نقد و بررسی
نقد Fantastic Fungi | 2019
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جهان پنهان زیر پا «Fantastic Fungi» مستندی است که می‌کوشد نگاه تماشاگر را از سطح آشنای جنگل و خاک به قلمرویی ببرد که معمولاً دیده نمی‌شود: شبکهٔ رشته‌های میسلیومی، رشد قارچ‌ها و نقش آن‌ها در چرخه‌های حیات. فیلم از مقیاسی بسیار بزرگ آغاز می‌کند و به موجوداتی می‌رسد که در تجربهٔ روزمره اغلب به شکل قارچی کوچک، خوراکی یا زینتی خلاصه می‌شوند.
این جابه‌جاییِ زاویهٔ دید، هستهٔ جذابیت اثر است؛ موضوعی ظاهراً حاشیه‌ای به مرکز تصویر می‌آید و جهان زنده، پیچیده و پیوندخورده‌ای را آشکار می‌کند. کارگردانی Louie Schwartzberg بر این ایده تکیه دارد که دیدن می‌تواند پیش از دانستن، شگفتی بیافریند. مستند از همان ابتدا تماشاگر را به مشاهدهٔ دقیق دعوت می‌کند: به خاک، ریشه‌ها و رویش‌هایی که با چشم غیرمسلح یا در گذر زمان به‌آسانی دریافت نمی‌شوند.
این دعوت، صرفاً مقدمه‌ای برای انتقال اطلاعات نیست؛ خودِ دیدن به تجربه‌ای مستقل تبدیل می‌شود. دوربین در مقام کاوشگر نیرومندترین دستاورد فیلم، بی‌تردید تصویرهای گذر زمان است. جوانه زدن، گسترش یافتن و گشودن کلاهک قارچ‌ها در برابر دوربین، به رویدادهایی نمایشی بدل می‌شود؛ گویی طبیعت، در زمانی فشرده، پرده از حرکتی پنهان برمی‌دارد.
« کارگردانی Louie Schwartzberg بر این ایده تکیه دارد که دیدن می‌تواند پیش از دانستن، شگفتی بیافریند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
آنچه در جهان واقعی آرام و تدریجی رخ می‌دهد، در این تصاویر ضرباهنگی زنده پیدا می‌کند. رشد دیگر مفهومی انتزاعی نیست، بلکه فرایندی دیدنی و ملموس است. این زیبایی صرفاً آرایش بصری نیست. فیلم با کنار هم نشاندن رویش و زوال نشان می‌دهد که پایان یک شکل از حیات می‌تواند زمینهٔ آغاز شکل دیگری باشد.
خاک در این روایت، پس‌زمینه‌ای بی‌جان نیست؛ بسترِ کنش و دگرگونی است. دوربینِ گذر زمان به تماشاگر می‌آموزد که برای دیدن طبیعت، گاه باید نه فقط دقیق‌تر، بلکه آهسته‌تر نگاه کرد. بااین‌حال، همین درخشش بصری گاهی از موضوع اصلی پیشی می‌گیرد: چشم از تصویر خیره‌کننده سیراب می‌شود، اما فرصت پیگیری دقیق ادعایی که تصویر همراهی می‌کند، کمتر فراهم می‌آید.
روایتِ شبکه و پیوند فیلم میسلیوم را همچون شبکه‌ای زیرزمینی معرفی می‌کند که در پیوندهای گیاهان، درختان و قارچ‌ها نقشی مهم دارد. این استعاره، که شبکهٔ طبیعی را به سامانه‌ای برای ارتباط و مبادله تشبیه می‌کند، نیرویی روایی دارد: به مخاطب کمک می‌کند رابطه‌های نامرئی را تصور کند و جنگل را نه مجموعه‌ای از موجودات منفرد، بلکه سامانه‌ای درهم‌تنیده ببیند.
« آنچه در جهان واقعی آرام و تدریجی رخ می‌دهد، در این تصاویر ضرباهنگی زنده پیدا می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
در این نگاه، قارچ‌ها نه حاشیهٔ زیست‌بوم، که از مشارکت‌کنندگان مهم آن‌اند. اما استعاره، هرقدر روشن و شاعرانه، جای توضیح علمی را نمی‌گیرد. تشبیه میسلیوم به «اینترنت زیرزمینی» برای انتقال حس پیوند و گستردگی سودمند است، ولی اگر بی‌درنگ و بی‌احتیاط به معنای ارتباط آگاهانه یا کارکردی یکسان با شبکه‌های انسانی گرفته شود، ممکن است پیچیدگی موضوع را بیش از اندازه ساده کند.
فیلم در بهترین لحظاتش کنجکاوی را برمی‌انگیزد؛ در لحظاتی دیگر، شورِ تصویر و بیان، مرز میان استعاره و گزارهٔ علمی را کم‌رنگ می‌کند. کارشناسان و صدای مستند گفت‌وگوهای Paul Stamets، Suzanne Simard، Michael Pollan، Eugenia Bone و دیگر چهره‌های حاضر، به اثر تنوعی از زاویه‌های دید می‌بخشند.
آنان دربارهٔ زیست‌شناسی قارچ‌ها، نقش محیطی آن‌ها و پیوند انسان با این قلمرو سخن می‌گویند. حضورشان به روایت چهره و صدا می‌دهد و مانع می‌شود که فیلم به مجموعه‌ای از تصاویر زیبا اما بی‌واسطه تبدیل شود. Brie Larson نیز روایت متن را با لحنی آرام و روشن پیش می‌برد. بااین‌حال، صداهای گوناگون الزاماً به معنای گفت‌وگویی نقادانه نیستند.
« در این نگاه، قارچ‌ها نه حاشیهٔ زیست‌بوم، که از مشارکت‌کنندگان مهم آن‌اند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
لحن کلی فیلم آشکارا شیفتهٔ موضوع است و اغلب می‌خواهد اهمیت قارچ‌ها را برجسته کند، نه اینکه هر ادعا را از زوایای مختلف بیازماید. گاه کارشناسان بیشتر در مقام راهنمایی مشتاق ظاهر می‌شوند تا طرف‌های بحثی که اختلاف نظرها و محدودیت‌های دانش را پیش چشم مخاطب می‌گذارند. این انتخاب، اثر را الهام‌بخش‌تر و دسترس‌پذیرتر می‌کند، اما از دقت و توازن تحلیلی آن می‌کاهد.
گسترهٔ موضوع و محدودیت پرداخت «Fantastic Fungi» می‌خواهد در زمانی فشرده از تاریخ حیات و چرخه‌های طبیعی، به شبکه‌های زیرزمینی، محیط‌زیست، کاربردهای درمانی و تجربهٔ روان‌گردان برسد. این دامنه به فیلم حال‌وهوایی حماسی می‌دهد: موجودی کوچک در قاب، به موضوعی بدل می‌شود که با پرسش‌های بزرگ دربارهٔ زندگی، طبیعت و آیندهٔ انسان پیوند دارد.
گذار از زیست‌شناسی به محیط‌زیست، و از آن‌جا به پزشکی و آگاهی، نشان می‌دهد که فیلم قارچ‌ها را صرفاً موضوعی گیاه‌شناختی نمی‌داند. اما فراخیِ میدان، هزینهٔ خود را دارد. ایده‌ها گاه پشت سر هم می‌آیند، بی‌آنکه هرکدام مجال کافی برای توضیح، سنجش شواهد یا پرداخت پیامدهایشان پیدا کنند. پیوند میان بخش‌های علمی و بخش‌های مربوط به درمان یا روان‌گردانی نیز همیشه روان نیست؛ گاه تغییر مسیر چنان ناگهانی است که به‌جای گسترش یک استدلال، حس ورود به موضوعی تازه را ایجاد می‌کند.
« این انتخاب، اثر را الهام‌بخش‌تر و دسترس‌پذیرتر می‌کند، اما از دقت و توازن تحلیلی آن می‌کاهد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
بنابراین فیلم در برانگیختن پرسش‌ها موفق‌تر از پاسخ‌دادن جامع به آن‌هاست. زیبایی، شور و فاصلهٔ انتقادی شورِ فیلم نقطه‌قوتی واقعی است. بسیاری از مستندهای علمی ممکن است با انباشت داده‌ها، مخاطب را از موضوع دور کنند؛ این اثر برعکس، می‌کوشد دانستن را به شگفت‌زدگی پیوند بزند. تماشاگر پس از دیدن آن احتمالاً به خاک و قارچ‌ها با بی‌اعتنایی پیشین نگاه نخواهد کرد.
فیلم قدرت دارد امر نادیده‌گرفته‌شده را به تجربه‌ای عاطفی بدل سازد و از این راه، توجهی تازه به رابطهٔ انسان با طبیعت پدید آورد. در عین حال، همین شور گاهی به لحن ستایش‌آمیز می‌انجامد. مستند به‌ندرت مکثی طولانی می‌کند تا محدودیت‌ها، عدم‌قطعیت‌ها یا تفاوت میان یافتهٔ پژوهشی و امکان آینده را برجسته کند.
این کاستی، اهمیت موضوع را از میان نمی‌برد، اما بر شیوهٔ دریافت آن اثر می‌گذارد: بهتر است تصویرهای خیره‌کننده و ادعاهای بزرگ فیلم را نقطهٔ آغاز کنجکاوی دانست، نه پایان بررسی. اثر بیش از آنکه پژوهشی موشکافانه باشد، دعوتی پرشور به تماشای دوبارهٔ جهان طبیعی است. جمع‌بندی «Fantastic Fungi» مستندی دیدنی و الهام‌بخش است که با فیلم‌برداری گذر زمان، موضوعی پنهان را به تجربه‌ای زنده و باشکوه تبدیل می‌کند.
« بنابراین فیلم در برانگیختن پرسش‌ها موفق‌تر از پاسخ‌دادن جامع به آن‌هاست. »
جمع‌بندی
نگاه آن به میسلیوم و نقش قارچ‌ها، تماشاگر را به درک پیوندهای کمتر دیده‌شده در طبیعت فرامی‌خواند؛ و تدوین چرخهٔ رویش و زوال، تأملی بصری دربارهٔ تداوم زندگی می‌سازد. در برابر این امتیازها، شتاب در طرح ایده‌های متعدد، غلبهٔ گاه‌به‌گاه زیبایی بر توضیح و کمبود فاصلهٔ انتقادی قرار دارد.
بااین‌همه، فیلم در کار اصلی خود کامیاب است: جهان زیر پا را از حاشیه به مرکز توجه می‌آورد و تماشاگر را وامی‌دارد خاک را نه سکوتی بی‌جان، بلکه صحنهٔ پیوندها و دگرگونی‌های پیوسته ببیند.
ثبت دیدگاه