نقد و بررسی
نقد گانگستر کا: آفریقایی (Gangster Ka: African) | 2015
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
گریز به‌مثابه ادامهٔ امپراتوری «Gangster Ka: African» ساختهٔ Jan Pachl، ادامهٔ مستقیم داستان تبهکار چکی، رادیم کراویتس، است؛ مردی که پس از گریختن از چنگ پلیس در پراگ، نخست به سیشل و سپس به آفریقای جنوبی پناه می‌برد. اما جابه‌جایی جغرافیایی در این جهان نه به معنای گسست از گذشته است و نه فرصتی برای آغاز دوباره.
کراویتس هرجا می‌رود، مناسبات قدرت و خشونتی را نیز با خود می‌برد که پیش‌تر در آن رشد کرده است. فیلم از همان ابتدا بر این تناقض بنا می‌شود: قهرمانش از بازداشت می‌گریزد، اما از میل به سلطه و بازگشت به بازی جنایتکارانه جدا نمی‌شود. این ایده، ظرفیت دراماتیک قابل‌توجهی دارد. فرار می‌تواند به تجربه‌ای از بی‌پناهی بدل شود؛ اما برای کراویتس، تبعید بیشتر وقفه‌ای ناخواسته در مسیر گسترش نفوذ است.
او به جای آنکه از زندگی پیشین خود فاصله بگیرد، می‌کوشد محیط تازه را به قلمرو دیگری برای نفوذ و معامله تبدیل کند. فیلم به این ترتیب قصهٔ فرار را با قصهٔ بازسازی قدرت درمی‌آمیزد و به ماجرای گانگستری خود بُعدی بین‌المللی می‌بخشد. جغرافیای تازه، همان منطق قدیمی حرکت از پراگ به سیشل و سپس آفریقای جنوبی، به فیلم امکان می‌دهد فضایی متفاوت از الگوی معمول درام‌های جنایی اروپایی بسازد.
سیشل در نگاه نخست پناهگاهی دور از دسترس و آرام به نظر می‌رسد؛ اما همین آرامش، تضاد جالبی با بی‌قراری و خشونت درونی کراویتس ایجاد می‌کند. او در محیطی آفتابی و ظاهراً امن نیز نمی‌تواند از زندگی پرتنش خود کناره بگیرد. سکونِ مکان، بیش از آنکه آرامش‌بخش باشد، بی‌قراری شخصیت را آشکار می‌کند.
« اما جابه‌جایی جغرافیایی در این جهان نه به معنای گسست از گذشته است و نه فرصتی برای آغاز دوباره. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
آفریقای جنوبی نیز صرفاً پس‌زمینه‌ای تازه برای ادامهٔ تعقیب‌وگریز نیست. ورود کراویتس به این محیط، بار دیگر نشان می‌دهد که قدرت مجرمانه را می‌توان با شناخت ضعف‌ها، فرصت‌ها و شبکه‌های موجود گسترش داد. بااین‌حال، فیلم گاه بیش از آنکه روابط اجتماعی و سیاسی مکان‌های تازه را بررسی کند، از آن‌ها برای افزایش مقیاس ماجرا بهره می‌برد.
نتیجه، اثری است که جلوه‌ای ماجراجویانه و گسترده دارد، اما همیشه فرصت نمی‌کند پیامدهای این جابه‌جایی را با عمق کافی بکاود. شخصیت محوری؛ جذابیت خطرناک یک ضدقهرمان کراویتس در مرکز ثقل فیلم قرار دارد؛ شخصیتی خشن، خودخواه و آمیخته به اعتمادبه‌نفسی نمایشی. فیلم نه او را به قهرمانی دل‌پذیر تبدیل می‌کند و نه می‌کوشد رفتارهایش را با توجیهی اخلاقی نرم سازد.
جذابیت او از جای دیگری می‌آید: از توانایی‌اش در خواندن موقعیت‌ها و دیدن منفعت در دل آشفتگی. حتی در لحظه‌هایی که بی‌پروایی و خشم بر او غلبه می‌کند، بخشی از ذهنش سرگرم سنجیدن راه‌های حفظ نفوذ است. بازی Hynek Čermák به این دوگانگی جان می‌دهد. او در نقش مردی که می‌خواهد هم‌زمان ترسناک، قدرتمند و مهارنشدنی به نظر برسد، حضوری پرانرژی دارد.
رفتارهای اغراق‌آمیز کراویتس گاه از مرز باورپذیری عبور می‌کنند، اما این اغراق با خودنمایی و خودویرانگری شخصیت تناسب دارد. او بیش از آنکه صرفاً خلافکاری حسابگر باشد، کسی است که به نمایش قدرت وابسته شده؛ گویی اگر دیگران پیوسته از او نترسند، خود نیز نمی‌تواند به اقتدارش باور داشته باشد.
« آفریقای جنوبی نیز صرفاً پس‌زمینه‌ای تازه برای ادامهٔ تعقیب‌وگریز نیست. »
شخصیت‌ها و اجرا
بااین‌همه، فیلم در واکاوی ریشه‌های روانی او چندان ژرف نمی‌شود. میل به ثروت و تسلط روشن است، اما انگیزه‌های زیرین و زخم‌هایی که چنین شخصیتی را شکل داده‌اند، کمتر مجال بروز پیدا می‌کنند. این محدودیت باعث می‌شود کراویتس بیش از آنکه شخصیتی پیچیده و درونی باشد، نیرویی محرک برای پیش‌برد ماجرا باقی بماند.
دَردان؛ همدست، آینه و سایه در میان شخصیت‌های پیرامونی، دَردان حضوری ماندگارتر دارد. رابطهٔ او با کراویتس تنها پیوند میان رئیس و دستیار نیست؛ نوعی وابستگی نابرابر است که در آن وفاداری، منفعت، عادت و فرسودگی به هم گره خورده‌اند. دَردان نزدیک‌ترین همراه مردی است که به‌سختی می‌توان به او اعتماد کرد، و همین تناقض به شخصیتش نیروی دراماتیک می‌بخشد.
بازی Predrag Bjelac به دَردان وقار و تهدیدی خاموش می‌دهد. او در بسیاری از لحظه‌ها از طریق نگاه، سکوت و واکنش‌های کوتاه بیش از گفت‌وگوهای مستقیم معنا می‌سازد. حضورش نوعی سایه بر رفتارهای پرهیاهوی کراویتس می‌اندازد: اگر رئیس با صدای بلند قدرتش را اعلام می‌کند، دَردان پیامدهای واقعی آن قدرت را در سکوت حمل می‌کند.
همین تفاوت، رابطهٔ میان آن دو را دیدنی می‌سازد و به فیلم فرصتی می‌دهد تا در کنار تعقیب‌وگریز، مسئلهٔ وفاداری و فرسایش آن را نیز مطرح کند. ریتم، روایت و فراوانی ماجراها فیلم با داستانی پرتحرک پیش می‌رود و پیوسته موقعیت‌های تازه‌ای پیش روی شخصیت‌ها می‌گذارد. این فراوانی، به اثر نیرویی سرگرم‌کننده می‌دهد؛ تماشاگر با قهرمانی روبه‌رو است که به‌ندرت از حرکت بازمی‌ایستد و هر بحران را به زمینه‌ای برای اقدام بعدی بدل می‌کند.
« بااین‌همه، فیلم در واکاوی ریشه‌های روانی او چندان ژرف نمی‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
گستردگی روایت نیز حس یک ماجرای جنایی بزرگ‌تر از یک تعقیب ساده را ایجاد می‌کند. اما همین شتاب گاهی به بهای پرداخت دراماتیک تمام می‌شود. برخی از تحولات چنان سریع رخ می‌دهند که وزن و پیچیدگی لازم را پیدا نمی‌کنند. فیلم از طرحی پرظرفیت برخوردار است، ولی در بخش‌هایی بیشتر بر انتقال تماشاگر از یک ماجرای جنایی به ماجرای بعدی تکیه می‌کند تا بر مکث و بسط پیامدهای هر انتخاب.
به همین دلیل، بعضی از نقشه‌ها و تغییر موقعیت‌ها به جای آنکه تمام ظرفیت خود را نشان دهند، در حد نشانه‌هایی از جاه‌طلبی و دامنهٔ فعالیت کراویتس باقی می‌مانند. تعقیب‌کننده‌ای کم‌رمق نقطه‌ضعف مهم فیلم در طراحی نیروی مقابل کراویتس دیده می‌شود. کارآگاه لانْسکی قرار است نمایندهٔ پیگیری قانون و نیرویی باشد که از فاصله‌ای دور، تهدید فراری را دنبال می‌کند؛ اما شخصیت او به اندازه‌ای که جایگاهش در ساختار قصه اقتضا می‌کند بسط نمی‌یابد.
حضورش در بسیاری از لحظه‌ها بیشتر کارکردی روایی دارد تا شخصیتی: باید در تعقیب باشد، اما کمتر به فردی با کشمکش‌ها و انگیزه‌های ملموس تبدیل می‌شود. بازی سرد و کم‌تغییر Filip Čapka نیز این فاصله را تشدید می‌کند. در نتیجه، تقابل میان مجرم پرهیاهو و تعقیب‌کنندهٔ کم‌واکنش، توازن دراماتیک دلخواه را نمی‌سازد.
فیلم به قهرمانش انرژی، لحظه‌های نمایشی و فضای کافی برای ابراز شخصیت می‌دهد، اما رقیب او به همان اندازه نیروی متقابل تولید نمی‌کند. اگر لانْسکی حضوری پررنگ‌تر و پیچیده‌تر داشت، تعقیب می‌توانست از یک فشار بیرونی صرف فراتر برود و به جدالی فکری و اخلاقی بدل شود. لحن و تجربهٔ تماشاگر «Gangster Ka: African» میان درام جنایی و ماجرای پرزرق‌وبرقِ فرار و گسترش نفوذ حرکت می‌کند.
« گستردگی روایت نیز حس یک ماجرای جنایی بزرگ‌تر از یک تعقیب ساده را ایجاد می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این ترکیب، به فیلم رنگ‌وبویی سرگرم‌کننده می‌بخشد و فاصله گرفتن از یک فضای واحد را به تجربه‌ای دیداری بدل می‌سازد. در عین حال، لحن اثر همیشه یکدست نیست: نمایش بی‌پروایی کراویتس می‌تواند در یک لحظه حالتی کمیک و اغراق‌شده پیدا کند و در لحظه‌ای دیگر به خشونتی جدی نزدیک شود. این نوسان گاهی جذاب است، اما گاه مانع شکل‌گیری ضرباهنگی کاملاً منسجم می‌شود.
فیلم بیش از آنکه به تحلیل فراگیر فساد یا ساختارهای سیاسی بپردازد، به چهرهٔ فردی تکیه می‌کند که می‌کوشد از هر محیط تازه فرصتی برای خود بسازد. بنابراین، ارزش اصلی آن در پیچیدگی اجتماعی یک جهان جنایی گسترده نیست؛ بلکه در انرژی روایت، حضور دو بازیگر اصلی و تضاد میان ظاهر آفتابی تبعیدگاه‌ها و ذهن ناآرام یک فراری است.
جمع‌بندی «Gangster Ka: African» ادامه‌ای پرتحرک و بین‌المللی برای داستان کراویتس است که با جابه‌جایی میان سیشل و آفریقای جنوبی، به ماجرای جنایی خود دامنه‌ای تازه می‌بخشد. Hynek Čermák در نقش مردی سلطه‌جو و مهارنشدنی حضوری قدرتمند دارد و Predrag Bjelac با بازی کم‌کلام و پرجزئیاتش، دَردان را به یکی از جذاب‌ترین عناصر فیلم تبدیل می‌کند.
در مقابل، کم‌پرداختگی شخصیت‌های فرعی، ضعف کارآگاه لانْسکی و شتاب‌زدگی بعضی از تحولات، مانع می‌شود که اثر به اندازهٔ ایدهٔ مرکزی‌اش عمیق و ماندگار باشد. حاصل، فیلمی سرگرم‌کننده با فضای جنایی پرکشش است که بیش از روان‌کاوی شخصیت‌ها، بر حرکت، خطر و نمایش گسترش قدرت تکیه می‌کند.
« این نوسان گاهی جذاب است، اما گاه مانع شکل‌گیری ضرباهنگی کاملاً منسجم می‌شود. »
ثبت دیدگاه