عشق و امید باشد، اما در عین حال قادر است فرد را در وضعیتی بی‌حرکت نگه دارد. فیلم این تناقض را با لحنی سنجیده پیش می‌برد و برای آن پاسخ آماده‌ای تعیین نمی‌کند. به همین دلیل، «Hive» تماشاگر را وادار می‌کند همراه فهریه دربارهٔ معنای امید بیندیشد، نه آن‌که از بیرون برای او حکم صادر کند.
آینده در این فیلم وعده‌ای روشن و بی‌دردسر نیست؛ ادامه‌دادن بیشتر به معنای پذیرفتن پیچیدگیِ زندگی است، درحالی‌که فقدان همچنان پابرجاست. این نگاه، روایت را از ملودرامی ساده دربارهٔ غلبه بر دشواری‌ها دور می‌کند و به آن کیفیتی تأمل‌برانگیز می‌بخشد. ریتم، تصویر و صدا ریتم کند فیلم با وضعیت روانی و اجتماعی شخصیت اصلی هماهنگ است.
« فیلم این فشار را بدون ساده‌سازی به دوگانهٔ قهرمان و شرور فرو نمی‌کاهد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
مکث‌ها به ما فرصت می‌دهند کارکردن، انتظارکشیدن و تحمل فشار را نه فقط در مقام اطلاعات داستانی، بلکه به‌صورت تجربه‌ای زمانی حس کنیم. سکوت‌ها نیز اغلب به اندازهٔ گفت‌وگوها معنا دارند: چیزی که گفته نمی‌شود، گاه از هر توضیحی رساتر است. این انتخاب، قدرت عاطفی اثر را افزایش می‌دهد، اما هزینه‌ای هم دارد؛ برخی مکث‌ها طولانی‌اند و ممکن است برای تماشاگرانی که انتظار پیشرفت پرشتاب‌تر داستان را دارند، فرساینده شوند.
تصویرپردازی و موسیقی نیز در خدمت همین لحن خویشتن‌دار قرار می‌گیرند. فیلم از جلوه‌گری بصری یا موسیقی پررنگ برای تحمیل احساسات استفاده نمی‌کند؛ جهان روستا و فضای زندگی فهریه با واقع‌گرایی و سادگی به تصویر درمی‌آیند. بااین‌حال، همین اقتصاد زیبایی‌شناختی گاهی به یکنواختی نزدیک می‌شود.
وقتی روایت نیز بیش از آن‌که بر پیچش‌های داستانی تکیه کند، بر موقعیت‌ها و تکرارها بنا شده باشد، محدودبودن تنوع شنیداری و بصری بیش از پیش به چشم می‌آید. جمع‌بندی «Hive» درامی انسانی دربارهٔ فقدان، استقلال و فشارهای اجتماعی است که نیروی خود را از مشاهدهٔ دقیق زندگی روزمره می‌گیرد. بلرتا باشولی به جای قهرمان‌سازی پرزرق‌وبرق، زنی خسته و مصمم را در مرکز روایت می‌نشاند؛ زنی که کوشش او برای تأمین معاش، هم‌زمان تلاشی برای حفظ کرامت و اختیار خویش است.
« سکوت‌ها نیز اغلب به اندازهٔ گفت‌وگوها معنا دارند: چیزی که گفته نمی‌شود، گاه از هر توضیحی رساتر است. »
جمع‌بندی
بازی سنجیدهٔ یلکا گاشی، سکوت‌های پُرمعنا و پرهیز از پاسخ‌های آسان، تجربهٔ فهریه را ماندگار می‌کنند. کندی ریتم، تکیه بر موقعیت به جای گره‌افکنی‌های پرشمار و یکنواختی نسبی تصویر و موسیقی ممکن است از جذابیت فیلم برای برخی مخاطبان بکاهد. بااین‌همه، این کاستی‌ها از انسجام نگاه آن نمی‌کاهند: «Hive» نشان می‌دهد که مقاومت همیشه در کنشی قهرمانانه یا لحظه‌ای باشکوه خلاصه نمی‌شود؛ گاهی در انجام کار فردا، در کنار هم ایستادن و در تصمیم دشوارِ ادامه‌دادن شکل می‌گیرد.
« بازی سنجیدهٔ یلکا گاشی، سکوت‌های پُرمعنا و پرهیز از پاسخ‌های آسان، تجربهٔ فهریه را ماندگار می‌کنند. »
ثبت دیدگاه