وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جایگاه فیلم در کارنامهٔ لورل و هاردی «Great Guns» ساختهٔ سال ۱۹۴۱، به کارگردانی Monty Banks، از آن فیلم‌هایی است که بیش از هر چیز با پرسشی دربارهٔ گذار و دگرگونی شناخته می‌شود: آیا جذابیت لورل و هاردی می‌تواند در چارچوبی تازه و محدودتر همان نیروی پیشین را حفظ کند؟ این اثر نخستین فیلم بلند آن دو پس از جدایی از استودیوی Hal Roach و آغاز همکاری‌شان با 20th Century-Fox بود؛ تغییری که در شیوهٔ تولید و میزان اختیار خلاقانهٔ استن لورل نیز بازتاب داشت.

نتیجه نه فروپاشی کامل دنیای کمدی آن‌هاست و نه بازگشتی بی‌دردسر به دوران اوج، بلکه اثری میان‌مایه است که لحظه‌هایی از نبوغ آشنای این زوج را در ساختاری کم‌رمق‌تر جای می‌دهد. داستانی ساده با ظرفیتی ازدست‌رفته هستهٔ داستان بر موقعیتی عامدانه نامتعارف بنا شده است: دن فورستر، جوانی ثروتمند و تحت مراقبت افراطی عمه‌هایش، با دریافت برگهٔ احضار به خدمت سربازی از فرصت استقبال می‌کند تا استقلال خود را به دست آورد.

استن و اولیور، باغبان و رانندهٔ وفادار خانواده، نیز برای همراهی و مراقبت از او راهی اردوگاه می‌شوند؛ حال آن‌که خودشان کمترین آمادگی را برای زندگی نظامی ندارند. در آن‌جا، دن با جینجر، عکاس اردوگاه، آشنا می‌شود و دو همراه نگرانش می‌کوشند او را از این رابطه دور کنند. این طرح برای برخورد دو جهان ظرفیت کمیک فراوانی دارد: نظم خشک سربازی در برابر بی‌نظمی کودکانهٔ استن و اولیور.

« در آن‌جا، دن با جینجر، عکاس اردوگاه، آشنا می‌شود و دو همراه نگرانش می‌کوشند او را از این رابطه دور کنند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

اما فیلم معمولاً از این تضاد به‌جای آن‌که روایتی پیوسته و فزاینده بسازد، به مجموعه‌ای از موقعیت‌های پراکنده تکیه می‌کند. بخش‌هایی از داستان پیش می‌روند، ولی پیوند میان تمرین‌های نظامی، دل‌مشغولی‌های عاشقانه و شیطنت‌های این دو همیشه محکم نیست. به همین دلیل، فیلم گاهی بیشتر شبیه رشته‌ای از صحنه‌های کمیک است تا کمدی‌ای که هر اتفاق، زمینهٔ اتفاق بعدی را فراهم کند.

شیمی همیشگی، در محدوده‌ای تازه جذابیت اصلی فیلم همچنان در رابطهٔ استن و اولیور نهفته است. اولیور با وقارِ نمایشی و غرور آسیب‌پذیرش می‌کوشد اوضاع را تحت کنترل نشان دهد؛ استن نیز با سادگیِ بی‌غل‌وغش خود، همان اندک نظم را بر هم می‌زند. تضاد میان اعتمادبه‌نفس اولیور و ناآگاهی استن، سرچشمهٔ بسیاری از لحظه‌های موفق فیلم است.

حتی وقتی خود شوخی چندان تازه نیست، واکنش‌های آن دو، مکث‌های نابهنگام و نگاه‌های معنادارشان می‌تواند صحنه را زنده کند. بااین‌حال، در «Great Guns» گاه احساس می‌شود این زوج به‌جای آن‌که مرکز طبیعی روایت باشند، درون طرحی از پیش‌ساخته قرار گرفته‌اند. بعضی دیالوگ‌ها و موقعیت‌ها با ریتم خاص آن‌ها سازگار نیستند و استن، به‌جای ساده‌دل و بی‌خبر بودن، در لحظاتی بیش از اندازه گیج جلوه می‌کند.

« شیمی همیشگی، در محدوده‌ای تازه جذابیت اصلی فیلم همچنان در رابطهٔ استن و اولیور نهفته است. »

شخصیت‌ها و اجرا

این تفاوت ظریف اما مهم است: کمدی لورل و هاردی معمولاً از معصومیت و منطق شخصی شخصیت‌هایشان نیرو می‌گیرد، نه از ناتوانی صرف آنان در فهم موقعیت. هرگاه فیلم این تمایز را فراموش می‌کند، جذابیت دوگانه‌شان کم‌رنگ می‌شود. اسلپ‌استیک؛ جایی که فیلم جان می‌گیرد بهترین لحظه‌های «Great Guns» زمانی شکل می‌گیرند که فیلم به زبان تصویری و بدنی خود اعتماد می‌کند.

برخورد بدن‌ها با اشیا، آشفتگی‌های اردوگاه و واکنش‌های دیرهنگام دو قهرمان، نیازی به توضیح کلامی ندارند و هنوز هم می‌توانند خنده برانگیزند. این صحنه‌ها یادآور آن‌اند که توانایی لورل و هاردی تنها در لطیفه‌گویی نبود؛ آن‌ها می‌توانستند از یک حرکت ساده، مکث یا نگاه، زنجیره‌ای از انتظار و ناکامی بسازند.

با وجود این، کیفیت شوخی‌ها یکدست نیست. برخی موقعیت‌ها به‌اندازه‌ای کش می‌آیند که ضرباهنگشان از دست می‌رود؛ برخی دیگر نیز پیش از آن‌که به نقطهٔ اوج برسند، از حرکت بازمی‌ایستند. در چنین لحظاتی، فیلم نه به‌اندازهٔ کافی سریع است تا کمدیِ آشوب‌محور شود و نه به‌اندازهٔ کافی دقیق که از مکث و تکرار، طنزی حساب‌شده بسازد.

« هرگاه فیلم این تمایز را فراموش می‌کند، جذابیت دوگانه‌شان کم‌رنگ می‌شود. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

مخاطبی که برای دیدن شوخی‌های بدنی و بازی‌های آشنای این زوج آمده، پاداش خود را می‌گیرد؛ اما انتظار خنده‌ای پیوسته و بی‌وقفه احتمالاً برآورده نمی‌شود. ارتش؛ پس‌زمینهٔ طنز یا پیامِ روز؟ اردوگاه نظامی بستری مناسب برای کمدی فراهم می‌کند: فرمان‌برداری، صف‌آرایی، تمرین و انضباط، همگی در برابر سرشت آشفتهٔ استن و اولیور قرار می‌گیرند.

فیلم از این تضاد بهره می‌برد و محیط سربازی را به میدان برخورد میان قواعد رسمی و رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر بدل می‌کند. اما همین فضا بار تاریخی و تبلیغاتی خود را نیز دارد. اثر در سالی ساخته شد که فیلم‌های مربوط به سربازی و ارتش در سینمای آمریکا رواج داشتند؛ بنابراین، حال‌وهوای نظامی آن صرفاً انتخابی روایی نیست و گاهی به ستایش یا عادی‌سازی فضای خدمت نزدیک می‌شود.

این وجه ممکن است برای تماشاگر امروز فاصله‌ای محسوس ایجاد کند. فیلم بیش از آن‌که به تجربهٔ پیچیدهٔ سربازان یا معنای جنگ بپردازد، از ارتش به‌عنوان صحنه‌ای برای کمدی و نمایش نظم استفاده می‌کند. از این رو، تماشاگرانی که به دنبال نگاهی انتقادی‌تر به نظامی‌گری‌اند، ممکن است با لحن اثر همراه نشوند.

« اما همین فضا بار تاریخی و تبلیغاتی خود را نیز دارد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

در مقابل، اگر فضای فیلم را در چارچوب سرگرمی عامه‌پسند زمانه‌اش ببینیم، این جنبه کمتر به مانعی جدی تبدیل می‌شود؛ هرچند همچنان بر برداشت امروزی از فیلم سایه می‌اندازد. شخصیت‌های فرعی و پیرنگ عاشقانه دن و جینجر نمایندهٔ خط داستانی‌ای هستند که قرار است به ماجراها هدف عاطفی بدهد. دن از جوانی وابسته و محافظت‌شده به کسی تبدیل می‌شود که می‌خواهد خودش را در محیطی تازه بیازماید؛ جینجر نیز با حضور در اردوگاه، حلقهٔ اجتماعی بیرون از جمع نظامیان را به داستان وارد می‌کند.

بااین‌همه، رابطهٔ آن دو بیشتر کارکردی روایی دارد تا عمق شخصیتی: بهانه‌ای است برای آن‌که استن و اولیور مداخله کنند و آشوبی تازه بیافرینند. پیرنگ عاشقانه به‌اندازه‌ای مستقل و پرورده نیست که بتواند وزن عاطفی فیلم را بر دوش بکشد. شخصیت‌های فرعی نیز، با وجود اجرای قابل‌قبول، اغلب در خدمت پیشبرد شوخی‌ها یا واکنش به رفتار دو قهرمان باقی می‌مانند.

از همین رو، فیلم نه درام عاشقانهٔ پررنگی می‌شود و نه کمدی گروهی‌ای که تمام شخصیت‌هایش به یک اندازه به‌یادماندنی باشند. مرکز توجه همچنان استن و اولیورند، اما فیلم همیشه نمی‌داند چگونه این مرکز را در ساختاری منسجم حفظ کند. جمع‌بندی «Great Guns» فیلمی است که ارزش تماشایش بیش از هر چیز در دیدار دوباره با شیمی کمیک لورل و هاردی و چند صحنهٔ اسلپ‌استیکِ مؤثر نهفته است.

« شخصیت‌های فرعی و پیرنگ عاشقانه دن و جینجر نمایندهٔ خط داستانی‌ای هستند که قرار است به ماجراها هدف عاطفی بدهد. »

جمع‌بندی

ایدهٔ ورود دو خدمتکار ناآزموده به اردوگاه، زمینه‌ای سرگرم‌کننده فراهم می‌کند، اما روایت گاه پراکنده می‌شود و بعضی شوخی‌ها به‌اندازهٔ کافی جان نمی‌گیرند. لحن نظامی و رنگ‌وبوی تبلیغاتی نیز ممکن است برای مخاطب امروز غریب یا ناخوشایند باشد. با این همه، فیلم را نمی‌توان یکسره ناکام دانست.

لحظه‌هایی هست که استن و اولیور، با همان تفاوت شخصیتی همیشگی و واکنش‌های دقیقشان، از محدودیت‌های طرح عبور می‌کنند و خنده‌ای واقعی می‌سازند. «Great Guns» بیش از آن‌که اثری ماندگار در کارنامهٔ این زوج باشد، تجربه‌ای سبک و تماشایی است؛ فیلمی که نمونه‌هایی از توانایی دیرپای آن‌ها را حفظ می‌کند، اما به انسجام و آزادی خلاقانه‌ای که کمدی‌شان در بهترین آثارش داشت، نمی‌رسد.

« لحن نظامی و رنگ‌وبوی تبلیغاتی نیز ممکن است برای مخاطب امروز غریب یا ناخوشایند باشد. »