نقد و بررسی
نقد Fantasia | 1940
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
تجربه‌ای میان کنسرت و سینما «فانتازیا» بیش از آن‌که فیلمی داستان‌محور به معنای متعارف باشد، کوششی است برای گشودن مرزهای سینما به سوی موسیقی. این اثرِ سال ۱۹۴۰، هشت قطعه از موسیقی کلاسیک را به هشت جهان دیداری بدل می‌کند؛ جهان‌هایی که گاه روایی و شخصیت‌محورند و گاه از حرکت، رنگ و فرم زاده می‌شوند.
ارکستر فیلادلفیا به رهبری لئوپولد استوکوفسکی موسیقی را اجرا می‌کند و دیمز تیلور در مقام میزبان، بخش‌های گوناگون برنامه را معرفی می‌کند. نتیجه، نه مجموعه‌ای از داستان‌های پیوسته، بلکه سفری میان شیوه‌های مختلف شنیدن و دیدن است. همین انتخابِ ساختاری، سرچشمهٔ اصلی جذابیت و دشواری فیلم است.
«فانتازیا» از تماشاگر نمی‌خواهد پیگیر یک قهرمان یا خط روایی واحد باشد؛ از او می‌خواهد به موسیقی مجال دهد تا تصاویر را پیش ببرد و خود را به آهنگ، ضرباهنگ و حال‌وهوای هر قطعه بسپارد. برای مخاطبی که به چنین تجربه‌ای آمادگی دارد، فیلم می‌تواند همچون کنسرتی تصویری و خیال‌انگیز عمل کند.
اما کسی که انتظار داستانی روشن و پیوسته دارد، ممکن است در بخش‌هایی احساس کند اثر بیش از اندازه پراکنده است. تصویرهایی که به موسیقی شکل می‌دهند مهم‌ترین دستاورد «فانتازیا» در شیوهٔ تبدیل صدا به تصویر نهفته است. انیمیشن در این‌جا صرفاً همراهیِ تزئینی برای موسیقی نیست؛ حرکت خطوط، پیکره‌ها و رنگ‌ها می‌کوشد کیفیت شنیداری قطعه را به زبان دیداری ترجمه کند.
« نتیجه، نه مجموعه‌ای از داستان‌های پیوسته، بلکه سفری میان شیوه‌های مختلف شنیدن و دیدن است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
گاهی نتیجه انتزاعی و آزاد است و گاهی در قالب شخصیت‌ها و رویدادهای قابل‌تشخیص شکل می‌گیرد. این تنوع، فیلم را از یک تجربهٔ یکنواخت دور می‌کند و نشان می‌دهد که انیمیشن می‌تواند به‌جای روایت کلامی، با ریتم و ترکیب‌بندی نیز معنا بسازد. رنگ‌ها در این جهان نقش محوری دارند. آن‌ها تنها زیبایی نمی‌آفرینند، بلکه فضای هر بخش را تعیین می‌کنند: لطافت و درخشندگی، شکوه یا تیرگی، همه از راه رنگ و حرکت به تماشاگر منتقل می‌شوند.
برخی قاب‌ها چنان سرشار از جزئیات و دگرگونی‌اند که چشم فرصت مکث نمی‌یابد؛ گویی تصویر در لحظه‌ای کوتاه پیوسته شکل عوض می‌کند. البته همین وفور دیداری گاهی می‌تواند به اشباع بینجامد. تماشاگر ممکن است از شدت تغییرها، به‌جای آن‌که در تصویر غرق شود، صرفاً از پیِ آن بدود. تنوع لحن و ناهمواری کیفیت از ویژگی‌های ساختاری فیلم، تغییر مداوم لحن است.
بخش‌ها از نظر جهان تصویری، میزان انتزاع و نوع رابطه‌شان با موسیقی یکسان نیستند. در نتیجه، «فانتازیا» بیشتر به برنامه‌ای متشکل از اجراهای مستقل شباهت دارد تا اثری که از آغاز تا پایان بر یک مسیر احساسی ثابت حرکت کند. این گوناگونی برای برخی تماشاگران امتیاز بزرگی است؛ هر بخش دریچه‌ای تازه می‌گشاید و فیلم را به آزمایشگاهی از ایده‌های انیمیشن بدل می‌کند.
برای برخی دیگر، همین گسست‌ها مانع شکل‌گیری پیوندی ماندگار میان قسمت‌ها می‌شود. ناهمواری کیفیت نیز از همین ساختار برمی‌خیزد. بعضی بخش‌ها با تصویرپردازی نیرومند و رابطه‌ای دقیق میان موسیقی و حرکت، بی‌درنگ توجه را جلب می‌کنند؛ بخش‌هایی دیگر ممکن است برای مخاطبی که با زبان انتزاعی یا باله‌وار اثر ارتباط نمی‌گیرد، کش‌دار و کم‌کشش جلوه کنند.
« گاهی نتیجه انتزاعی و آزاد است و گاهی در قالب شخصیت‌ها و رویدادهای قابل‌تشخیص شکل می‌گیرد. »
شخصیت‌ها و اجرا
این تفاوت را نباید صرفاً نقصی فنی دانست؛ فیلم عمداً خود را به قالبی واحد محدود نمی‌کند. بااین‌حال، پیامدش آن است که تجربهٔ کلی برای همه یکدست نیست و ممکن است تحسینِ یک بخش با بی‌حوصلگی در بخشی دیگر همراه شود. جادوی «شاگرد جادوگر» «شاگرد جادوگر» از شناخته‌شده‌ترین و به‌یادماندنی‌ترین بخش‌های فیلم است؛ بخشی که ایده‌ای روایی و روشن را با ظرفیت موسیقی و حرکت پیوند می‌دهد.
حضور میکی ماوس در این قسمت، چهره‌ای آشنا را وارد جهانی می‌کند که قاعده‌هایش با جادو، تکرار و پیامدهای پیش‌بینی‌نشده شکل می‌گیرند. جذابیت آن تنها به شوخی یا آشنایی شخصیت محدود نیست؛ حرکت‌های تکرارشونده و افزایش تدریجی آشفتگی، ضرباهنگی دیداری می‌سازند که با موسیقی هم‌قدم است. این بخش همچنین نمونه‌ای گویا از توانایی فیلم در ساختن تعلیق بدون تکیهٔ سنگین بر گفت‌وگوست.
حرکت، فاصله، تکرار و تغییر شدت موسیقی، بار اصلی تجربه را بر دوش می‌کشند. با وجود این، ممکن است تمرکز بر میکی برای بعضی تماشاگران از جذابیت دیگر بخش‌ها بکاهد؛ به‌ویژه آنانی که جنبه‌های انتزاعی‌تر فیلم را برجسته‌تر و آزادتر می‌یابند. حضور شخصیتی شناخته‌شده در دل چنین تجربه‌ای، هم پلی برای ورود مخاطب است و هم یادآوریِ سویهٔ سرگرم‌کننده و عامه‌پسند اثر.
شکوه و تاریکی در «شب بر فراز کوهستان سنگی» در سویه‌ای تیره‌تر، «شب بر فراز کوهستان سنگی» با فضایی وهم‌آلود و مقیاسی نمایشی، از بخش‌هایی است که قدرت تصویرپردازی فیلم را به رخ می‌کشد. این قسمت به‌جای آن‌که بر شوخی یا لطافت تکیه کند، به تقابل نیروهای هراس‌آور و روشنایی نزدیک می‌شود و موسیقی را به بستری برای اوج‌گیری فضای رازناک بدل می‌سازد.
« این تفاوت را نباید صرفاً نقصی فنی دانست؛ فیلم عمداً خود را به قالبی واحد محدود نمی‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اهمیت آن در این است که نشان می‌دهد جهان «فانتازیا» به زیباییِ دلنشین و رنگ‌های شاد محدود نیست؛ انیمیشن می‌تواند در آن، شکوهی سنگین و تهدیدآمیز نیز پیدا کند. معرفی فیلم نیز این بخش را در کنار «درود بر مریم» به‌عنوان تقابلی میان تاریکی و روشنایی توصیف می‌کند. تأثیر این بخش تا حد زیادی به آمادگی مخاطب برای پذیرش بیان نمایشی و نمادین وابسته است.
تصویرها به‌جای توضیح دادن، حال‌وهوا می‌سازند؛ ازاین‌رو ممکن است برای کسی که از هر صحنه انتظار معنایی روشن و داستانی مشخص دارد، مبهم بمانند. اما همین ابهام بخشی از نیروی آن است: تماشاگر مجال می‌یابد احساس را پیش از تفسیر تجربه کند. زمان، ریتم و تماشای پیوسته یکی از دشواری‌های امروزیِ تماشای «فانتازیا» طول آن و فقدان روایتی واحد است.
فیلم حدود دو ساعت زمان دارد و بخش‌های مستقلش الزاماً نیرویی هم‌تراز ندارند؛ بنابراین تماشای یک‌نفس ممکن است برای برخی خسته‌کننده شود. این احساس، به‌خصوص زمانی تشدید می‌شود که تماشاگر با قطعه‌ای ارتباط برقرار نکند یا شیوهٔ انتزاعی آن را بیش از اندازه طولانی بیابد. بااین‌همه، فیلم را می‌توان نه به‌عنوان داستانی که باید بی‌وقفه دنبال شود، بلکه همچون مجموعه‌ای از تجربه‌های کوتاه‌تر تماشا کرد.
چنین رویکردی با ساختمان اثر سازگار است و فرصت می‌دهد هر بخش جداگانه دیده و شنیده شود. البته این راهکار چیزی از ناهمواری کلی کم نمی‌کند؛ تنها کمک می‌کند مخاطب از الزامِ دنبال کردن یک جریان رواییِ ناموجود رها شود. در نهایت، ریتم فیلم بیش از هر چیز به نوع توجه تماشاگر وابسته است: این اثر برای تماشای شتاب‌زده ساخته نشده و از مخاطب می‌خواهد به صدا و تصویر فرصت اثرگذاری بدهد.
« معرفی فیلم نیز این بخش را در کنار «درود بر مریم» به‌عنوان تقابلی میان تاریکی و روشنایی توصیف می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
جایگاه و اثر ماندگار «فانتازیا» در تاریخ انیمیشن جایگاهی ویژه دارد، زیرا از همان آغاز، امکانات این هنر را فراتر از بازگویی قصه‌های معمول می‌بیند. پیوند موسیقی کلاسیک و تصویر متحرک، آن را به تجربه‌ای میان سینما و کنسرت بدل می‌کند. جاه‌طلبی فنی و هنری فیلم حتی در نحوهٔ عرضهٔ نخستینش دیده می‌شود: برای صدای آن سامانه‌ای ویژه به نام «فانتاساوند» طراحی شد که در زمان خود گامی پیشرو در تجربهٔ شنیداری سینما بود.
اما اهمیت تاریخی به‌تنهایی تماشای فیلم را برای همه لذت‌بخش نمی‌کند. «فانتازیا» بیش از آن‌که به‌واسطهٔ انسجام روایی اثر بگذارد، از راه جسارت و تخیل هنری‌اش در ذهن می‌ماند. برخی لحظه‌ها چنان قدرتمندند که پس از پایان تماشا نیز به یاد می‌آیند؛ بعضی دیگر ممکن است در همان لحظه کمتر اثرگذار باشند.
این نابرابری، بخشی از سرشت یک اثر آزمایشی است که خطرِ تکرار را نمی‌پذیرد و در پی گشودن قلمروهای تازه است. جمع‌بندی «فانتازیا» فیلمی است که ارزش اصلی‌اش را باید در جسارتِ تصور کردنِ سینما به‌مثابهٔ زبان موسیقی جست‌وجو کرد. انیمیشن خیره‌کننده، رنگ‌های زنده و پیوند خلاقانهٔ تصویر و صدا، تجربه‌ای کم‌مانند می‌سازند؛ «شاگرد جادوگر» و «شب بر فراز کوهستان سنگی» نیز از بخش‌هایی‌اند که توان ماندگاری فیلم را به‌خوبی نشان می‌دهند.
در مقابل، نبودِ داستانی یکپارچه، تفاوت سطح بخش‌ها و احتمال خستگی در تماشای پیوسته، مانع از آن می‌شود که این اثر برای هر سلیقه‌ای دلنشین باشد. این فیلم بیش از آن‌که بخواهد همه را با روایتی واحد همراه کند، دعوتی است به دیدن و شنیدن با ذهنی گشوده. اگر مخاطب انتظار قصه‌ای کلاسیک داشته باشد، ممکن است فاصله بگیرد؛ اما اگر به تصویر، ریتم و تخیل فرصت دهد، «فانتازیا» می‌تواند تجربه‌ای غریب، باشکوه و گاه خیره‌کننده باشد.
« پیوند موسیقی کلاسیک و تصویر متحرک، آن را به تجربه‌ای میان سینما و کنسرت بدل می‌کند. »
ثبت دیدگاه