وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ورود بیگانه به جهان بسته درام «God Will Not Help» به کارگردانی Hana Jušić، داستان خود را با ورود ترزا، زنی شیلیایی، به اجتماع دورافتاده‌ای از چوپانان کروات در اوایل قرن بیستم آغاز می‌کند. او خود را بیوهٔ برادر مهاجر خانواده معرفی می‌کند؛ مردی که پیش‌تر از سرزمین مادری‌اش به شیلی رفته است.

حضور ترزا در این جمع، صرفاً ورود یک مهمان تازه نیست؛ ورود نیرویی است که نظمی جاافتاده را به پرسش می‌کشد و روابطی را که در ظاهر تغییرناپذیر می‌نمایند، از درون متزلزل می‌کند. فیلم بر همین تقابل بنا شده است: زنی که از راهی دور می‌رسد و جامعه‌ای که به انزوا، سنت و سخت‌گیری خو گرفته است.

فیلم از همان ابتدا روشن می‌کند که قرار نیست این برخورد به‌سرعت به گفت‌وگویی روان یا روایتی پرحادثه بدل شود. فاصلهٔ میان شخصیت‌ها هم جغرافیایی است و هم زبانی، فرهنگی و عاطفی. این شکاف، مانعی تزئینی برای ایجاد بدفهمی نیست؛ یکی از پایه‌های اصلی تجربهٔ تماشای فیلم است. هر نگاه، مکث و حرکت بدن می‌تواند حامل معنایی باشد که کلمات از بیانش ناتوان‌اند.

در نتیجه، تماشاگر نیز ناچار می‌شود مانند آدم‌های داستان با نشانه‌های ناقص زندگی کند و از میان سکوت‌ها رابطه‌ها را حدس بزند. زبان؛ فاصله و امکان پیوند یکی از ظریف‌ترین دستاوردهای فیلم، واقع‌گرایی آن در پرداخت مانع زبانی است. ترزا ناگهان به گویش مردم محل مسلط نمی‌شود و دیگران نیز به‌آسانی از زبان خود فاصله نمی‌گیرند.

« او خود را بیوهٔ برادر مهاجر خانواده معرفی می‌کند؛ مردی که پیش‌تر از سرزمین مادری‌اش به شیلی رفته است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این انتخاب به روایت وزنی باورپذیر می‌دهد: نزدیکی میان آدم‌ها، اگر رخ دهد، حاصل گفت‌وگوهای راحت و توضیح‌های کامل نیست؛ از کنار هم کار کردن، مشاهده، تکرار و شناخت محدود یکدیگر پدید می‌آید. سکوت در این فیلم گاه نشانهٔ بی‌اعتنایی است و گاه تنها زبان مشترکی که شخصیت‌ها در اختیار دارند.

در چنین بستری، پیوند میان دو زن اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. رابطه‌شان نه با اعتراف‌های مفصل ساخته می‌شود و نه با صمیمیتی ناگهانی؛ بلکه از دل موقعیت‌های روزمره و نوعی هم‌زیستی محتاطانه جان می‌گیرد. همین محدودیت ارتباطی باعث می‌شود تماشاگر به جزئیات رفتاری حساس شود: اینکه چه کسی به دیگری نزدیک می‌شود، چه کسی عقب می‌کشد و کدام حرکت کوچک نشانهٔ اعتماد یا مقاومت است.

فیلم به‌جای آنکه احساسات را توضیح دهد، فرصت می‌دهد تا در رفتارها آشکار شوند. زنان در برابر نظم کهنه اثر، زنان را نه به شکل نمادهایی آرمانی و بی‌نقص، بلکه به‌منزلهٔ انسان‌هایی خسته، آسیب‌پذیر و مقید به شرایط پیرامونشان تصویر می‌کند. کار روزانه، فرسودگی جسمانی و زندگی سخت، بخشی از هویت بصری و عاطفی آنان است.

این واقع‌گرایی اهمیت دارد، زیرا فیلم از زیباسازی رنج پرهیز می‌کند. زنان این جامعه با محدودیت‌های ساختاری و مناسباتی روبه‌رو هستند که اختیارشان را کاهش می‌دهد؛ اما فیلم آنان را صرفاً قربانیانی منفعل نیز نمی‌بیند. حضور ترزا در میانشان می‌تواند امکان تصور زندگی دیگری را بگشاید، حتی اگر آن امکان در آغاز کوچک و نامطمئن باشد.

« سکوت در این فیلم گاه نشانهٔ بی‌اعتنایی است و گاه تنها زبان مشترکی که شخصیت‌ها در اختیار دارند. »

شخصیت‌ها و اجرا

این نگاه، وجه اجتماعی داستان را به رابطهٔ شخصی شخصیت‌ها پیوند می‌زند. آشفتگی‌ای که ترزا در محیط ایجاد می‌کند، فقط واکنش خانواده به یک غریبه نیست؛ نشانه‌ای است از شکنندگی نظمی که برای حفظ خود به اطاعت و سکوت وابسته است. از این منظر، امیدی که در برخی زنان بیدار می‌شود، نه شعاری پرطنین است و نه وعده‌ای ساده برای رهایی.

امید بیشتر به شکل خللی در عادت‌ها ظاهر می‌شود: لحظه‌ای که کسی امکان دیگری را به ذهن می‌آورد، یا برای نخستین بار چیزی را که طبیعی فرض می‌شده، ناعادلانه می‌بیند. بازیگری و شخصیت‌پردازی بازی Manuela Martelli در نقش ترزا و Ana Marija Veselčić در نقش میلنـا، ستون‌های اصلی اثرند. حضور این دو بازیگر به رابطه‌ای که در سطح گفت‌وگو محدود است، عمق می‌دهد.

ترزا زنی است که با پیشینه، اندوه و انگیزه‌های خود وارد محیطی بیگانه می‌شود؛ بازی Martelli به‌جای آنکه این بیگانگی را با اغراق نمایش دهد، آن را در انضباط نگاه و رفتار او نگه می‌دارد. در سوی دیگر، Veselčić شخصیتی را می‌سازد که واکنش‌هایش تدریجی و چندلایه است؛ او نه صرفاً پذیرندهٔ ترزا است و نه مخالفی یک‌دست.

اهمیت بازی‌ها در این است که فیلم برای شخصیت‌پردازی به توضیح‌های پی‌درپی متکی نیست. چهره‌ها، سکوت‌ها و فاصلهٔ میان بدن‌ها بخش بزرگی از اطلاعات عاطفی را منتقل می‌کنند. حتی وقتی شخصیت‌ها چیزی نمی‌گویند، حضورشان در قاب بی‌معنا نیست. این شیوه با فضای کلی فیلم سازگار است، اما در عین حال به بازیگرانی نیاز دارد که بتوانند از مکث و سکون، تنش بسازند.

« این نگاه، وجه اجتماعی داستان را به رابطهٔ شخصی شخصیت‌ها پیوند می‌زند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

دو بازیگر اصلی از پس این وظیفه برمی‌آیند و رابطهٔ مرکزی داستان را از سطح ایده‌ای جذاب به تجربه‌ای انسانی تبدیل می‌کنند. چشم‌انداز، صدا و حال‌وهوای وهم‌آلود چشم‌انداز سنگی و سرد کوهستان در «God Will Not Help» تنها پس‌زمینه‌ای زیبا برای رویدادها نیست؛ گویی خود به بخشی از منطق جهان داستان بدل شده است.

فضای باز، به‌جای آنکه حس آزادی بدهد، می‌تواند بر تنهایی و دورافتادگی آدم‌ها تأکید کند. آدم‌ها در دشتی وسیع حرکت می‌کنند، اما وسعت طبیعت لزوماً راه گریز یا رهایی پیش پایشان نمی‌گذارد. تصویرها با رنگ‌مایه‌های سرد و بافت خشن محیط، حسی از سکون و بی‌پناهی می‌آفرینند. موسیقی متفاوت و طراحی صوتی نیز به این فضای رازآمیز نیرو می‌بخشند.

فیلم در مرز میان واقعیت روزمره و تجربه‌ای کابوس‌وار حرکت می‌کند، بی‌آنکه پیوسته بخواهد هراس را با نشانه‌های آشکار تحمیل کند. باور دینی، سوگ و حضور خاطره در چنین فضایی به عناصری بدل می‌شوند که می‌توانند هم تسلی‌بخش باشند و هم ناآرام‌کننده. عنوان فیلم نیز با این جهان‌بینی تناسب دارد: در اینجا کمک آسمانی تضمین‌شده نیست و شخصیت‌ها ناچارند در دل جهانی سخت، با تکیه بر توان و پیوندهای انسانی خود راهی پیدا کنند.

ریتم و تکرار؛ زیباییِ دشوار بزرگ‌ترین مانع فیلم برای بخشی از تماشاگران، کندی ریتم آن است. روایت زمان زیادی را صرف راه رفتن در دشت، کارهای روزمره و ماندن در موقعیت‌هایی می‌کند که از نظر رخداد بیرونی تغییر چندانی ندارند. این انتخاب می‌تواند با هدف ساختن حس فرسایش، انزوا و تداوم زندگی روزانه توجیه شود؛ اما توجیه هنری، اثر عملی آن را از میان نمی‌برد.

« فضای باز، به‌جای آنکه حس آزادی بدهد، می‌تواند بر تنهایی و دورافتادگی آدم‌ها تأکید کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

تکرار مسیرها و مکث‌های طولانی گاه از حد لازم فراتر می‌روند و تمرکز را می‌فرسایند. در بخش‌هایی، راه‌رفتن شخصیت‌ها بیش از آنکه به کشف تازه‌ای در فضا یا رابطه بینجامد، همان حس پیشین را دوباره بازمی‌گرداند. اگر تماشاگر با سینمای کم‌حادثه و تأملی همراه نباشد، این استمرار ممکن است به یکنواختی تبدیل شود.

بااین‌حال، همین کندی برای برخی بینندگان فضایی رؤیاگون می‌سازد؛ زمانی که در آن روایت از شتاب معمول فاصله می‌گیرد و تماشاگر به‌جای دنبال کردن سلسله‌ای از اتفاق‌ها، در حال‌وهوای مکان و آدم‌ها غوطه‌ور می‌شود. فیلم از مخاطب صبر می‌خواهد، اما همهٔ مکث‌هایش به یک اندازه پربار نیستند. جمع‌بندی «God Will Not Help» اثری است که قدرتش را بیش از هر چیز از بازی‌های سنجیده، فضای بصری سرد و توجه به رابطه‌ای دشوار میان دو زن می‌گیرد.

فیلم مانع زبانی را جدی می‌گیرد، زنان را با خستگی و پیچیدگی انسانی‌شان نشان می‌دهد و امید را نه در قالب پیروزی آسان، بلکه به شکل امکان اندیشیدن به زندگی متفاوت دنبال می‌کند. جهان سنگی و خاموش فیلم نیز با این مضامین هماهنگ است و حسی وهم‌آلود می‌سازد که پس از پایان تماشا در ذهن باقی می‌ماند.

در مقابل، ریتم بسیار آهسته و تکرار حرکت‌ها می‌تواند تجربه را برای برخی فرساینده کند؛ فیلم گاه بیش از اندازه بر انتظار و سکون تکیه دارد. بااین‌همه، همین ویژگی‌ها بخشی از هویت اثرند: این روایت نمی‌خواهد تماشاگر را با پیچش‌های پی‌درپی سرگرم کند، بلکه می‌کوشد او را در زمان و انزوای شخصیت‌ها محصور سازد.

« تکرار مسیرها و مکث‌های طولانی گاه از حد لازم فراتر می‌روند و تمرکز را می‌فرسایند. »

جمع‌بندی

حاصل، فیلمی نامتوازن اما ماندگار است؛ اثری که ممکن است در لحظه صبر تماشاگر را بیازماید، اما به‌واسطهٔ تصویرها، بازی‌ها و گرمای پنهان در پیوند انسانی‌اش، پس از تماشا همچنان در خاطر بماند.