وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

روایتی میان فاجعه و انسانیت «نگهبانان فرمول» در سال ۱۹۵۸ و در فضای پراضطراب جنگ سرد آغاز می‌شود؛ زمانی که آزمایشی محرمانه در مؤسسهٔ علمی وینچا به حادثه‌ای مرگبار می‌انجامد و چند پژوهشگر را در معرض تشعشع شدید قرار می‌دهد. انتقال آنان به پاریس، ماجرا را از محدودهٔ یک بحران علمی فراتر می‌برد: اکنون جان بیماران به تصمیم پزشکی وابسته است، اما هر تصمیم زیر سایهٔ سوءظن سیاسی، تفاوت ایدئولوژیک و پرسش‌های دشوار اخلاقی گرفته می‌شود.

فیلم به‌جای آن‌که تاریخ را صرفاً زمینه‌ای برای هیجان‌سازی قرار دهد، از حادثهٔ وینچا برای طرح پرسشی بنیادی استفاده می‌کند: وقتی دانش در خدمت جاه‌طلبی دولت‌ها قرار می‌گیرد، مسئولیت پیامدهای آن با چه کسی است؟ پاسخ اثر یک‌دست و ساده نیست. دانشمندانی که در یک پروژهٔ محرمانه نقش دارند، خود نیز انسان‌هایی گرفتارند؛ پزشک فرانسوی هم با آن‌که با ماهیت پژوهش آنان مخالف است، ناچار می‌شود میان داوری سیاسی و وظیفهٔ درمانی مرزی روشن بکشد.

دو جهان در یک اتاق درمان تقابل اصلی فیلم فقط میان پزشک و بیمار نیست؛ رویارویی دو منظومهٔ فکری است که به بیمارستان پاریس راه یافته‌اند. گروه یوگسلاو با بی‌اعتمادی به پزشکان فرانسوی می‌نگرد و از انگیزه‌های آنان مطمئن نیست. در سوی دیگر، Georges Mathé با گذشته و اهداف پژوهشگران موافقت ندارد و نسبت به پروژهٔ آنان بدگمان است.

بااین‌حال، نیاز فوری به درمان این اختلاف‌ها را به امری عینی بدل می‌کند: هیچ‌یک نمی‌تواند به‌آسانی از دیگری روی بگرداند. این تنش سیاسی در بهترین لحظات، از راه رفتارهای کوچک و سکوت‌ها منتقل می‌شود؛ از احتیاط در گفت‌وگو گرفته تا دشواری اعتمادکردن به کسانی که پیش‌تر در دو سوی یک شکاف ایدئولوژیک ایستاده‌اند.

« گروه یوگسلاو با بی‌اعتمادی به پزشکان فرانسوی می‌نگرد و از انگیزه‌های آنان مطمئن نیست. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

فیلم از این ظرفیت بهره می‌گیرد تا نشان دهد همبستگی انسانی لزوماً با توافق فکری آغاز نمی‌شود. گاه نخستین گام، پذیرفتن مسئولیتِ جان دیگری است، حتی وقتی دربارهٔ جهان‌بینی یا انتخاب‌های او داوری سختی داریم. علم؛ درمان، آزمایش و مسئولیت بخش پزشکی داستان قلب دراماتیک اثر است. پیشنهاد درمانی Mathé، به‌سبب بی‌سابقه‌بودن و خطر بالا، تصمیمی نیست که با اطمینان و آسودگی گرفته شود.

هر اقدام می‌تواند امکان نجات را پیش روی بیماران بگذارد، اما هم‌زمان آنان را در معرض خطر دیگری قرار دهد. این وضعیت، فیلم را از الگوی سادهٔ «پزشک قهرمان در برابر بیماری» دور می‌کند و به قلمرو اخلاق حرفه‌ای می‌برد: در شرایطی که راه مطمئنی وجود ندارد، مرز میان درمان، آزمایش و پذیرش خطر کجاست؟

«نگهبانان فرمول» در این زمینه هوشمندانه عمل می‌کند، زیرا علم را نه نیرویی مطلقاً نجات‌بخش می‌بیند و نه سرچشمهٔ شرّی ناگزیر. همان دانش و کنجکاوی که می‌تواند به درمانی پیشگامانه بینجامد، در خدمت رقابت سیاسی نیز قرار می‌گیرد. این دوگانگی، معنای عنوان فیلم را نیز گسترش می‌دهد: «فرمول» تنها به محاسبه یا طرح علمی اشاره ندارد؛ می‌تواند نمادی از نظمی باشد که انسان‌ها می‌کوشند آن را مهار کنند، اما پیامدهایش از کنترل آنان بیرون می‌زند.

بازی‌ها و شخصیت‌های محوری بازی Radivoje Bukvić در نقش Dragoslav Popović و Alexis Manenti در نقش Georges Mathé از مهم‌ترین نقاط قوت فیلم است. هر دو بازیگر به‌جای تکیه بر نمایش‌های پرهیاهو، با مهار و جزئیات کار می‌کنند. Popović در ظاهر دانشمندی است که به‌سبب جایگاهش باید پاسخ‌گو باشد، اما فیلم به‌تدریج لایه‌هایی از فشار، مسئولیت و ابهام اخلاقی را در او آشکار می‌کند.

« فیلم از این ظرفیت بهره می‌گیرد تا نشان دهد همبستگی انسانی لزوماً با توافق فکری آغاز نمی‌شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

Mathé نیز صرفاً پزشکی دلسوز و بی‌تعارض نیست؛ مخالفت سیاسی‌اش با پروژهٔ یوگسلاوها در کنار وظیفهٔ درمانی‌اش ایستاده و همین کشمکش به نقش او وزن می‌دهد. این دو بازیگر به تقابل‌های فیلم وجهی انسانی می‌بخشند. بحث‌های آنان تنها جدال میان دو دیدگاه نیست؛ در پس آن، دو شیوهٔ متفاوت مواجهه با مسئولیت و قدرت دیده می‌شود.

بااین‌همه، همین تمرکز بر دو شخصیت محوری گاهی به بهای کم‌رنگ‌شدن دیگران تمام می‌شود. برخی شخصیت‌های فرعی بیش از آن‌که صاحب انگیزه و مسیر مستقل باشند، در خدمت پیشبرد موقعیت اصلی قرار می‌گیرند. نتیجه آن است که فضای جمعی فیلم باورپذیر می‌ماند، اما همهٔ اعضای آن به یک اندازه عمق نمی‌یابند.

فضاسازی و تصویرپردازی فیلم با رنگ‌های سرد، فضاهای رسمی و ترکیب‌بندی‌های سنجیده، دههٔ پنجاه را به محیطی آکنده از اضطراب بدل می‌کند. مؤسسهٔ علمی، راهروهای بیمارستان و اتاق‌های درمان صرفاً مکان وقوع رویداد نیستند؛ هرکدام بخشی از فشار روانی روایت را حمل می‌کنند. در وینچا، فضای بسته و محرمانه یادآور مناسباتی است که در آن اطلاعات و تصمیم‌ها پشت درهای بسته نگه داشته می‌شوند.

در پاریس، محیط درمانی اگرچه امکان نجات را نوید می‌دهد، از نگرانی و انتظار خالی نیست. طراحی بصری فیلم به‌جای زرق‌وبرق تاریخی، بر جزئیات و حس‌وحال تکیه دارد. سردی تصویر، انضباط محیط‌ها و فاصلهٔ میان آدم‌ها با جهان سیاسی داستان هماهنگ است. موسیقی نیز در لحظاتی به تشدید عاطفه کمک می‌کند؛ بااین‌حال، گاه تأکید آن بیش از اندازه است و احساسی را که بازی یا تصویر به‌تنهایی منتقل کرده‌اند، دوباره برجسته می‌سازد.

« این دو بازیگر به تقابل‌های فیلم وجهی انسانی می‌بخشند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

در چنین لحظه‌هایی، اندکی سکوت می‌توانست اثرگذارتر باشد. ریتم و محدودیت‌های روایت «نگهبانان فرمول» روایتی پرکشش در اختیار دارد، اما کشش داستانی آن همیشه به ریتمی روان تبدیل نمی‌شود. فیلم میان فضای تعلیق‌آمیز حادثه، گفت‌وگوهای سیاسی و روند درمان رفت‌وآمد می‌کند و این جابه‌جایی در بخش‌هایی به کندی می‌انجامد.

بعضی صحنه‌ها برای ساختن فضای انتظار مکث می‌کنند، اما همهٔ این مکث‌ها به شناخت بیشتر شخصیت‌ها یا افزایش تنش کمک نمی‌کنند. در نتیجه، روایت گاهی طولانی‌تر از نیاز دراماتیک خود احساس می‌شود. مسئلهٔ دیگر، فشردگی شخصیت‌پردازی است. موضوع فیلم گسترده است و هم‌زمان به تاریخ، سیاست، پزشکی، اخلاق و رابطه‌های انسانی می‌پردازد؛ اما فرصت کافی برای پرداخت انگیزهٔ تمام شخصیت‌ها وجود ندارد.

برخی تصمیم‌ها بیش از آن‌که از مسیر تحول شخصیت‌ها بیرون بیایند، تابع نیاز روایت به جلو رفتن هستند. این ضعف به‌ویژه در نقش‌های فرعی آشکار می‌شود و مانع از آن است که همهٔ خطوط انسانی داستان به اندازهٔ کشمکش مرکزی تأثیرگذار باشند. تعادل میان تاریخ و درام اثر بر مبنای رویدادی تاریخی ساخته شده و همین پشتوانه به آن فوریتی ویژه می‌دهد؛ اما فیلم نمی‌کوشد تاریخ را به گزارشی خشک یا بازسازی‌ای صرفاً آموزشی تبدیل کند.

حادثهٔ وینچا در این‌جا نقطهٔ آغاز روایتی دربارهٔ انتخاب و پیامد است. رقابت بلوک‌های سیاسی، رازهای دولتی و بی‌اعتمادی میان دو کشور، بستری برای پرسش از مسئولیت فردی فراهم می‌کنند، بی‌آن‌که اهمیت بحران پزشکی را به حاشیه برانند. البته گاهی لحن اثر میان تعلیق سیاسی و ملودرام انسانی نوسان می‌کند.

« در چنین لحظه‌هایی، اندکی سکوت می‌توانست اثرگذارتر باشد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

بعضی لحظات عاطفی مستقیم‌تر از آن‌اند که فضای خویشتن‌دار فیلم اقتضا می‌کند، و برخی توضیح‌ها نیز بیش از اندازه بر معنای صحنه تأکید می‌گذارند. با وجود این، پیوند میان بحران علمی و تأمل اخلاقی در مجموع محکم است. فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که تاریخ فقط از تصمیم‌های بزرگ دولت‌ها ساخته نمی‌شود؛ تصمیم‌های کسانی که در یک اتاق درمان با جان انسان‌ها سروکار دارند نیز می‌توانند معنایی فراتر از مرزهای ملی پیدا کنند.

جمع‌بندی «نگهبانان فرمول» درامی تاریخی و پزشکی است که نقطهٔ قوتش را در پیوند میان یک حادثهٔ کم‌تر شناخته‌شده، تنش جنگ سرد و مسئلهٔ مسئولیت علمی می‌یابد. بازی‌های دقیق Radivoje Bukvić و Alexis Manenti، فضاسازی سرد و وهم‌آلود و برخورد سنجیده با پرسش‌های اخلاقی، به فیلم هویتی فراتر از بازسازی یک واقعه می‌بخشند.

در مقابل، کندی بخش‌هایی از روایت، تأکید عاطفیِ گاه افراطی و پرداخت ناکافی برخی شخصیت‌های فرعی از قدرت کلی آن می‌کاهند. بااین‌حال، اثر در مهم‌ترین پرسش خود موفق است: آیا انسان‌ها می‌توانند در میانهٔ اختلاف‌های سیاسی و ایدئولوژیک، رنج و نیاز مشترک را بر مرزبندی‌ها مقدم بدانند؟ پاسخ فیلم نه خطابه‌ای ساده است و نه خوش‌بینی بی‌قیدوشرط؛ بلکه در کنش‌های دشوار و پرمخاطرهٔ آدم‌هایی شکل می‌گیرد که ناچارند در لحظه‌ای بحرانی، دربارهٔ جان دیگری تصمیم بگیرند.

« با وجود این، پیوند میان بحران علمی و تأمل اخلاقی در مجموع محکم است. »